Intellectuele eigendom

Intellectuele eigendom (IE) is een verzamelnaam voor een aantal rechten die terug kunnen worden gevonden in verschillende nationale en internationale wetten. Onder intellectuele eigendomsrechten worden de quasi-exclusieve rechten van rechthebbenden op een voortbrengsel van de menselijke geest verstaan. Per intellectueel eigendomsrecht verschillen de rechten en de rechthebbenden van aard, omvang en duur. Onder de noemer van intellectuele eigendomsrechten worden sterk uiteenlopende regimes als het auteursrecht, naburige rechten, portretrecht, octrooirecht, merkenrecht, modellenrecht, handelsnaamrecht, kwekersrecht en chipsrecht verstaan.

De term 'intellectuele eigendom'

De term 'intellectuele eigendom' (Engels: intellectual property, Duits: geistiges Eigentum, Frans: propriété intellectuelle) kwam reeds halverwege de negentiende eeuw voor in Amerikaanse en Franse publicaties.

Volgens critici als Machlup werd de term 'intellectueel eigendom' gebruikt omdat belanghebbenden graag wilden inhaken op het succes van de Franse Revolutie die "eigendom" tot een heilig en onaantastbaar recht verklaarde, en die af wilden van de gedachte van privileges, die tot dan toe aan auteurs en uitvinders werden verleend . Maar al in de 19de eeuw werd duidelijk dat "intellectuele eigendom" geen vorm van eigendom is, evenmin als een "valse Picasso" een soort van Picasso is. Eigendom geldt voor onbepaalde tijd, "intellectuele eigendom" meestal slechts voor beperkte tijd (bijv. maximaal 20 jaar voor uitvindingen - de uitzondering is het merkenrecht dat letterlijk eindeloos verlengd kan worden). "Intellectuele eigendom" is gecreëerd met het oog op doelmatigheid, bij "echte" eigendom is dat geen overweging (en wordt dat alleen door communisten betwijfeld). Ook is het van belang te weten dat "intellectuele eigendom" een uitzondering is op de principiële vrijheid van ideeën, en de vrijheid van concurrentie, die niet verder moet gaan dan nodig, omdat anders de werking wel eens averechts zou kunnen zijn. Om dergelijke redenen heeft de beroemde Duitse rechtsgeleerde Josef Kohler al de term "immateriële goederen" voorgesteld, die nog steeds af en toe gebruikt wordt .

Richard Stallman staat dan ook eigenlijk niet alleen als hij zegt dat intellectuele-eigendomsrechten simpelweg niet bestaan. Vanwege dergelijke overwegingen zijn wel de alternatieve termen intellectueel monopolie of immaterieel monopolie voorgesteld voor gebruik met betrekking tot niet-stoffelijke zaken.

In de terminologie van het Nederlandse privaatrecht kan eigendom alleen rusten op zaken, goederen van stoffelijke aard die voor menselijke beheersing vatbaar zijn. Intellectuele eigendom is in dat verband dan ook niet correct. De wetgever spreekt dan ook liever van voortbrengselen van de geest.

Het gebruik van het woord "monopolie" in juridisch verband is overigens onjuist, want dat is een economisch en geen juridisch begrip. Het gaat hier om "exclusieve rechten" en die kunnen tot een monopolie leiden, als er geen (al dan niet gelijkwaardige) "substituten" zijn op een bepaalde markt.

Discussie over intellectuele eigendom

De term "intellectuele eigendom" is een steeds belangrijker juridisch concept in de westerse cultuur, hoewel het tot de tachtiger jaren van de twintigste eeuw een betrekkelijk obscure uithoek van het privaatrecht was Het belang neemt met name toe omdat enerzijds intellectuele eigendomsrechten vooral betrekking hebben op informatieproducten, anderzijds doordat het particuliere, economische belang van rechthebbenden steeds zichtbaarder is geworden door de groeiende geldstromen die hiermee gepaard gaan.

