Leni Riefenstahl

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Leni Riefenstahl
Leni Riefenstahl in 1923
Leni Riefenstahl in 1923
Volledige naam Berta Helene Amalie Riefenstahl
Geboren 22 augustus 1902
Overleden 8 september 2003
Geboorteland Vlag van Duitse Keizerrijk Duitse Rijk
(en) IMDb-profiel
Moviemeter-profiel
Portaal  Portaalicoon   Film

Berta Helene Amalie (Leni) Riefenstahl (Berlijn, 22 augustus 1902Pöcking, 8 september 2003) was een Duits cineaste en fotografe. Zij begon haar carrière als danseres, maar werd vooral bekend als filmregisseur.

Filmregisseur[bewerken]

Riefenstahls films staan vooral bekend om hun filmtechnische (cameratechnische) innovaties, zoals die over de Neurenbergse partijdagen (Der Sieg des Glaubens uit 1933 en Triumph des Willens en Tag der Freiheit - Unsere Wehrmacht uit 1935). Ze zijn gemaakt in opdracht van de minister van propaganda Joseph Goebbels en dragen de nazi-ideologie uit.

Ook het verslag van Olympische Spelen in Berlijn (Olympia uit 1936) heeft technische innovaties zoals het voortbewegen van de camera op statief op een wagentje op rails langs de binnenkant van de renbaan. Deze film werd gemaakt in opdracht van het Internationaal Olympisch Comité.

Een andere vernieuwende techniek: de Olympische duikers werden gefilmd zonder vaste objecten (zoals de duikplank) in beeld. De kijker, die indertijd nog niet gewend was aan dergelijk cameragebruik, zag een compleet andere, vrije kijk op de wereld. Olympia is verder opvallend door de technische perfectie: geavanceerd camerawerk, verrassende, suggestieve montage, gebruik van slow motion en actieve onderwaterfotografie. De bijzondere combinatie van beeld en muziek valt op en in het tweede deel wordt de esthetiek van de sportende mens benadrukt, onder andere in de sequens van het schoonspringen voor heren.

Triumph des Willens[bewerken]

Riefenstahls film van een mars van de Wehrmacht tijdens de nazipartijdag in Neurenberg

De film Triumph des Willens uit 1935, over een NSDAP-partijdag in het voorgaande jaar, overstijgt het genre documentaire omdat de cineaste achteraf gespeelde scènes monteert tussen echte beelden van de partijdag om deze gerichte boodschap over te brengen: dat heel Duitsland al in 1934 bereid was Hitler te volgen in zijn avontuur met daarbij de gescandeerde woorden: “Hier stehen wir, wir sind bereit, wir tragen Deutschland in die neue Zeit. Deutschland!” Met als afsluiting: “Ein Volk!, ein Reich!, ein Führer!” waarbij achtereenvolgens een adelaar, het hakenkruis en Hitler in beeld komen. Dit is geen academische vraag want onder een groot deel van de bevolking bestond aanvankelijk veel twijfel over de nieuwe machthebbers. De populariteit van de NSDAP bereikte in 1934 een dieptepunt (zie Willem Melching en Marcel Stuivenga in Ooggetuigen van het Derde Rijk).

De openingssequens waarin de schaduw van het vliegtuig, waarmee Hitler zal landen minuten lang getoond wordt, is een ware vondst. Boodschap: de “Redder des Vaderlands” komt als geroepen uit de hemel gezonden. Ook de bedachte decoupage van de verschillende kort op elkaar volgende shots in Speers stadion, waarbij de “Duitse Jeugd” reikhalzend uitkijkt naar de komst van de Führer, is veelzeggend. Na de oorlog verklaarde Riefenstahl nochtans in een interview over deze film:

Not a single scene is staged... It is history, pure history. (Geen enkele scène is geregisseerd.... het is geschiedenis, heldere geschiedenis).

