Stilleven

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Voor het gelijknamige schilderij van Theo van Doesburg, zie Stilleven (Theo van Doesburg)
Stilleven met peren en kruik-Jules Grandgagnage, 1993, olieverf op hout, 60x60.


Een stilleven is een artistieke compositie (schilderij, tekening, foto) van roerloze of levenloze objecten, die met zorg zijn belicht. Met het schilderen van een stilleven kan een schilder zich concentreren op de compositie en op het gebruik van kleur en toonwaarde, het vloeiende onderscheid in kleurnuances tussen de lichtste en donkerste partij.

Een stilleven is een studiewerk of proefstuk voor de virtuositeit van de schilder.[1] Karel van Mander schreef dat het stilleven oefenstof voor de jeugd was en dat een goede schilder het laat rusten ten gunste van betere onderwerpen.[2]

Geschiedenis[bewerken]

Het stilleven is van alle tijden. De Romeinen schilderden al stillevens op muren, die in Pompeï bijvoorbeeld nog bewaard zijn gebleven.

Constantijn Huygens was omstreeks 1630 de eerste die het woord "inanimatis" gebruikte bij het beschrijven van het werk van Jacques de Gheyn en Johannes Torrentius. Volgens hem was er niemand "die dingen van glas, tin, aardewerk en ijzer"' beter schilderde dan Torrentius. Pas omstreeks 1650 kwam het woord "stilleven" voor het eerst voor bij het beschrijven van een boedelinventaris.[3]

Emblematisch stilleven, Rijksmuseum

De stillevens uit de Vlaams-Nederlandse schilderkunst uit de 17e eeuw zijn vooral beroemd om de stofuitdrukking, de weergave van het oppervlak van een voorwerp. In één stilleven laat de schilder zijn vaardigheid zien om tegelijkertijd bijvoorbeeld het karakter van een satijnen kleed, een droog brood, een mat ei, bedauwde druiven, een hard glanzend glas en een parelmoeren schelp weer te geven. Vaak gebruikten schilders hun geliefde objecten telkens opnieuw.

Qua stilleven is vooral het bloemstuk ('blompotje' e.d.) populair. Dan volgen fruitage, het banketje en keukenstuk, en in mindere mate het ontbijtje. Ook benamingen als tafeltje, maaltijd en braderie komen soms voor.

Markt- en keukentaferelen zijn geschilderd door Pieter Aertsen, Joachim Beuckelaer en Frans Snyders. Jacht- en wildstillevens door Joannes Fijt, Jan Weenix, en Jan Valkenburg.

Of er nu bloemen, fruit, wild, vis, vogels of kostbaar zilver, glas, porselein of gewoon aardewerk werd afgebeeld, het uitbundig vertoon van overvloed bleef steeds een essentieel aspect van het Nederlandse stilleven.[4]

Samuel van Hoogstraten schreef uitgebreid over het stilleven. Gerard de Lairesse verwijt de stillevenschilders te weinig diepgang, en hun werk vermeende intellectuele armoede, maar erkende de populariteit van het genre.

Typen stillevens[bewerken]

Vanitas met aardewerk en muziekinstrumenten door Pieter Gerritsz. van Roestraeten
Toebackje, monochroom stilleven door Karel Slabbaert, 1641

Er bestaan verschillende soorten stillevens, die in typen worden onderscheiden:

  • "fruitstuk".
  • "bloemstuk".
  • "ontbijtgens". Een stilleven met brood, messen, vis, de dingen die tijdens een maaltijd aan het eind van de ochtend werden gegeten.
  • "banketgens". Een stilleven waarin een rijkgevulde pastei is opgenomen.
  • "toebackjes". Een stilleven met tabak, pijp en soortgelijke artikelen.
  • "zeebanket". Een stilleven dat vooral in Den Haag populariteit genoot.
  • "jachtstuk".

Ook kan met een stilleven de rijkdom van de opdrachtgever van het schilderstuk worden gesymboliseerd, het zogenaamde pronkstilleven.