Oorspronkelijk idee

Eén van de ideeën achter de meeste vormen van intellectuele-eigendomsrechten is dat een dergelijk alleenrecht een stimulans kan zijn om werken, uitvindingen en dergelijke te creëren en te delen met anderen. Voorstanders en belanghebbenden van intellectuele-eigendomsrechten vinden dat personen en organisaties beschermd moeten worden tegen misbruik van de vruchten van hun intellectuele arbeid. Bij een effectieve bescherming van intellectuele-eigendomsrechten weten de rechthebbenden hun investeringen veiliggesteld, hetgeen via de daaruit voortkomende stimulans de maatschappelijke vooruitgang zou bevorderen.

Er zijn echter partijen die aan de effectiviteit van dit mechanisme twijfelen. 'Intellectuele eigendom' is uiteraard anders van aard dan fysiek/tastbaar eigendom. De vaak gebruikte term 'diefstal van intellectuele-eigendomsrechten' is in dit verband volgens sommigen onjuist en misleidend: de Nederlandse wet definieert bijvoorbeeld diefstal als het "wegnemen" van een goed. Anderzijds wordt het klakkeloos kopiëren van de resultaten van andermans intellectuele inspanningen potentieel door de meeste mensen als een onrechtmatige daad ervaren, zeker als hierbij niet eens 'credits' aan de oorspronkelijke bedenker worden gegeven. Voorts ondervindt de oorspronkelijke bedenker in de meeste gevallen wel degelijk schade als hij of zij de markt wederrechtelijk ingenomen ziet worden door iemand die zijn of haar ideeën klakkeloos kopieert.

Recente ontwikkelingen

Een ontwikkeling vormen musici die hun muziek (bijvoorbeeld onder een Creative Commons-licentie) vrij verspreidbaar maken op het Internet, maar geld verdienen aan toegangskaarten voor concerten en aan de verkoop van merchandise.

Ontwikkelingen op het gebied van DRM (Digital Rights Management) veroorzaken weerstand, temeer daar vele DRM-systemen beperkingen opleggen (bijvoorbeeld op het maken van reservekopieën) die volgens de wet principiële rechten zijn van de eindgebruikers.

Intellectuele eigendom in de wet

Het intellectuele-eigendomsrecht (IE) is de losse verzameling van wetten en internationale verdragen die het eigendomsrecht regelen voor producten van intellectuele arbeid.

Bij intellectuele-eigendomsrecht kent een overheid bepaalde rechten toe aan de bedenker of maker van bijvoorbeeld een product, uitvinding, merknaam, muziekstuk of literair werk. Alleen degene die over het intellectuele eigendomsrecht beschikt mag het product produceren, het muziekstuk vastleggen of het boek publiceren en vermenigvuldigen.

Er wordt wel gezegd dat een intellectueel eigendomsrecht een maker een (tijdelijk) monopolie heeft op het gebruik van die werken. Of dat ook tot een economisch monopolie leidt is een economische vraag. Bij aanwezigheid van zogenaamde substituten (een economisch begrip) leidt een intellectueel eigendomsrecht niet tot een economisch monopolie.

Rechtsgebieden

Qua gebieden kunnen de volgende soorten van intellectuele eigendom worden onderscheiden:

• Het auteursrecht: het exclusieve recht van een auteur om zijn creatieve werken te openbaren en te verveelvoudigen. In de auteurswet zijn tevens geregeld het portretrecht en het beeldrecht.
• Het databankenrecht: het exclusieve recht van om een verzamelingen van (al dan niet auteursrechtelijk beschermde) elementen te openbaren en te verveelvuldigen.
• Het octrooirecht: het exclusieve recht van de octrooihouder om zijn uitvinding uit te baten, in ruil voor openbaarmaking van die uitvinding.
• Het merkenrecht: Het alleenrecht op het voeren van een bepaald merk (zoals een productnaam of logo).
• Het handelsnamenrecht: Het verbod op het voeren van een jongere verwarringwekkende handelsnaam.
• Het tekeningen- en modellenrecht: Het alleenrecht op het voorzien van producten van een bepaalde tekening (afbeelding) en op het vormgeven van producten volgens een bepaald model.
• Het halfgeleidersrecht: dit recht is te vinden in de Wet voor de bescherming van oorspronkelijke topografieën van halfgeleiderproduct uit 1987. Het recht biedt bescherming op het ontwerp van chips, microprocessors en andere halfgeleiders.
• De naburige rechten: De intellectuele eigendomsrechten van artiesten op hun uitvoeringen van (andermans) werk. Zo mag niet iedereen een opera exact zo uitvoeren als een ander en mag een zanger niet zomaar Ramses Shaffy nadoen, om maar iets te noemen.
• Het kwekersrecht: Dit recht geldt voor teeltmateriaal van ieder 'ras' dat behoort tot het plantenrijk. Het geldt dus niet voor dierenrassen.

Aanverwante rechtsgebieden zijn verder nog:

• Het domeinnaamrecht: Het recht op internetdomeinnamen. Dit rechtsgebied kent in Nederland geen afzonderlijke wettelijke basis. Rechtszaken over domeinnamen worden gevoerd op grond van het Merkenrecht, Handelsnaamrecht en (heel enkel) op grond van onrechtmatige daad. Verder worden zaken beslist op grond van arbitrageprocedures (meestal UDRP of varianten daarop).
• Het handelsgeheim: Het recht van bedrijven om vertrouwelijke en vanuit concurrentieoogpunt waardevolle informatie geheim te houden. Hoewel het in het TRIPS-verdrag staat (artikel 39), is dit niet als zodanig in Nederland wettelijk geregeld. Een geheim schenden is weliswaar strafrechtelijk strafbaar gesteld (artikel 272 Wetboek van Strafrecht), maar het geschonden bedrijf zal naast aangifte doen hooguit kunnen optreden op grond van het (algemene) leerstuk van onrechtmatige daad. Wanneer een geheimhoudingsbeding is getekend is optreden vaak, al was het maar omwille van bewijs, eenvoudiger.

Registratie

Voor recht op een octrooi, merk, kweekresultaat, topografieën van halfgeleiderproducten en een tekening of model is een registratie nodig. Het recht op een handelsnaam, naburige rechten, databank en het auteursrecht ontstaan van rechtswege. Een aparte registratie is niet nodig maar kan – in verband met de bewijsvoering – wel handig zijn. De laatstgenoemde rechten kunnen vrij informeel (dat wil zeggen: eenvoudig) 'geregistreerd' worden. Een datumstempel van de Belastingdienst (afdeling Registratie en Successie) is voldoende.

Geschiedenis van het intellectuele eigendomsrecht

De tegenwoordig onder de noemer 'intellectuele eigendom' verzamelde takken van het recht zijn ontwikkeld tijdens de afgelopen 450 jaar, toen het besef opkwam dat mensen steeds vaker geld verdienden met intellectuele arbeid in plaats van met het verhandelen of maken van stoffelijke zaken. Het kwam in die tijd helaas vaak voor dat uitvindingen verloren gingen met de dood van de uitvinder of ontdekker, omdat deze nooit aan iemand verteld had hoe de uitvinding werkte uit angst dat iemand anders met zijn idee aan de haal zou gaan.

Na de uitvinding van de drukpers zochten machthebbers naar een manier mogelijke negatieve publicaties onder controle te krijgen. Dit werd gevonden door een groep van uitgevers het exclusieve recht te geven bepaalde boeken te mogen drukken. Vanaf ruwweg de Franse Revolutie werden dergelijke rechten in principe aan de auteurs (in plaats van de uitgevers) verleend. Ook ontstonden er na de middeleeuwen in veel landen octrooisystemen om technische innovaties te stimuleren. De opkomst van het octrooi viel samen met de industriële revolutie, hoewel de eerste octrooien avant la lettre al in de 15e eeuw verleend werden. Maar in die tijd was een octrooi vaak een privilege (verleend door een vorst) en geen recht waar iedereen aanspraak op kon maken die aan objectieve voorwaarden voldeed.