Deze film werd verplicht vertoond in alle Duitse scholen in de jaren dertig. Hitler en Goebbels waren zich, met andere woorden, sterk bewust van de “Macht der Beelden”.[1]

Olympia[bewerken]

Riefenstahl tijdens de opnames van Olympia

De film Olympia uit 1938, over de Berlijnse Olympische Spelen van 1936, bestaat uit twee delen:

  1. Fest der Völker
  2. Fest der Schönheit

De artistieke kwaliteiten van deze films zijn niet omstreden; wel werden enkele gedeelten achteraf negatief besproken omdat ze als nazipropaganda gebruikt konden worden. Zo zijn daar het voortdurend terugkerende beeld van de wapperende vlaggen met hakenkruisen en de telkens terugkerende beelden van de Führer. Zelf heeft ze steeds volgehouden de ware aard van het regime niet te hebben beseft toen ze de documentaires maakte en uitsluitend esthetische doeleinden te hebben nagestreefd. Ten aanzien van Olympia heeft ze opgemerkt dat ze zelfs enigszins in conflict met het regime raakte doordat ze nadrukkelijk beelden van de overwinning van zwarte sporters toonde.

Opgemerkt is dat de sportwereld van Riefenstahl van een verstilde, ijselijke schoonheid is. Bij haar kennen sporters geen emoties, geen geluk of teleurstelling, geen vermoeidheid. Zij zijn hun lichamen waarop de cineaste verliefd is. De machtige handen van een basketballer; de gespierde dij van een poedelnaakte speerwerper, de gewelfde armen van een turnster die op de balk een spagaat maakt zonder dat daarbij ook maar één gewatergolfd haarlokje in de war komt. Dit is de toevoeging aan de cinematografie.

Latere kritiek[bewerken]

Riefenstahls films kregen na de Tweede Wereldoorlog een stigma: controversieel omdat de documentaires in opdracht van de nazi's waren gemaakt en zij, zoals architect Albert Speer, haar talent ten dienste stelde van de verheerlijking van Hitler en diens regime (1933-1945). Na een reeks processen werd zij vrijgesproken van medeplichtigheid aan het nazi-beleid en kreeg slechts het etiket Mitläuferin opgeplakt. Ze bleef tot het einde van haar dagen alle verantwoordelijkheid afwijzen en toonde geen berouw. Wat ze zich niet wilde herinneren, verdrong zij. Er kwam nochtans aan het licht dat zij gedurende de oorlog zigeuners uit een concentratiekamp had opgevorderd om te figureren in haar film Tiefland. Zij was zelfs die figuranten persoonlijk gaan monsteren op hun uiterlijk. Ook nadat later bleek dat het merendeel van deze “acteurs” was omgekomen in het concentratiekamp Dachau, bleef zij ontkennen.

Na de oorlog kon zij geen financiering meer krijgen voor filmprojecten en verdiende jarenlang een karige boterham als fotografe.

Later ontdekte ze aangesproken door beeldmateriaal van de Britse fotograaf George Rodger in Soedan de Noeba's die ze uitgebreid op de gevoelige plaat vastlegde. Tijdschriften als Life en National Geographic toonden interesse voor haar camerawerk. Dit ontlokte aan Susan Sontag een genadeloze kritiek in haar essay toen zij het had over het fascinerende fascisme van Riefenstahls nieuwe werk. Sontag zag verbanden tussen het in beeld brengen van de Afrikanen door Riefenstahl en het toenmalig heersende schoonheidsideaal van de nazi's. Er bleek ondertussen niets te zijn veranderd.

Verder ontpopte zij zich als fervente diepzeeduikster en filmde met haar onderwatercamera onderwaterfauna en vissen. In dat verband merkte ze later op:

Zelfs mijn vissen zullen ze fascistisch gaan vinden! Ik ben een artieste, politiek heeft mij nooit geïnteresseerd.

