Modeltrein

Märklin locomotief in de schaal H0

Märklin locomotief in de schaal H0

Märklin Modelbaan in H0

Modelbaan in H0

Speelgoedbaan van Märklin in H0

Een modeltrein is een schaalmodel van een trein, het is een vorm van modelbouw.

Introductie

Treinen spreken reeds sinds generaties tot de verbeelding van velen. Het zijn meest mannen die zich aangetrokken voelen tot de treinenwereld in miniatuur. Dit treinbedrijf wordt voornamelijk binnenshuis bedreven, hoewel de grotere schalen soms ook geschikt zijn voor buitenshuis, met name als tuinspoor. De laatste jaren kennen deze grotere schalen heel wat bijval.

Schalen

Voor modeltreinen worden diverse schaalverhoudingen gebruikt. De meeste schalen hebben een aanduiding in de vorm van een letter, een cijfer of een combinatie daarvan. De grote schalen hebben doorgaans een cijfer, de kleinere een letter. De schaal H0 (wat half nul betekent) vormt een overgang in dit systeem. Smalspoorvarianten van bepaalde schalen hebben vaak een e of een m als toevoeging. Hieronder staat een tabel van de meest toegepaste schalen.

Naam	Uitspraak	Schaal	Spoorwijdte	Opmerkingen
7 1/4"	7 en een kwart duim	1:8	184 mm	parkbanen
5"	vijf duim	1:11	127 mm	parkbanen (dikwijls op 'verhoogde' baan)
3 1/2"	3 en een half duim	1:16	89 mm	parkbanen op 'verhoogde' baan
IIm	spoor twee M	1:22,5	45 mm	LGB en Piko zijn belangrijke fabrikanten voor deze schaal
IIe	spoor twee E	1:22,5	30 mm	Veldspoor 600mm, REGNER Dampf- und Eisenbahntechnik is een van de belangrijke fabrikanten voor deze schaal
I	spoor een	1:32	45 mm	Märklin en Hübner zijn belangrijke fabrikanten voor deze schaal
0	spoor nul	1:45	32 mm	Vooral zelfbouw
0e	nul E	1:45	16,5 mm	Smalspoor 750 mm, dezelfde spoorwijdte als H0, Fleischmann (Magic Train)
00	nul nul	1:76	16,5 mm	In Engeland veel voorkomende schaal, Hornby.
S	spoor S	1:64	14,28 mm	Voornamelijk in gebruik in de Verenigde Staten
H0	half nul	1:87	16,5 mm	Meest voorkomende schaal
H0m	half nul M	1:87	12 mm	Smalspoor 1000 mm meterspoor, zelfde spoorwijdte als TT
H0e	half nul E	1:87	9 mm	Smalspoor 750 mm, zelfde spoorwijdte als N
TT	TT of table top	1:120	12 mm	Vooral in de voormalige DDR populair
N	spoor N	1:160	9 mm	Na H0 de populairste schaal
Z	spoor Z	1:220	6,5 mm	Eén na kleinste schaal, door Märklin gedomineerd
T	spoor T of three	1:450	3 mm	Kleinste schaal, in Japan geïntroduceerd.

• Zie voor een meer uitgebreid overzicht: Lijst van schalen (modelspoor)

De meest voorkomende schaal is H0 (half nul), de verhouding hiervan is 1:87. Daarnaast kent de N-schaal (1:160) veel aanhangers. Wisselstroomsystemen zijn uitsluitend in H0 te vinden. Gelijkstroomsystemen komen zowel in H0 als in de N-schaal voor. Naast genoemde schalen vallen nog de oorspronkelijke 0-schaal te noemen en de kleinste schaal Z. Schaal II of G is verkrijgbaar als tuinspoor dat bestand is tegen de weersomstandigheden. De fabrikant van dit tuinspoor is LGB ( een onderdeel van Märklin).