In 1883 kwam de Unie voor de bescherming van de industriële eigendom (Conventie van Parijs 1883) tot stand, waarin een aantal essentiële zaken met betrekking tot intellectuele-eigendomsrechten geregeld werden.

Vanwege de negatieve gevolgen van het octrooisysteem, is dat in Nederland in 1869 afgeschaft. Daar heeft de opkomende industrie in ons tot dan toe voornamelijk agrarische land sterk van geprofiteerd, zoals Philips (die de uitvindingen van Edison vrijelijk kon gebruiken), en voorlopers van Unilever (margarine) en AKZO. Pas in 1910 kreeg Nederland land weer een octrooiwet, onder internationale druk. Ook de Zwitsers hadden rond die tijd een octrooiloze periode. Toen is de basis gelegd voor de geneesmiddelenindustrie in Bazel, die nu tot de wereldtop behoort, maar destijds profiteerde van Franse uitvindingen. Het is goed te bedenken dat dit alleszins rechtmatig was en niet als piraterij mag worden gekwalificeerd, want octrooirecht is geen mensenrecht, maar een instrument van economische politiek dat soevereine staten naar eigen goeddunken mogen inrichten - al zijn er steeds meer internationale verdragen waardoor landen zich tot bepaalde wetgeving verplichten.

Overlap

De rechtsgebieden van het intellectuele eigendom beslaan veel verschillende aspecten en bijbehorende soorten wetgeving. Daarbij is samenloop geenszins uitgesloten. Zo is een merk meestal ook een werk in de zin van de auteurswet. hetzelfde geldt voor handelsmodellen. Software wordt - in bepaalde gevallen - zowel door auteursrecht als octrooirecht beschermd. Dit is minder vreemd dan het lijkt, want elk rechtssysteem van "intellectuele eigendom" definieert niet alleen de objecten waar het betrekking op kan hebben, maar ook de inhoud van de betreffende exclusieve rechten. Zo gaat het auteursrecht in essentie over "openbaarmaken en verveelvoudigen", terwijl het merkenrecht gaat over het gebruik van een "teken" ter identificatie van handelswaar. Auteursrecht gaat over de vorm: iemand mag een verhaal altijd in zijn eigen woorden navertellen, en het auteursrecht belet een programmeur ook niet om zijn eigen versie te schrijven van een programma van een ander, met dezelfde functionaliteit. Dat kan - onder omstandigheden - wel bewerkstelligd worden met een octrooi.

Internationale context

Wetgeving over intellectuele eigendom wordt veel verschillende niveaus geregeld: internationale verdragen, nationale wetgeving en (in het geval van de Europese Unie) Europese Richtlijnen en Verordeningen. Allemaal spelen ze een rol in het vaststellen van de regelingen over de intellectuele eigendom. Overigens is het wel zo dat landen die zich aansluiten bij een internationaal verdrag rond intellectuele eigendom hun nationale wetgeving zoveel mogelijk in lijn brengen met het verdrag, om zo tegenstrijdigheden te voorkomen. Voor Europese regels is dat verplicht. Dit gebeurt wel altijd met enige vertraging. Zo heeft "Europa" al in 1996 een Richtlijn rond het databankenrecht uitgevaardigd, die pas in 1999 in Nederland werd ingevoerd.

Zie ook

• Immateriële activa

Externe links

• World Intellectual Property Organization
• Europees Bureau voor de Harmonisatie van de Interne Markt (merken en modellen)
• Benelux Bureau voor de Intellectuele Eigendom (merken en modellen)
• Europees Octrooibureau
• Innovatiecentra (Vlaanderen)
• Ons Patentboekje (IWT)
• Octrooicentrum Nederland
• Belgische Dienst voor de Intellectuele Eigendom (octrooien)
• Intellectuele eigendom uitgelegd

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties: