Witte haai

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Witte haai
IUCN-status: Kwetsbaar[1] (2009)
Witte haai
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Gewervelden)
Klasse: Chondrichthyes (Kraakbeenvissen)
Orde: Lamniformes (Makreelhaaien)
Familie: Lamnidae (Haringhaaien)
Geslacht: Carcharodon
Soort
Carcharodon carcharias
(Linnaeus, 1758)
Verspreiding Witte haai
Verspreiding Witte haai
Afbeeldingen Witte haai op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Witte haai op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De witte haai of mensenhaai (Carcharodon carcharias) is de grootste roofvis ter wereld en de enige nog levende soort uit het geslacht Carcharodon.

Algemeen[bewerken]

De witte haai behoort tot de groep makreelhaaien (Lamniformes). Deze hebben geen knipvlies en een rolvormige spiraalklep. De familie Lamnidae waartoe de witte haai behoort, zijn veruit de meest gespecialiseerde haaien en staan in vele voedselketens bovenaan.

De witte haai behoort net als alle haaien tot de kraakbeenvissen. Het is een van de grootste soorten. Alleen de walvishaai (13 meter), de reuzenhaai (10 meter) en de Groenlandse haai (7 meter) worden langer. De maximale lengte en het gewicht van de witte haai wordt in de media soms overdreven. Dit is te wijten aan waarnemingen die later onjuist bleken te zijn, zoals een exemplaar uit Port Fairy (Australië) dat een lengte van 11 meter zou hebben bereikt. Na een latere vergelijking met de geconserveerde schedel bleek dat de haai een lengte van ongeveer 5 meter moet hebben gehad.[2] De witte haai wordt gemiddeld ongeveer 4 tot 5 meter lang en zo'n 680 tot 1100 kilo zwaar. De maximale afmetingen zijn ongeveer 5 tot 6 meter en het maximale gewicht bedraagt ongeveer 2000 kilo.[3] Er zijn wel grotere exemplaren beschreven. Zo wordt een lengte van 7,92 meter en een gewicht van 3400 kilo vermeld.[4]

De witte haai leeft vooral in koude en meer gematigde zeeën en in alle grote oceanen, van de Atlantische tot de Grote Oceaan. Hij heeft een voorkeur voor zeestromingen in de buurt van kolonies van zeeleeuwen, zoals bijvoorbeeld de zuidkust van Australië, de zuidkust van Afrika en sommige eilanden langs de westkust van Noord-Amerika. In Europa komt de haai (zij het sporadisch) voor tot in de Adriatische Zee, de Golf van Biskaje (ook langs de Franse kust tot aan de punt van Bretagne) en de Middellandse Zee (daar met name rond Italië, de Franse kust van de Languedoc en rondom de grotere eilanden). Het leefgebied beperkt zich meestal tot de kust, tussen het wateroppervlak en een diepte van 1000 meter. De witte haai komt zeer weinig voor of weet zich over het algemeen goed verborgen te houden. Mede door de afgelegenheid van de jachtgebieden kan men de soort moeilijk bestuderen in zijn natuurlijke omgeving. Door de overvloedige jacht en het sportvissen op deze haai, staat de soort op de rode lijst van de IUCN als kwetsbaar.

Anatomie[bewerken]

De witte haai heeft een massief, spoelvormig lichaam en een puntige snuit. De bek is breed en heeft karakteristieke driehoekige tanden met gezaagde randen. De eerste rugvin is zeer breed en hoog. De borstvinnen zijn breed en sikkelvormig. De staartsteel heeft een lange kiel. De staartvin is sikkelvormig, met vrijwel gelijke lobben. De witte haai heeft twee grote staartspieren, die van kieuw naar staart lopen. De twee staartspieren werken volgens het 'push and pull'-principe: de ene spier duwt en de ander trekt. Door het krachtig naar links en rechts zwiepen van de staart kan de haai snelheden bereiken van 25 km per uur tot pieken van 40 km per uur.[5] Ook beschikt de witte haai over een zeer grote lever die zowel dient voor het metabolisme als drijfvermogen.[6]. Op de rug is hij blauwgrijs van kleur, op de buik wit met zwarte vlekken. Het kleurenpatroon van de witte haai is kenmerkend voor countershading: een vorm van camouflage waarbij de schaduwwerking herkenning van de haai bemoeilijkt. Van opzij gezien vervagen zijn contouren. Van bovenaf is hij lastiger te onderscheiden van het donkere dieper water, van onderaf van het het lichtere wateroppervlak. De witte haai en zijn verwanten – de mako, voshaai en haringhaai – worden als warmbloedig beschouwd, wat wil zeggen dat ze hun lichaamstemperatuur hoger kunnen houden dan die van het omringende water. De warmte wordt geproduceerd door de spierbewegingen van het zwemmen en het grote lichaamsvolume houdt beter warmte vast. Ook de lederschildpad kent dit principe.

