Onderwaterfotografie
|
Onderwaterfotografie is een vorm van fotografie onder water tijdens duiken, snorkelen en zwemmen. Deze vorm van fotografie stelt bijzondere eisen, zowel aan de techniek van de duiker, als aan die van de apparatuur. Veel duikers maken onder water foto's van koraal en vissen in een duikgebied met een speciale onderwatercamera in een zee of oceaan. Bij de meeste modellen is dit een gewone fotocamera die voorzien is van een soort beschermhuis, ook wel onderwaterhuis genoemd.
Inhoud |
Fotocamera [bewerken]
Er bestaan twee typen digitale camera's die voor de onderwaterfotografie worden gebruikt. Dit zijn de goedkopere digitale compactcamera's en de duurdere digitale spiegelreflexcamera's. De spiegelreflexfotocamera's bieden de mogelijkheid op het camerahuis zelf verschillende objectieven (of lenzen) te plaatsen. De kwaliteit van het objectief moet daarbij aan hoge eisen voldoen. Bij de traditionele analoge fotocamera's had de spiegelreflexcamera het grote voordeel dat men scherp kon stellen op het instelmatglas. Vooral het middenformaat 6 x 6 was bij de meer professionele onderwaterfotografen zeer in trek. Het onderwaterhuis moest in dat geval natuurlijk ook uitgerust zijn met een zoekersysteem dat toestond het matglas goed waar te nemen. Ook de moderne digitale camera's zijn nu verkrijgbaar met het spiegelreflexsysteem (DSLR geheten). Deze camera's maken niet meer gebruik van een film, maar van een sensor (CMOS of CCD). Met deze camera's kan men ook onderwater automatisch scherpstellen en belichten. De digitale camera is momenteel alleen nog te verkrijgen in het kleinbeeldformaat.
Van analoog naar digitaal [bewerken]
Door de grote moeilijkheidsgraad van de onderwaterfotografie mislukken, zeker in vergelijking met opnames boven water, relatief veel foto's. De laatste 10 jaar heeft zich echter in de onderwaterfotografie een omwenteling voltrokken, die inhield dat men van het analoge (film) formaat overstapte naar het digitale formaat. De digitale fotografie schept de gunstige mogelijkheid om van onderwaterobjecten binnen het korte tijdbestek van de duik veel meer opnames te maken dan met de analoge techniek mogelijk was. Deze opnames kunnen al tijdens de duik worden bekeken, zodat de fotograaf een instelling kan veranderen. Zij kunnen echter ook later, dus na de duik, rustig worden geselecteerd en met speciale software (bijvoorbeeld Photoshop) in de digitale doka (digital darkroom) worden bewerkt. Het gebruik van de 'RAW'-optie (dit is de mogelijkheid om ruwe gedigitaliseerde sensordata in de camera op te slaan) biedt daarbij het voordeel dat men later meer speelruimte heeft om eventueel onjuist belichte foto's te corrigeren. Enkele mogelijkheden om de kwaliteit van onderwaterfoto's achteraf te verbeteren zijn croppen en de HDR techniek. Croppen (=een uitsnede maken) kan bijvoorbeeld gebruikt worden om bij macro-opnamen een verscherpt beeld met nog meer détails te krijgen van een klein object. HDR slaat op High Dynamic Range. Met de HDR techniek maakt men onder water van een statisch object (zoals het interieur van een scheepswrak) meerdere foto's. Dit zijn meestal opnamen met verschillende belichting die snel achter elkaar via bracketing worden genomen. In de HDR-afbeelding worden dan achteraf de heldere en donkere partijen van de afzonderlijke beelden gecombineerd tot een beeld met een meer gelijkmatige belichting.
Onderwaterhuizen [bewerken]
Er zijn veel goede onderwaterhuizen op de markt. Het onderwaterhuis bevat allerlei waterdichte doorvoeringen, die het mogelijk maken de diverse knopjes en hendels van de camera van buitenaf goed te bedienen. De afdichting gebeurt meestal met O-ringen. De goedkopere onderwaterhuizen zijn meestal van doorzichtig perspex gemaakt. Deze constructie is minder robuust, doch laat toe het onderwaterhuis direct op lekkage te controleren. De duurdere huizen voor professioneel en semi-professioneel gebruik zijn meestal van aluminium of speciale kunststof vervaardigd. Ook zijn er tegenwoordig goedkope onderwaterhuizen voor de kleine compacte digitale camera's te verkrijgen (zie rechts boven). Bij deze goedkopere modellen is het echter niet altijd mogelijk een externe flitser aan te sluiten. Ook is het niet mogelijk op de camera een los objectief te plaatsen, zoals bij de DSLR camera gebruikelijk is. Wél is het bij sommige moderne compactcamera's mogelijk een voorzetlens (bijvoorbeeld een groothoeklens) aan de buitenzijde op het onderwaterhuis te plaatsen.
Problemen van onderwaterfotografie [bewerken]
Bij een onderwatercamera treedt lichtbreking op bij het frontglas; de vlakke glasplaat die het onderwaterhuis scheidt van het water. Daardoor gedraagt een standaardobjectief zich als een zwak tele-objectief, en lijken de voorwerpen groter dan zij zijn. De grootste handicap van de onderwaterfotograaf is echter de geringe lichtintensiteit onder water. Deze is het gevolg van lichtverstrooiing, en het verschijnsel van selectieve absorptie. Het eerste verschijnsel houdt in dat het licht op groter dieptes meer diffuus is. Selectieve absorptie of kleurverschuiving betekent dat het water als een filter fungeert. Hierdoor worden de 'warmere' kleuren (rood, oranje en geel) op groter dieptes snel door het water geabsorbeerd. In feite geldt hier het principe van de totale lichtweg: de som van de verticale en horizontale afstand in het water. Voor een duiker op 10 meter diepte en 10 meter afstand van zijn object is de lichtweg dus 20 meter De algemene regel in de onderwaterfotografie is daarom ook om de opname-afstand zo klein mogelijk te houden. Een tweede vuistregel is om zo veel mogelijk de camera naar het wateroppervlak te richten, omdat dit een rijker contrast en grotere dieptewerking geeft. En ander probleem heeft te maken met de grote beweeglijkheid van vissen en die van de duiker zelf. Door al deze factoren zijn onderwateropnames vaak onscherp, slecht belicht of blauwachtig van kleur. Met flitslicht kan de kleurenpracht van de onderwaterwereld voor een deel weer worden hersteld. Ook wordt wel gebruikgemaakt van kleurcompensatiefilters. Filters blijken vooral goed te voldoen in situaties dicht onder het wateroppervlak; dus waar voldoende natuurlijk licht aanwezig is.
-
Ongecorrigeerd beeld met een kleurtemperatuur van ongeveer 6000 K
-
Gecorrigeerd beeld met een kleurtemperatuur van ongeveer 4200 K
Belichting [bewerken]
Moderne camera's beschikken over verschillend controleniveaus voor sluitertijd en diafragma. In de P stand stelt de camera zelf automatisch de waarden. Deze stand blijkt doorgaans bij onderwateropnamen niet goed te voldoen. In de S en A stand kiest de gebruiker zelf de sluitertijd of het diafragma, en selecteert de camera respectievelijk het diafragma en de sluitertijd. In de M stand worden beide waarden zelf handmatig ingesteld. Stand S wordt bijvoorbeeld onderwater gekozen bij bewegende objecten waarbij een snelle sluitertijd van belang is. Stand A als juist de scherptediepte van belang is zoals bij macro-opnamen. Stand M geeft de meeste vrijheid om sluitertijd en diafragma te controleren. Tenslotte verandert onder water de hoeveelheid licht sterk met de opnamerichting. Bij een naar boven gerichte opname is er meer licht en zal dus een kleiner diafragma moeten worden gekozen dan bij een horizontale opname.
Flitsers [bewerken]
Techniek [bewerken]
Flitslicht wordt onderwater vaak gebruikt als aanvulling op het aanwezige natuurlijke licht. Er bestaan veel soorten flitsers die speciaal voor gebruik onder water zijn ontworpen. Vanwege de korte flitstijd is het richtgetal van een elektronische flitser onafhankelijk van de sluitertijd van de camera. Wél gelden er beperkingen ten aanzien van aanzien van kortste sluitertijd van de digitale camera waarbij een elektronische flitser nog effectief is. Dit heet ook wel de flitssynchronisatietijd. Moderne onderwaterflitsers bieden de mogelijkheid tot regeling van de lichtopbrengst van de flitser met de hand (Manual), of automatisch via het TTL systeem. Onderwaterflitsers zijn meestal voorzien van een diffusor. Dit is een witte schijf voor het frontglas van de flitser die zorgt voor een zachtere en wijdere uitstraling van het flitslicht. Bij handbediening van een flitser wordt het onderwater richtgetal aangehouden. De voor elke afstand tot het object geldende diafragmawaarde staat meestal op een meegeleverde tabel afgebeeld. Bijvoorbeeld: 1 meter f 8, 50 cm f 16. In de TTL stand is de flitser met de camera verbonden via een speciale 'sync' kabel, waarbij de lichtopbrengst van de flitser afhankelijk is van de lichtmeting door de lens van de camera.
De stralingshoek, dus de hoek waaronder de lichtbundel van de flitser effectief is, moet bij gebruik van groothoekobjectieven (zie verder) minimaal 90 graden bedragen. Het gebruik van twee flitsers, rechts en links op het onderwaterhuis geplaatst, maakt een meer gelijkmatige belichting van voorwerpen mogelijk. Soms wordt in de onderwater macrofotografie ook een snoot gebruikt. Dit is een kap of cilinder die voor op de flitser wordt geplaatst en via een kleine ronde opening aan het voorzijde de lichtbundel scherper concentreert. Hierdoor kunnen objecten vlak voor de camera zoals kleine visjes scherper worden uitgelicht, terwijl de achtergrond donker(der) blijft. Een dergelijke 'snoot' kan allerlei vormen aannemen. Door de lengte van de cylinder te variëren, of de ingang of de uitgang van te verkleinen, kan men de bundel naar gelieve kleiner of groter maken.
Stofdeeltjes [bewerken]
Bij veraf objecten (bijvoorbeeld op 1 meter afstand) plaats men de flitsers doorgaans verder van het huis af, bij dichtbij opnamen juist dichter bij het onderwaterhuis. Voor het verkrijgen een meer sfeervolle belichting wordt soms de sterkte van de flitsers in de Manual stand onafhankelijk van elkaar gevarieerd: bijvoorbeeld voor dichtbij objecten op 1/2 sterkte en voor veraf objecten op volle sterkte. Bij gebruik van flitslicht kunnen soms stofdeeltjes die voor de camera in het water zweven, het licht terugkaatsen. Dit 'sneeuweffect' (terugkaatsing van flitslicht door stofdeeltjes in het water, in Engels: backscatter) kan men tegengaan door de flitser meer opzij van de camera op het object te richten, zodat de ruimte tussen camera en object zo min mogelijk wordt belicht. Het sneeuweffect treedt vooral op bij groothoekopnames. Bij dichtbij - en macrofotografie is het effect nauwelijks te zien, omdat de verlichtingssterktes van onderwerp en reflecterende stofdeeltjes nauwelijks verschillen.
Technieken [bewerken]
Er bestaan, globaal gezien, twee technieken voor het maken van onderwateropnamen, de macrofotografie en de groothoekfotografie. Bij de macrofotografie is het doel om kleine détails van de onderwaterwereld van zeer dichtbij te fotograferen. De afbeeldingsmaatstaf is hier meestal 1:1. Men gebruikt hiervoor een special macro-objectief, of een standaardobjectief voorzien van een tussenring, voorzetlens, of een teleconverter. Met een teleconverter wordt de effectieve brandpuntafstand met een bepaalde factor verlengd en de beeldhoek vergroot. Bij een standaard macro-objectief geeft bijvoorbeeld een 1.4 teleconverter een extra vergroting van 40% (ook wel 'supermacro' genoemd). Bij groothoekfotografie is het de bedoeling een beeld te geven van meerdere grotere objecten, zoals koraalformaties of scholen vissen die zich op een afstand van 50 cm tot maximaal 2 meter van de duiker bevinden. Hierbij wordt een groothoekobjectief gebruikt. Dit objectief heeft een grote beeldhoek, die opnames van grotere onderwerpen zoals wrakken, onderwaterlandschappen of grote vissen van relatief dichtbij toestaat. Bij groothoekobjectieven kan soms vervorming optreden, zoals vignettering en tonvormige vervorming.
Menglichtopnamen [bewerken]
Bij groothoekopnamen wordt de onderwaterflitser hoofdzakelijk gebruikt om objecten of vissen die zich dichtbij de camera bevinden hun natuurlijke kleur te geven. Tegelijkertijd probeert men daarbij ook te profiteren van het natuurlijke achtergrondlicht, bijvoorbeeld door het kiezen van een iets langere sluitertijd. Bij deze lastige techniek spreekt men ook wel van menglichtopnames (zie foto's rechtsboven voor een voorbeeld). Door het contrast tussen de kleurrijke voorgrond en blauwe achtergrond krijgen deze opnamen een dramatische dieptewerking. Door de korte belichtingstijd van de flitser blijven zelfs bij een langere sluitertijd van 1/30 sec statische objecten op de voorgrond zoals koralen of sponzen scherp afgebeeld. Bij bewegende objecten zoals vissen kan soms een dubbelbeeld aan de randen zichtbaar zijn. Het instellen van de juiste belichting bij een onderwateropname is lastig, en een kwestie van het vinden van de juiste balans tussen sluitertijd en diafragma. Het met de hand instellen van sluitertijd en/of diafragma verdient daarom vaak de voorkeur boven automatische keuze van deze waarden door de camera.
Bolvormige voorzetlensen [bewerken]
Bij gebruik van een groothoekobjectief is het nodig het onderwaterhuis te voorzien van een speciale bolvormige voorzetlens, ook wel domelens genoemd. Dit is een koepelvormige lens (van 2-3 dioptrie) van glas of plexiglas die corrigeert voor vertekening van het onderwaterbeeld door de groothoeklens. Glazen lensen zijn minder krasgevoelig en laten makkelijker water los, wat een voordeel kan zijn bij opnamen waarbij men tegelijk de boven- en onderwaterwereld wil weergeven (zie fisheye objectief) De domelens wordt aanbevolen bij kleinbeeld objectieven vanaf 28 mm. De domelens gedraagt zich onder water als een negatieve lens die een virtueel beeld creëert voor het frontglas van het onderwaterhuis. Het virtueel beeld van een object op oneindige afstand kan op 15-40 cm voor het frontglas liggen, afhankelijk van de optische eigenschappen van de domelens. De vuistregel hierbij is dat de afstand van het virtueel beeld 4X de lengte van straal van de bol is, gemeten vanaf het middelpunt. Gemeten vanaf het frontglas is dat 3X de straal. Dus, hoe sterker de kromming van de domelens hoe dichter het virtueel beeld zich bij het frontglas bevindt. Bij de kleinere mini-dome is de straal 5 cm, en ligt het virtueel beeld van een object op oneindige afstand op 15 cm. Voor objecten die zicht dichterbij de camera bevinden kan het virtueel beeld maar enkele centimeters bedragen. De gebruikte lens moet in dit geval wel in staat zijn hierop scherp te stellen. Eigenlijk komt alleen het fisheye-objectief hiervoor in aanmerking. Op groothoekobjectieven die niet in staat zijn hierop scherp te stellen, kan een voorzetlens van bijvoorbeeld +2 dpt (dioptrie) worden gezet. Een nadeel van een sterk gekromde lens zoals de domelens is tenslotte dat het virtueel beeld ook gekromd is. Vooral bij de mini-domes kan het ertoe leiden dat de hoeken van de onderwateropnamen niet scherp zijn. Het laatste kan enigszins worden beperkt door een kleiner diafragma te kiezen.