Voor de nog grotere schalen geeft men de spoorwijdte aan in inches ("duim"). We vinden hier 3 1/2", 5", 7 1/4" en nog groter. De maatstaven zijn dan respectievelijk 1:16, 1:11, 1:8. Deze 'grotere' locomotieven kunnen worden aangedreven met verbrandingsmotoren of elektromotoren, maar meestal wordt stoom gebruikt die gemaakt wordt in een met kolenstook of gasgestookte verwarmde stoomketel. Overigens bestaan ook in spoor II modellocomotieven aangedreven door stoom. Ze worden onder andere door LGB, Roundhouse, Regner en Märklin geleverd en zijn aanmerkelijk duurder dan de elektrisch aangedreven modellen. De kleinere schalen zijn over het algemeen alleen leverbaar met elektrische aandrijving, maar bv. Hornby levert ook H0 stoomlocomotieven.

Te weinig ruimte

Gezegd moet worden dat een natuurgetrouwe miniatuurspoorweg met deze schalen meestal onhaalbaar is. Een trein met tien personenrijtuigen kan 300 meter lang zijn. Met schaal H0 is daarvoor 3,5 meter nodig en het station moet dus ook zo lang zijn. Voor een kort reistraject, bijvoorbeeld tien kilometer, is al een ruimte van meer dan honderd meter nodig. Wenst men een cirkelvormig spoor om rondjes te kunnen rijden, bijvoorbeeld met een straal van 1000 meter (dat is een scherpe boog), dan is er op schaal meer dan 20 meter nodig.

Een kleinere schaal biedt betrekkelijk weinig verbetering. In een tuin is meer ruimte, maar de kleine schalen zijn voor een tuinspoor niet geschikt.

De fabrikanten realiseren zich dit ook. Ze maken de rijtuigen wat korter dan ze eigenlijk zouden moeten zijn en bovendien bestaat een modeltrein meestal uit minder rijtuigen dan een echte trein. Bovendien zijn de bochten scherper en de wisselhoeken te groot. Dat wordt gedaan om binnen de beperkte ruimte van een woning een modelbaan te kunnen bouwen.

Tijdperken

Om een indeling in tijdvakken te maken is in 1968 het Tijdperken-systeem bedacht. Hierdoor is een realistische indeling van treinen, gebouwen, auto's, etc. mogelijk.

• Zie Tijdperken in modelbouw voor meer informatie hierover.

Systemen

Een stoomloc op schaal 1:8 bij stoomgroep turnhout

Met stoom aangedreven modelspoorlocomotief

Detail van een modelbaan in een museum te Bornholm

Modellocomotief afgebeeld in schalen 1, H0 en Z

Doos van Jouef met onderdelen

Er zijn verschillende systemen voor de elektrische aandrijving van de locomotiefmotoren die niet door elkaar gebruikt kunnen worden: het 2-rail systeem en het 3-rail systeem. 2-rail systemen zijn het populairst en tellen de meeste fabrikanten. Het 3-rail systeem heeft zich echter een belangrijke plaats weten te verwerven vooral door toedoen van Märklin. Deze fabrikant heeft een groot marktaandeel. Vroeger werd dit onderscheid ook wel gemaakt als gelijkstroom- versus wisselstroomsysteem. Na de introductie van digitale systemen is dit onderscheid in stroomsoorten overbodig geworden. Feitelijk is alleen de wijze van stroomtoevoer van belang. Bij 2-rail locomotieven zijn de wielen in het algemeen aan een as elektrisch geïsoleerd ten opzichte van elkaar. Via de beide spoorstaven bereikt de stroom de locomotief. Bij 3-rail locomotieven geschiedt dit via de wielen en een sleepcontact tussen de wielen. De wielen op een as zijn niet elektrisch geïsoleerd ten opzichte van elkaar. Het sleepcontact glijdt over een staaf of een rij puntcontacten tussen de rails.

De locomotieven van Trix Express maakten gebruik van gelijkstroom en tevens van een sleepcontact in het midden. Doordat de wielen op een as eveneens elektrisch geïsoleerd zijn van elkaar, is het mogelijk om zonder elektronica twee locomotieven onafhankelijk van elkaar op een rail te besturen. Met behulp van bovenleiding kunnen er zelfs drie locomotieven op één rail onafhankelijk van elkaar worden bestuurd. Tegenwoordig wordt hier veelal elektronica voor gebruikt (zie onder Aspecten). Inmiddels is Trix onderdeel van het Märklin-concern en vormt als zodanig de 2-rail component ervan. Trix-Express wordt als systeem niet meer gemaakt.

En sinds kort is het ook mogelijk om in de schaal 00 - 1:76 te rijden op stoom. Hornby heeft diverse locomotieven op de markt gebracht inclusief de digitale bediening. Er staat een constante spanning op de rails die ervoor zorgt dat het water gaat koken en dmv. een digitale besturing kunnen de kleppen in de loc worden bediend.

Merken

Vele merken hebben hun bakermat in Duitsland. Hier worden bijvoorbeeld de treinen van Märklin, Fleischmann, Trix (sinds een aantal jaren ook onderdeel van Märklin) en Piko gefabriceerd. In de zestiger jaren was er ook Egger-Bahn als smalspoor. Roco, Liliput en Kleinbahn alsmede Klein Modellbahn kwamen en komen uit Oostenrijk en Jouef kwam uit Frankrijk. Liliput is inmiddels overgenomen door Bachmann. Uit Italië kwam materieel van Lima en Rivarossi. Onder de naam Hornby International zijn diverse modellen van de vroegere merken Lima, Rivarossi, Jouef en Arnold weer verkrijgbaar. Daarnaast zijn er naast kleinere aanbieders nog Britse, Japanse en Amerikaanse merken, evenals sommige (peperdure) Zwitserse merken zoals HAG en Fulgurex. LGB (ook uit Duitsland) levert modeltreinen op wat grotere schaal, 1:22,5 (IIm / G). Nederland komt er niet slecht af al zijn het geen grote fabrikanten. Genoemd moeten worden Philotrain, MKmodelbouwstudio, Phildie, THS, Kleinspoor en Artitec. Op stoom gebied zijn er een aantal bekende fabrikanten voor 45 mm spoor, zoals Accucraft (USA), Aster (Japan), Regner (Duitsland), Roundhouse (UK) en Modelbouw Atelier Apeldoorn (Nederland)en als enige voor HO-spoor is Hornby(UK).

Ook zijn toebehoren verkrijgbaar, zoals huisjes, stations en andere gebouwen (meest als bouwpakket), materiaal voor wegen en verkeer (zelfs met rijdende autootjes, zoals van Faller), bruggen, verlichting, bergbouw, imitatiewater en dergelijke.

Aspecten

De modeltreinhobby kent globaal drie aspecten: technische, landschappelijke en logistieke. Daarnaast verzamelen veel mensen modeltreinen.

• Tot de technische aspecten worden gerekend de elektrische installaties en schakelingen en de eigenlijke infrastructuur. Hier doet de moderne elektronica steeds meer haar intrede. Voor veel hobbyisten is ook software belangrijk geworden, zowel embedded (ingebouwd in de elektronica) als in de computer.
• De landschappelijke aspecten omvatten de scenery zoals (zelfgebouwde) huisjes, stations en andere gebouwen, alsmede bergen, tunnels en allerlei andere denkbare landschapsvarianten. Sommige hobbyisten laten hun modellen als nieuw, vaak in een vitrine. Anderen voorzien zelfs rails en treinen van een zo natuurgetrouw mogelijke gebruikskleur (weathering).
• De logistieke aspecten hebben betrekking op het rijden met de treinen. Door besturing daarvan met handregelaars, vastgelegde logica, computer of een combinatie daarvan kan de baan blijven boeien voor bouwers en toeschouwers. Het doel kan zijn zoveel mogelijk in beweging houden van de treinen (zolang er toeschouwers zijn) of (het nabootsen van) een dienstregeling voor zowel personen- als goederentreinen. Het rangeren van treinen, samenstellen van personentreinen door bijplaatsen of aftrappen van rijtuigen, het verdelen van goederenwagens over diverse sporen vormen de hoogtepunten bij het logistieke aspect van de hobby.

In verenigingsverband (Fremo) kunnen door het koppelen van modelspoordelen, modules genoemd, gigantische modelspoorwegen worden gebouwd. Rijden is dan uitsluitend mogelijk met digitaal toegerust materieel en, uiteraard, volgens dienstregeling. Een en ander gaat dan gepaard met echte administratieve "rompslomp", zoals dat in werkelijkheid ook het geval is. Een trein kan pas dan rijden als de dienstdoende machinist zijn codes van de dienstindeler heeft gekregen en de stapel wagenkaarten en vrachtbrieven waarop exact is aangegeven waar de wagens uit zijn trein heen moeten.