Werken[bewerken]

Actrice[bewerken]

  • Wege zu Kraft und Schönheit - Ein Film über moderne Körperkultur 1926
  • Der Heilige Berg, 1926
  • Der Große Sprung, 1927
  • Das Schicksal derer von Habsburg, 1928
  • Der Weiße Hölle vom Piz Palü, 1929
  • Stürme über dem Mont Blanc, 1930
  • Der Weiße Rausch, 1931
  • Das Blaue Licht, 1932
  • SOS Eisberg, 1933
  • Tiefland, 1954

Regisseur[bewerken]

  • Das Blaue Licht, 1932 coregisseur: Bela Balazs
  • Der Sieg des Glaubens, 1933
  • Triumph des Willens, 1935
  • Tag der Freiheit - Unsere Wehrmacht, 1935
  • Olympia (deel 1 bekend als Fest der Völker, deel 2 als Fest der Schönheit), 1938
  • Die Hexe von Santa-Maria (tweede versie: Das Blaue Licht ) 1951
  • Tiefland, 1954
  • Impressionen unter Wasser, 2002

Fotograaf[bewerken]

Schrijver[bewerken]

1. Chronologisch

  • Kampf in Schnee und Eis (Leibzig, 1933)
  • Hinter den Kulissen des Reichparteitags-Films (München, 1935)
  • Schönheit im olympischen Kampf (Berlin, 1937)
  • Die Nuba (München, 1973)
  • Die Nuba von Kau (1976)
  • Korallengärten (München, 1978)
  • Mein Afrika (München, 1982)
  • Memoiren (München, 1987)
  • Wunder unter Wasser (München, 1990)

2. Vertalingen

  • Leni Riefenstahl: A Memoir door Leni Riefenstahl, autobiografie (Picador Reprint edition, 1995, ISBN 0312119267)
  • Coral Gardens door Leni Riefenstahl (Harpercollins, 1978, ISBN 0060135913)

Trivia[bewerken]

  • De Russisch-Joodse fotograaf Jevgeni Chaldej wordt wel Riefenstahls communistische evenknie genoemd. Zoals Riefenstahl Hitlers wensdromen verbeeldde, vatte Chaldej het communisme zoals Stalin het aan de wereld wilde tonen.

Voetnoot

  1. Die Macht der Bilder van Ray Müller, 1993 (OCLC 058532277)

Werken over Leni Riefenstahl

In het Nederlands is er één monografie over de cineaste verschenen: Leni Riefenstahl (Thomas Leeflang, Baarn, 1991). Het boek werd bewerkt en opnieuw uitgegeven, eerst in 2000, later in 2003, net na de dood van de cineaste, onder de titel Gevallen voor de Führer (Soesterberg, 2003). In 2006 verscheen van Thomas Leeflang Leni Riefenstahl - de macht van het beeld / de onmacht van het woord (uitgeverij Aspekt, Soesterberg). De eerder genoemde edities van de monografie zijn nu uitgebreid tot wat gezien kan worden als de eerste Nederlandstalige Riefenstahl-biografie.

  • Robert Sklar: Film, an international history of het medium, Harry N. Abrams, Inc., Publishers, New York, 1993, 560 blz, vele afbeeldingen.
  • Willem Melching en Marcel Stuivenga: Ooggetuigen van het Derde Rijk, Uitgeverij Bert Bakker, 214 blz.
  • Steven Bach: Leni. Leven en werk van Leni Riefenstahl, vertaling, De Bezige Bij, 464 blz.
  • Jurgen Trimborn: Leni Riefenstahl. Een Duitse carrière, vertaling, Meulenhoff, 438 blz.
  • Holger Lodahl: Leni Riefenstahls Tiefland - Ein nachvollziehbare Freisprechung für Leni Riefenstahl?, Duitstalig, Grin-verlag 27 blz.

Televisie

  • Die Macht der Bilder (zie boven), een meer dan drie uur durende documentaire over en met de cineaste, werd in de jaren 90 op de Vlaamse en Nederlandse openbare omroep uitgezonden.
  • De Vlaamse omroep zond in de reeks Hitlers vrouwen een aflevering over Riefenstahl uit, een Duitse documentaire film van Guido Knopp uit 1998.

Externe links