Fisheye-objectief [bewerken]
Fishey-objectieven komen in twee soorten voor: met een vaste korte brandpuntafstand (bijvoorbeeld 12mm) en met een 'zoom' functie waarbij het brandpunt en dus de beeldhoek kan worden gevarieerd (bijvoorbeeld tussen 10-17 mm). Een fisheye-objectief maakt een extreem grote beeldhoek mogelijk. Hierdoor is het mogelijk een relatief groot onderwaterobject (zoals een scheepswrak of walvis) tot dichtbij te benaderen. Het maakt echter ook opnamen van kleine onderwaterobjecten of vissen van zeer dichtbij mogelijk. De Engelse benaming hiervoor is CFWA (Close-Focus-Wide-Angle). Eem extreme vorm van CFWA is macro-groothoek. Engelse benaming is MWA (Macro-Wide Angle) Bij deze opnamen benadert de afbeeldingsmaatstaf die van de macrofotografie, maar is -door het groothoekeffect- ook de achtergrond vaak nog goed scherp in beeld te brengen. Hiervoor lenen zich vooral de mini-domelensen met een kleine straal (bijvoorbeeld 5 cm). Het onderwaterobject ligt hier op 5-8 cm voor het frontglas van de camera. Tenslotte worden fisheye-objectieven ook wel gebruikt voor split-image (dubbelbeeld: boven en onderwater) opnamen. Hierbij toont bijvoorbeeld het bovenste deel een schip of palmbomen op de kust, en het onderste deel een duiker of onderwaterlandschap. Hiervoor komen alleen de domelensen met een grote straal (bijvoorbeeld 10 cm) in aanmerking.
Zon in beeld [bewerken]
Opnamen die naar de oppervlakte van het water zijn gericht, hebben soms last van overbelichting doordat op de achtergrond de zon in beeld komt. Een zon in beeld kan mooie effecten geven door zonnestralen in het water. De kans hierop is groter als zich in het water stofdeeltjes bevinden. Bij overbelichting zijn deze 'zonneballen' (Engels 'sunballs') soms omringd door een hinderlijke cyaankleurige ring. Er is eigenlijk sprake van een extreme vorm van hoge lichten (Engels: highlights) waarbij het overbelichte of 'geclipte' gebied uniform wit is met geen détails. Dit heeft mede te maken met het feit dat de sensoren van digitale camera's veel gevoeliger zijn voor licht van een hoge intensiteit dan die van de oudere analoge camera's. Dit effect kan worden onderdrukt door een kortere sluitertijd en kleiner diafragma te kiezen (bijvoorbeeld 1/250 bij F11), bij een laag ISO getal (bijvoorbeeld ISO 100). Om het object op de voorgrond toch goed belicht te krijgen, moet de flitser zo dicht mogelijk bij het object op de voorgrond worden geplaatst. Hierbij is men wél gebonden aan de voor specifieke camera geldende flitssynchronisatietijd.
Geschiedenis en pioniers [bewerken]
- 1856 - William Thompson maakte eerst onderwater opnames met een camers op een statief
- 1893 - Louis Boutan maakte onderwateropnamen met een helmduikpak.
- 1914 - John Ernest Williamson maakt de eerst onderwater filmopnames.
- 1923 - W.H. Longley and Charles Martin maakte de eerste kleuropnames met flitslicht
- 1957 - De Calypsophot amfibiecamera wordt ontworpen door Jean De Wouters en Jacques-Yves Cousteau. Dit model wordt later door Nikon als de Nikonos onderwatercamera op de markt gebracht
- Pioniers: belangrijke Europese onderwaterfotografen uit tweede helft van de 20ste eeuw waren Ludwig Sillner en Hans Hass. Hans Hass ontwikkelde het legendarische Rolleimarin-onderwaterhuis voor de twee-ogige Rolleiflex 3.5F-spiegelreflexcamera. In Nederland heeft ingenieur Ruud Roozendaal aan de wieg gestaan van de onderwaterfotografie.
 |
Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Unterwasserfotografie op Wikimedia Commons. |
