Spakenburg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Spakenburg
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Spakenburg
Spakenburg
Situering
Provincie Vlag Utrecht (provincie) Utrecht
Gemeente Vlag Bunschoten Bunschoten
Coördinaten 52° 15' NB, 5° 22' OL
Algemeen
Oppervlakte 34,88 km²
Inwoners (1 januari 2011) 20.093 (576 inw/km²)
Overig
Postcode 3751/3752
Netnummer 033
Woonplaats (BAG) Bunschoten-Spakenburg
Website http://www.bunschoten.nl
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Spakenburg, straatzicht Oude Schans
De Oude Haven van Spakenburg
Het Spuiplein te Spakenburg
VVV-kantoor van Spakenburg

Spakenburg is een voormalig vissersdorp aan de Zuiderzee. Tegenwoordig maakt het samen met de buurtschappen Eemdijk en Zevenhuizen deel uit van de gemeente Bunschoten, in de Nederlandse provincie Utrecht. Het ligt ten noorden van Amersfoort en aan het Eemmeer. Het dorp is te bereiken via de A1.

Bunschoten en Spakenburg zijn door verschillende nieuwbouwwijken dusdanig aan elkaar gegroeid dat, op de oude kernen van de twee plaatsen na, er geen onderscheid meer wordt gemaakt tussen de twee. Voor de post liggen alle adressen in Bunschoten-Spakenburg. Toch verschilt het karakter van de twee plaatsen sterk. Bunschoten, aan de zuidkant, was altijd een boerendorp maar had in het verleden wel stadsrechten. Spakenburg is altijd een vissersdorp geweest.

Geschiedenis[bewerken]

De naam Spakenburg komt voor het eerst voor in de 15e eeuw. Het vissersdorp lag aan de Zuiderzee en heeft vele overstromingen moeten doorstaan. Om die reden bouwde men aanvankelijk de huizen hoog tegen de dijk. De havens van Spakenburg zijn onlosmakelijk verbonden met de ontwikkeling van het dorp. Hier lagen de botters waarmee de vissers hun brood verdienden. Het dorp telde rond 1892 ongeveer 200 vissersschepen. Door de groei van de vissersvloot moest in 1886 een tweede haven worden aangelegd (de Nieuwe Haven). Door de komst van de bruggen over de randmeren verloor de botterwerf haar klandizie. Ter compensatie is een derde jachthaven aangelegd: Jachthaven Nieuwboer.

Na de afsluiting van de Zuiderzee in 1932 en de inpoldering na de Tweede Wereldoorlog ging het met de vissersvloot bergafwaarts. Tegenwoordig zijn er nog 30 botters, die in de Oude Haven liggen. Vergeleken met vroeger is dit weinig, toch is dit ongeveer de helft van de huidige Nederlandse bottervloot. De botters worden alleen nog gebruikt voor de pleziervaart, want de oude vissersschepen werden ook door de vissers vervangen door moderne kotters. Van de visserij is weinig overgebleven; zomer 2008 is de laatste beroepsvisser van Spakenburg gestopt. Het dorp leeft nog steeds grotendeels van de vishandel of brood en koek.

Eind jaren tachtig heeft scheepswerf Nieuwboer voor het laatst een botter gebouwd, voor de Gemeente Bunschoten (waaronder Spakenburg valt). Op verzoek is het nog mogelijk om een nieuwe botter te laten bouwen.[1] Deze scheepswerf, wiens omgeving is nagebootst in het Holland Village-park in Japan, is in 1986 gekocht door de gemeente Bunschoten. In de jaren negentig van de twintigste eeuw is de werf gerenoveerd en doet sinds die tijd dienst als restauratiewerf voor bestaande botters en andere historische schepen.[2]

Voor de komst van de Afsluitdijk lag Spakenburg aan de woeste Zuiderzee en vormden overstromingen een bedreiging voor de vissersbevolking. De laatste watersnoodramp was in januari 1916. Tijdens deze ramp werd op de zolder van de familie Vedder een meisje geboren, Wilhelmina Aartje. Een paar dagen later bezocht koningin Wilhelmina Spakenburg. Daarbij nam zij Wilhelmina Aartje aan als petekind. Sindsdien bezocht zij Spakenburg regelmatig, samen met dochter Juliana. Aan de kop van de Nieuwe Haven staat ter herdenking van de stormvloed van 1916 een standbeeld van de koningin. Wilhelmina Aartje Vedder stierf in 2006 op 90-jarige leeftijd.

Kerkelijke gemeenschap[bewerken]

Het kerkbezoek in Bunschoten-Spakenburg is hoog. Bunschoten staat wat het gemiddelde kerkbezoek betreft met 71% in de periode 1997 t/m 2009, na Urk, op de tweede plaats in Nederland.[3] Het landelijk percentage bedraagt 24,33% .De meeste kerken zijn gereformeerd. Het CDA en de ChristenUnie zijn de grootste partijen in de gemeente.