De modelbaan kan zo groot zijn dat er een apart vertrek voor nodig is. Dat betreft dan meestal modelbanen in H0 en grotere schalen. In vele woningen is deze ruimte niet aanwezig. De fabrikanten hebben om deze reden de schaal N ontwikkeld. Märklin is nog een stap verder gegaan en heeft schaal Z op de markt gebracht. Er zijn echter ook modelspoorbouwers die het een uitdaging vinden om te woekeren met de ruimte en ook in de grotere schalen (zeer) kleine modelbanen te bouwen waar toch nog interessante treinbewegingen mee kunnen worden uitgevoerd. Deze modelspoorbanen die soms passen in een schoenendoos of op een boekenplank worden micro lay-outs genoemd.

De combinatie van het technisch en creatief bezig zijn bij de treinenhobby, al of niet in combinatie met het verzamelen van modellen, maakt dat modeltreinen nog steeds geliefd zijn. De nabootsing van de werkelijkheid en de mogelijkheid een eigen werkelijkheid te creëren spelen hierbij eveneens een rol.

Techniek

Van een voornamelijk elektrisch mechanisch begin is de ontwikkeling in gang gezet naar gecompliceerde elektronische schakelingen. Een goed voorbeeld hiervan is de invoering van de digitale besturingssystemen, die een meertreinenbedrijf al of niet computergestuurd, mogelijk maken. Door gebruik te maken van pulstechnieken en moderne motoren kunnen modeltreinen zeer werkelijkheidsgetrouw (dat betekent niet te snel) rijden. Daarnaast kunnen vele andere functies worden toegevoegd zoals constante treinverlichting (onafhankelijk van de rijspanning).

Deze ontwikkelingen zijn spectaculair te noemen. Begin 20e eeuw waren er modeltreinen te koop, die rechtstreeks (of door tussenschakeling van gloeilampen) op het elektriciteitsnet, dus zonder transformator, werden aangesloten. Tegenwoordig varieert de rijspanning van ca. 4 tot 16 volt. Momenteel zijn er nog twee belangrijke elektrische systemen kenbaar: wisselstroom (fabricaat Märklin) en gelijkstroom (overige merken). In schaal N is alles gelijkstroom.

Huidige situatie en overige ontwikkelingen

Van kinderspeelgoed naar soms prijzige hobby

Lange tijd zijn modeltreinen voornamelijk beschouwd als speelgoed voor kinderen. Vergeleken met vroeger zijn modeltreinen minder populair onder jeugdigen. De oorzaken hiervan zijn wellicht de opkomst van andere vormen van vrijetijdsbesteding zoals computergebruik en het bekijken van televisieprogramma's. Maar ook de prijsontwikkeling speelt waarschijnlijk een rol. Modeltreinen zijn verfijnder in uitvoering, maar ook aanmerkelijk in prijs gestegen. Ze zijn voor minder mensen financieel bereikbaar.

Van "gewone" speelgoedwinkel naar "modelbouwspeciaalzaak"

Het karakter van de verkooppunten van nieuw en gebruikt materiaal is eveneens gewijzigd. Verkocht vroeger vrijwel elke speelgoedwinkel en warenhuisafdeling modeltreinen (ook de HEMA had ooit een eigen treinenmerk, fabrikant hiervan was de firma Lima), tegenwoordig zijn het vooral modelbouwspeciaalzaken die modeltreinen aanbieden. Daarnaast zijn er regelmatig ruilbeurzen waar modeltreinen kunnen worden geruild tegen andere exemplaren of gewoon tegen geld. En dat laatste tegen behoorlijke bedragen, zeker als er sprake is van een "Sonderserie". Fabrikanten brengen soms wagens of locomotieven in een kleine oplage uit. Deze zijn daardoor zeldzaam en in de regel kostbaarder. Een voorbeeld hiervan zijn de bierwagens. Eenzelfde wagon is met tientallen verschillende logo's van biermerken uitgebracht. Slechts een enkeling kan ze alle bemachtigen.