Voortplanting[bewerken]

De witte haai is eierlevendbarend. De haai produceert wel eitjes, maar deze komen in het moederlichaam uit en de jongen groeien nog een tijd door voor ze geboren worden. Na een jaar zijn ze al twee meter lang.

Leefwijze[bewerken]

Witte haaien veranderen van levensgewoonten als ze een bepaalde leeftijd bereiken. Ze verlaten hun jachtgebieden, leggen grote afstanden af en zakken naar een diepere zeelaag. Door het plaatsen van merktekens en satellietzendertjes heeft men kunnen vaststellen dat de witte haai grote afstanden aflegt. Zo zijn bijvoorbeeld witte haaien van het eiland Isla Guadalupe in Mexico gesignaleerd bij de Faralloneilanden van Californië en zelfs op een afstand van 3800 kilometers in Maui, Hawaï.

Men denkt dat ze ook van geslacht kunnen veranderen, waarschijnlijk is dit zo om de verhoudingen binnen de populaties van de soort op peil te houden.

Het dier moet constant blijven zwemmen om zijn zuurstoftoevoer op peil te houden. In baaien waar de golven het water zeer zuurstofrijk maakt, kan het voldoende zuurstof opnemen zonder te zwemmen.

Voedsel[bewerken]

Een etende witte haai.

Een volwassen exemplaar jaagt voornamelijk op grote prooien. Lievelingskostjes zijn tonijn, makreelachtige vissen en zwaardvissen. Af en toe worden echter ook zeeroofdieren als zeerobben en zeeleeuwen, dolfijnen of kleinere haaien gegeten. De haai jaagt meestal alleen, maar wanneer er een bloedspoor in het water drijft, kunnen meerdere haaien samen toestromen. Hij jaagt door ineens, vanuit het niets, op de prooi af te zwemmen. De witte haai heeft zeer gevoelige geurzintuigen en ruikt een druppel bloed in 4,6 miljoen liter zeewater. Wat hij eet, hangt af van de watertemperatuur en de prooien die er op dat moment aanwezig zijn. Hij kan lange tijd zonder voedsel, maar zal geen hapje afslaan als hij zich een halfuurtje eerder volgegeten heeft.
Af en toe vallen witte haaien ten prooi aan orka's.

Het dieet van de witte haai verandert als hij ouder wordt. Jonge haaien van ca. 2-3 meter lang eten voornamelijk vis, terwijl oudere haaien van ca. 4 meter lang grotere dieren zoals robben en zeeleeuwen aanvallen. Ze worden vaak gesignaleerd in de buurt van robbenkolonies, waar ze zowel op jonge als volwassen dieren jagen, maar de haaien schijnen zich zelden tot één enkel jachtgebied te beperken. Bij de aanval benadert de witte haai zijn prooi van onderaf (het kan gaan om een verticale of horizontale benadering), bijt toe en trekt zich dan weer terug. Een bekend jachtgebied van de witte haai is Seal Island, False Bay in Zuid-Afrika. Uit onderzoek hier verricht is gebleken dat de haai meestal in de vroege ochtend jaagt op de daar aanwezige robben en dan het grootste succespercentage heeft (ongeveer 50%).[7]

Specifieke aanpassingen[bewerken]

De tanden van een mensenhaai zijn driehoekig en hebben een getande rand. Ze kunnen tot 7,5 cm lang worden. Een haai kan drie of vier rijen tanden hebben, die altijd scherp zijn doordat de tanden regelmatig worden vervangen. Als er een tand uitvalt of afbreekt, groeit er een nieuwe achter de verloren of kapotte tand. Een witte haai heeft een maximale bijtkracht van 1,8 ton (1800 kg).[8] Ter vergelijking, een mens heeft een bijtkracht van ongeveer 80 kg, en een leeuw heeft een bijtkracht van ongeveer 600 kg, dat wil zeggen 3 keer kleiner dan die van de witte haai.

Om zijn prooi te vinden heeft de witte haai een speciaal orgaan , de Ampullen van Lorenzini, in zijn neus dat rijk is aan zenuwen. Zo kan hij elektromagnetische impulsen van prooien opvangen, die van zijn neus naar zijn hersenen verstuurd worden. De haai kan hiermee over grote afstanden organismen waarnemen. Het orgaan is onvoorstelbaar gevoelig: met dezelfde zintuigen zou een mens een penlite-batterij kunnen waarnemen over een afstand van meer dan 1500 kilometer.

Bij de witte haai heeft men een merkwaardig verschijnsel kunnen waarnemen, dat ook wel tonische immobiliteit wordt genoemd. Dit is te zien als de haai door een duiker over de snuit wordt gestreeld. De haai lijkt dan in een soort trance of verstijving te verkeren. Het schijnt vaker bij vrouwtjes dan mannetjes voor te komen.[9]

Relatie tot de mens[bewerken]

Tussen 1580 en 2008 zijn er 244 niet uitgelokte aanvallen bekend, waarvan 65 met dodelijke afloop volgens het ISAF.[10] Samen met de stierhaai en de tijgerhaai behoort de witte haai tot de gevaarlijkste haaisoorten. Het gevaar van de witte haai voor de mens wordt vaak sterk overdreven. De mens behoort namelijk niet tot zijn natuurlijke prooi.[11] De angst voor, en het gevaar van, de witte haai is mede een gevolg van boeken en sensationele films, waarvan Jaws (1975) wellicht de bekendste is. De witte haai jaagt niet actief op mensen, maar verwart soms surfers met prooidieren als zeehonden. Bijna 75% van alle confrontaties tussen mens en witte haai eindigt zonder dodelijke afloop, al kunnen de gevolgen ingrijpend zijn, van diepe vleeswonden tot amputatie van ledematen. Sommige duikers hebben de witte haai zonder kooi benaderd, zoals Mike Rutzen, bijgenaamd de "Sharkman" uit Zuid-Afrika.[12]

Jaws[bewerken]

Verschillende haaien, van groot naar klein Megalodon (maximale grootte), Megalodon (minimale grootte), walvishaai, witte haai.

Rond de film Jaws (1975) ontstond indertijd veel commotie omdat de film een verkeerd beeld van de witte haai gaf. De film liet veel dingen zien die niet mogelijk waren en dingen die haaien nooit zouden doen. Het idee van de witte haai als een niets en niemand ontziende vreetmachine blijkt niet te kloppen. Peter Benchley, de auteur van het boek waarop de film is gebaseerd, zei later het negatieve effect van de film te betreuren.[13][14] Het komt niet vaak voor dat een witte haai een mens aanvalt. In de tweede helft van de vorige eeuw zijn er nog geen 40 aanvallen met dodelijke afloop geweest. Daarnaast zijn er op veel plaatsen waar de haaien voorkomen netten geplaatst om zowel de haaien als de mensen niet in gevaar te brengen. Bovendien denken steeds meer wetenschappers dat veel van de aan de witte haai toegeschreven aanvallen op mensen in werkelijkheid aanvallen door andere grote haaiensoorten zijn, zoals de de stierhaai en witpunthaai.

Beschermde status[bewerken]

De witte haai is een beschermde diersoort in de wateren rond Australië, Zuid-Afrika, Namibië, Israël, Malta en de Verenigde Staten. De wetgeving is streng, maar de handhaving is problematisch omdat er een lucratieve zwarte markt bestaat voor de kaken, tanden en vinnen van de witte haai. In sommige landen zoals Australië is de handel in producten afkomstig van de witte haai verboden. In 2000 mislukte een poging tot het instellen van een internationaal handelsverbod in het kader van CITES. Wel is de witte haai opgenomen in een internationaal verdrag ter bescherming van trekkende dieren (CMS) en staat de soort op de rode lijst van de IUCN als kwetsbare soort.[1]

Wittehaaitoerisme[bewerken]

Video: een witte haai bij het kooiduiken.

In gebieden waar de witte haai nog veel voorkomt, worden expedities georganiseerd waarbij toeristen witte haaien vanuit de boot, of onder water vanuit speciale kooien kunnen filmen of fotograferen. De haaien bevinden zich op deze plekken vaak in de buurt van zeeleeuwenkolonies. Zij worden daarbij eerst aangelokt met een speciaal mengsel van dode visresten dat overboord wordt gelepeld, ook wel chumming genoemd. In deze gebieden is de jacht op de witte haai verboden, en betekent het 'wittehaaitoerisme' een aardige bron van inkomsten. Een van de initiatiefnemers hiervan aan de zuidkust van Australië is Rodney Fox. Rodney was een Australische sportduiker die ooit door een witte haai werd aangevallen toen hij met een harpoen op vissen jaagde, en daarbij zwaargewond raakte. Hij is nu een fervent beschermer van de witte haai. Ook in Zuid-Afrika in de buurt van Dyer-Island (Gansbaai), en Isla Guadalupe worden dergelijk expedities georganiseerd.

Sprongen uit water[bewerken]

Sinds kort is het bekend dat witte haaien soms enorme sprongen uit het water maken. Dit wordt ook wel breaching genoemd. Chris Fallows en Rob Lawrence hebben in Zuid-Afrika bij Kaapstad dit spectaculaire gedrag waargenomen, en op Discovery Channel in de film Air Jaws vastgelegd. De haaien bewegen hierbij met een snelheid van ongeveer 40 km per uur vanaf een diepte van 20 meter naar de oppervlakte, waarna zij uit het water breken. Dit gedrag hangt vermoedelijk samen met de wijze waarop witte haaien prooien aan de oppervlakte verrassen.[15]

Vangst[bewerken]

De witte haai is gewild voor zijn vinnen, die in haaienvinnensoep worden gebruikt. Ook zijn haaien een zeer gewilde vangst voor hobbyvissers. In de sportvisserij is ooit een exemplaar van 1208 kilo aan land gebracht. Met name in Australië is er geruime tijd intens jacht op de witte haai gemaakt. Het vlees van de haai smaakt naar verluidt niet zo lekker, omdat haaien ureum in de lichaamsvloeistof hebben om hun osmotische waarde vergelijkbaar met die van zeewater te houden. Vanaf april 2007 zijn witte haaien volledig beschermd binnen 200 zeemijlen uit de kust van Nieuw-Zeeland, en ook tegen vangst door vissersboten uit Nieuw-Zeeland buiten deze wateren. De tanden van haaien worden als souvenir gebruikt, de huid wordt voor de vervaardiging van leer gebruikt (vroeger als schuurpapier) en de olie van de lever wordt in de cosmetica gebruikt.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b (en) Witte haai op de IUCN Red List of Threatened Species.
  2. (en) Michael Cappo (1988). Size and age of the white pointer shark, Carcharodon carcharias (Linnaeus). SAFISH 13 (1): p. 11-13 . Geraadpleegd op 18 juli 2011.
  3. (en) Jennifer Viegas. Largest Great White Shark Don't Outweigh Whales, but They Hold Their Own. Discovery Channel Geraadpleegd op 18 juli 2011
  4. (en) Kent E. Carpenter, Kathleen Kesner-Reyes,. Great White Shark — Carcharodon carcharias. Fishbase Geraadpleegd op 18 juli 2011
  5. (en) Paul Morris. Great White Sharks Muscle Structure. Dive Planet NZ Geraadpleegd op 19 juli 2011
  6. (en) Paul Morris. Great White Sharks Liver. Dive Planet NZ Geraadpleegd op 19 juli 2011
  7. (en) R. Aidan Martin, Anne Martin (oktober 2006). Sociable Killers. Natural History Magazine . Geraadpleegd op 26 juli 2011.
  8. (en) James Randerson. "Say aah: scientists measure the shark bite", Guardian, 4 augustus 2008. Geraadpleegd op 18 juli 2011.
  9. Sharkman - TV programma op Discovery Channel.
  10. (en) ISAF Statistics on Attacking Species of Shark. Florida Museum of Natural History, University of Florida (19 januari 2011) Geraadpleegd op 18 juli 2011
  11. (en) Hile, Jennifer (23 januari 2004). Great White Shark Attacks: Defanging the Myths. Marine Biology (National Geographic). Geraadpleegd op 18 juli 2011.
  12. http://www.youtube.com/watch?v=C6trY0RdVEU
  13. (en) "Peter Benchley", The Daily Telegraph (Londen), 14 februari 2006.
  14. (en) Benchley, Peter (april 2000). Great white sharks. National Geographic: p. 12 . ISSN 00279358. "Gezien de toegenomen kennis omtrent haaien over de laatste 25 jaar, zou ik een boek als "Jaws" nu onmogelijk nog kunnen schrijven ... niet met een goed geweten, in ieder geval ... maar in die tijd was het OK om een dier te demoniseren."
  15. (en) R. Aidan Martin. White Shark Breaching. Elasmo Research Geraadpleegd op 18 juli 2011