Het christelijk geloof is wel van invloed: zondag is de rustdag en de winkels zijn die dag gesloten. Homoseksualiteit is relatief een taboe. Vier zogenaamde 'weigerambtenaren' weigerden in 2008 om homoseksuelen te huwen. Het eerste homohuwelijk werd in 2007 in Bunschoten voltrokken.

Cultuur[bewerken]

Spakenburg was van oudsher een vissersplaats aan de voormalige Zuiderzee. De herinnering aan dit verleden is nog te zien in monumentale gebouwen als de voormalige visafslag, de werf Nieuwboer en de visrokerij met geschakelde vishangen. Door de inpoldering van de vroegere Zuiderzee, de uitbreiding van de plaats en de komst van nieuwe werkgelegenheid is het karakter van de plaats in de loop van de twintigste eeuw veranderd. Het besloten karakter van het dorp is goeddeels verdwenen. Ook het aantal vrouwen in de traditionele klederdracht loopt sterk terug. Door invloeden van buitenaf is het oorspronkelijke karakter van het dorp aan het verdwijnen en worden de verschillen met de rest van Nederland kleiner. De visserij is verdwenen en ook de traditionele klederdracht wordt steeds minder gedragen. Wel worden deze symbolen van het oude dorp Spakenburg als trekpleister gebruikt ten behoeve van het toerisme. Het Spakenburgse erfgoed wordt doorgegeven aan jongere generaties, door middel van cursussen van onder meer de historische vereniging "Bunscote". Zoals:

  • klederdracht maken
  • aankleden klederdracht
  • netten breien en boeten
  • touwen en netten tanen
  • visroken
  • modelbotterbouw

Terwijl de klederdracht minder wordt komen de gebruikte patronen weer terug in gebruiksvoorwerpen als tassen en dienbladen

Wekelijks worden er beiaardconcerten gegeven op het carillon van de in 1985 gebouwde vrijstaande beiaardtoren.

Bijnamen[bewerken]

Door de geslotenheid van de oorspronkelijke dorpsgemeenschap treft men te Spakenburg veel gelijke familienamen aan. Dat leidde ertoe dat men in het plaatselijke spraakgebruik bijnamen ging invoeren om families beter van elkaar te kunnen onderscheiden. Enkele veel voorkomende, 'typisch Spakenburgse' familienamen zijn bijvoorbeeld Beukers, Duijst, De Graaf, Heinen, Hopman, Koelewijn, Muys, Poort, Ruizendaal, Schaap, Van Twillert, Vedder, Van de Vuurst, en Zwaan. Door de ontsluiting van het vissersdorp vanaf het begin van de 20e eeuw is dit verschijnsel geleidelijk achterhaald.

Klederdracht[bewerken]

Spakenburgse klederdracht

Spakenburg is ook bekend vanwege de klederdracht, die anno 2010 nog door ongeveer 270 vrouwen gedragen wordt. Het zijn nu nog voornamelijk de oudere vrouwen die zich dagelijks in de traditionele kleding steken. De jongste vrouw in klederdracht is geboren in 1950. De dracht is karakteristiek door de zogenaamde kraplap. Dat is een brede gesteven doek over de schouders. Vaak heeft deze een kleurig bloemmotief. In de rouw zijn deze zwart, paars of donkerblauw van kleur. Na de Tweede Wereldoorlog liep vrijwel iedereen nog in klederdracht (mannen, vrouwen en kinderen). Tussen 1955 en 1965 is een groot deel van de bevolking overgestapt naar 'burgerkleding', wat veel gemakkelijker was. Ook de bevolkingsgroei is waarschijnlijk van invloed geweest. De mannen- en kinderdracht verdwenen in de jaren 60. Het laatste meisje dat nog als kind klederdracht gedragen heeft is in 1965 geboren. De vrouwendracht is voorlopig nog niet verdwenen. Maar er komen geen vrouwen meer bij. Door ziekte en sterfgevallen neemt het aantal drachtdraagsters elk jaar af met zeker 30 vrouwen. Onderzoek wijst uit dat de klederdracht over 10 jaar geheel uit het dorpsbeeld zal zijn verdwenen.

De teruggang van de klederdracht van Spakenburg:

  • 1971: 1364 vrouwen in dracht
  • 1985: 985 vrouwen
  • 2000: 513 vrouwen
  • 2010: 270 vrouwen

Met de Spakenburgse dagen (de laatste twee woensdagen in juli en eerste twee woensdagen van augustus) wordt extra aandacht besteed aan de Spakenburgse klederdracht.