Spoorwegmodelbouw

Spoorwegmodelbouw is het zelf bouwen van modellen (locomotieven, rijtuigen en wagens) naar voorbeeld van de echte spoorwegen; modelspoorwegbouw is het bouwen van een modelspoorweg, zo realistisch mogelijk, op een schaal en het daarop laten rijden van gekochte modellen.

Populariteit

De hobby is erg populair geworden in de drie decennia na de Tweede Wereldoorlog, toen de prijzen van de spullen sterk daalden, de vrije tijd groeide, de liefhebbers welgestelder werden en de belangstelling voor treinen nog groot was. Intussen is het een hobby voor meest oudere mannen geworden, die soms niet schromen om er duizenden euro's in te steken - een fraaie locomotief van het tuinspoor LGB kost bijvoorbeeld al gauw 1500 euro. De tanende belangstelling voor de trein in het algemeen wordt genoemd als factor in het afnemen van de belangstelling voor de spoorwegmodelbouw.

De hobby heeft zich meer in de richting van werkelijkheidsgetrouwe modelbouw ontwikkeld, terwijl het in de jaren 50 en 60 meer ging om de speelwaarde. De prijzen zijn sindsdien, met de kwaliteit, sterk gestegen.

Er bestaan nog steeds clubs van spoorwegmodelbouwers, die soms een gezamenlijke baan onderhouden, zoals in Amsterdam (de Amsterdamse Modelbouwclub (AMC), sinds 1943, met nagebouwde delen van de stad, waaronder het Centraal Station).

Tijdschriften

Op dit gebied bestaan diverse bladen, waarvan het toonaangevende de Duitse "MiBa" (Miniaturbahnen) is en, in het Nederlands, Railhobby en Rail Magazine en de niet meer bestaande Miniatuurbanen en het Spoorwegjournaal, alle met informatie over zowel het echte als het modelspoor. In België wordt het Modelspoormagazine uitgegeven, zowel in het Nederlands als in het Frans.

Beurzen en exposities

Er worden diverse beurzen en evenementen met opstellingen van modelspoorbanen gehouden. De grootste treinenbeurs van Europa, Eurospoor, wordt elk jaar in oktober gehouden in Utrecht. Tevens in Utrecht wordt ieder jaar On TraXS georganiseerd in het Spoorwegmuseum. Ook in Houten (Rail) worden jaarlijks grote beurzen gehouden.

Een bekende modelspoorbaan is Railz Miniworld in het centrum van Rotterdam. Ook in Nienoord, Leek en in het modelspoormuseum in Sneek zijn modelspoorbanen te zien. Ook in Deurne staat een modelspoorbaan te weten Modelspoorbaan Het Locomotiefje dat sinds mei 2000 dagelijks is te bezichtigen.

Trivia

• De eerste 'modeltrein' werd rond 1835 gemaakt door de Amerikaanse smid Thomas Davenport. Deze, door een elektromotor aangedreven, trein reed z'n rondjes op een cirkelvormig railspoor van vier voet doorsnede. Zijn modeltrein bevindt zich tegenwoordig in het Smithsonian Institution te Washington D.C.
• Bekende Nederlandse modelspoorliefhebbers zijn de dirigent Daniël Wayenberg (H0), ex NOS journaal lezer Joop van Zijl, detectiveschrijver Appie Baantjer, ex-staatssecretaris Wim Dik, ex-Deejay en later radiodirecteur Erik de Zwart (alle drie tuinspoor/LGB) en politicus Ed Nijpels, die een grote treinenverzameling heeft. De Zwart is ook verteller in de Nederlandse vertaling van een animatieserie over treinen; zie Thomas de stoomlocomotief.
• Internationaal bekende modelspoorliefhebbers zijn onder meer Roseanne Barr, Whoopi Goldberg (Amerikaanse comédiennes), Rod Stewart, Phil Collins, Kevin Costner, Neil Young (tevens grootaandeelhouder van het Amerikaanse Lionel Trains), Roger Daltrey en John Entwistle (beiden van The Who), Tom Hanks, Elton John (LGB), Jay Leno, Frank Sinatra, Wendelin Wiedeking (topman bij Porsche) en Hermann Göring (Märklin).

Externe links

• Nederlandse Modelspoor Federatie
• Het nationaal modelspoormuseum

Mediabestanden

Zie de categorie Rail transport modelling van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.