Monumenten[bewerken]

Een deel van Spakenburg is een beschermd dorpsgezicht. Verder zijn er in het dorp enkele rijksmonumenten en een aantal gemeentelijke monumenten.

Sport[bewerken]

Voetbal[bewerken]

Het dorp staat ook bekend om zijn voetbal. De bekendste clubs zijn SV Spakenburg en IJsselmeervogels, lokaal bekend als de 'Blauwen' en de 'Rooien'. De clubs spelen in de Topklasse van het amateurvoetbal, hebben al vele titels op zak en zijn sinds de invoering van de 1e/hoofdklasse in 1970 nog nooit gedegradeerd. De dorpsderby was aanleiding voor onder meer een documentaire, een docusoap en een boek.

Watersport[bewerken]

Spakenburg ligt aan het Eemmeer, een van de randmeren onder Flevoland. Het dorpje heeft verschillende havens. De Oude Haven (rond 1200), het woord zegt het al, is de oudste. Hier ligt ook de oude botterhelling waar nog steeds varende monumentale boten worden gerestaureerd. De Oude Haven wordt daarom ook wel als museumhaven aangeduid. De tweede haven is de Nieuwe Haven (1887). Deze wordt beheerd door Watersportvereniging de Eendracht (1966) die de naam draagt van de oude visserijvereniging (tot 1964) uit het dorp. De derde haven, Jachthaven Nieuwboer, (jaren 70) ligt buiten het dorp en is in het beheer van een commerciële organisatie. Bij WSV de Eendracht wordt ook jeugdzeilen gegeven.

Vele watersportactiviteiten worden georganiseerd in deze voormalige Zuiderzeeplaats. De DARP-competitie en de Nacht van Spakenburg zijn de bekendste in de watersportwereld.

Jaarlijkse evenementen[bewerken]

  • Oranje Rugby Festijn (in Spakenburg en omstreken meestal "'t Rugbyfeest" genoemd)
  • Eemmeerloop
  • Solexrees
  • DARP-competitie
  • Zuidwalwedstrijden
  • Nacht van Spakenburg
  • Bunschoter Boeren en Beestenboel
  • Wandel Avond vierdaagse
  • Kunst, hobby en Curiosa Braderie
  • Kermis
  • Spakenburgse dagen
  • Standwerkersconcours
  • Palingrookwedstrijd
  • Kinderkermis
  • Visserijwandeltocht
  • Visserijdag
  • Sint Nicolaasloop
  • Kerstmarkt

Dialect[bewerken]

In de gemeente Bunschoten wordt nog door veel inwoners dialect gesproken. Naar verwachting zal dit dialect op den duur verdwijnen. Want de gesloten dialectgemeenschap van vroeger is een open gemeenschap geworden, die dagelijks op vele manieren geconfronteerd wordt met de Nederlandse taal.

Enkele woorden in het Spakenburgs:

  • Afferpinnetjie, bagagedrager van fiets
  • Asvarken, stoffer en blik
  • Diek, Dijk
  • Krek, precies of nauwkeurig
  • Kukelesoantje, lieveheersbeestje
  • Ootje en Groof, oma en opa
  • Pennevoegel, vlinder
  • Sjulekrupen, verstoppertje spelen
  • Teuteren, zeuren
  • Tot, lolly
  • Vullus, vuilnis
  • Zeikuh, zeuren

Spakenburgse ziekte[bewerken]

Spakenburg staat ook bekend om de relatief veel gevallen van de stofwisselingsziekte benigne recidiverende intrahepatische cholestase. Het is een genetische ziekte die in Nederland bij iets meer dan 1 op de miljoen individuen wordt geconstateerd, maar waarvan in Spakenburg alleen al zeven patiënten zijn. BRIC wordt daarom in Nederland vaak ook wel "Spakenburgse ziekte" genoemd.

Media[bewerken]

Het dorp heeft twee kabelkranten. Eén wordt geëxploiteerd door de lokale omroep, de andere door een plaatselijke uitgever. De tv-beelden worden verzorgd door de Lokale Omroep Spakenburg op haar eigen kanaal (LOS-Kabelkrant). RTV Bunschoten levert tv-reportages aan voor de kabelkrant van de uitgever (DB-TV).

Bekende personen[bewerken]

Geboren[bewerken]

Woonachtig[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Trouw, "Vergissen is menselijk", Jeroen Thijssen, 28 augustus 2010
  2. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Werf Nieuwboer
  3. Percentage van inwoners van 18 jaar of ouder die minimaal maandelijks de kerk bezoeken in de periode 1997 t/m 2009, zie kaartje gebaseerd op de CBS-gegevens 2009. Het landelijk percentage bedraagt 24,33%.

Beluister

(info)