Symboliek[bewerken]

Stillevens kunnen gebruikt worden om symboliek weer te geven. Bijvoorbeeld een memento mori (door een combinatie van een bijbel en een menselijke schedel weer te geven). De Sinnepoppen uit 1614 van Roemer Visscher worden veelvuldig aangehaald bij de interpretatie van stillevens.[5]

Stillevens lenen zich voor meervoudige interpretatie, omdat aan stillevens gewoonlijk geen verhaal ten grondslag ligt. Men doet er goed aan, in een stilleven niet slechts één betekenis te zoeken.[6]

Stilleven Soort stilleven Voorwerpen Symboliek
Pronkstilleven

Jan Davidsz. de Heem

Pronkstilleven Kostbaarheden en bijzondere vruchten Rijkdom, weelde
Overwinningsstilleven

Stilleven met een exemplaar van
De Waere Mercurius, 1655, Anthonie Leemans

Overwinningsstilleven Haring, brood, bier, een nieuwsblad
over Tromps overmeestering van drie
Engelse schepen op 28 juni 1639,
en een gedicht over de schoenmaker
die het werk van Apelles misprijst
De nationale economie, zuinigheid en vlijt
Banketje

Banket stilleven, 1667,
Abraham van Beijeren

Banketje Voorwerpen en voedingsmiddelen horende bij een maaltijd, en een muisje (op de achterrand van de schaal op de voorgrond, voor een perzik) Mogelijk een aanmoediging tot matigheid, of een verwijzing naar het laatste avondmaal. Kan ook rijkdom weergeven.
Vanitas

Vanitas, 1630, Pieter Claesz

Vanitas Schedels, gedoofde kaarsen, verwelkte bloemen, vergane boeken, omgevallen glazen IJdelheid en zinloosheid van aards bezit, of het memento mori
Schijnbedrieger of trompe-l'oeil

Trompe l'œil,
Cornelis Norbertus Gysbrechts

Schijnbedrieger of Trompe-l'oeil Verzameling voorwerpen uit het dagelijks leven die zeer echt lijken te zijn, bijvoorbeeld een rek met brieven, pennen, scharen en dergelijke.  
Bloemstilleven

Stilleven met bloemen, 1639,
Hans Bollongier

Bloemstilleven Allerhande verschillende bloemen, al dan niet bijzonder, soms omgeven door insecten zoals vlinders en torren. Mogelijk vergankelijkheid, maar ook bewondering voor de schepping
Fruitstilleven

Alexander Coosemans

Fruitstilleven Allerhande vruchten Overvloed en vruchtbaarheid
Wetenschapsstilleven

David Teniers de Jonge

Wetenschapsstilleven Boeken, passers, wereldbol, zandlopers Geleerdheid, de overwinning van de wetenschap
Jachtstuk

Een aap en een hond bij dood wild,
1714, Jan Weenix

Jachtstuk Dode fazanten, duiven, herten en ander wild  
Stilleven met muziekinstrumenten

Stilleven, Pieter de Ring

Muziekinstrumenten    
Markt- en keukenstukken

Stilleven, 1641, Alexander Adriaenssen

Markt- en keukenstukken Vlees, vis, groente en fruit  
Religieus

Stilleven, met Madonna, Daniel Seghers (1645)

Religieus Verwijzing naar Bijbelse verhalen
Toebackje

Stilleven met roemer, fluit, aarden kruik
en pijpen
, 1651, Jan Jansz. van de Velde

Toebackje goudse pijp, roemer wijn, olijven, oesters, en citroen

Gouden Eeuw[bewerken]

Stilleven met wijnglas door Isaack Luttichuys, Hamburger Kunsthalle
Stilleven door Juriaan van Streek

In de Gouden Eeuw beleefde de productie van stillevens in Nederland en Vlaanderen een hoogtepunt. Grote meesters zijn Jan Jansz. den Uyl, Willem Kalf, Pieter Claesz, en Willem Claeszoon Heda. Anderen zijn Clara Peeters, Melchior de Hondecoeter, Pieter de Ring, Pieter Boel, Jacob van Hulsdonck, Maerten Boelema de Stomme, Harmen Steenwijck, Pieter Steenwijck, Karel Slabbaert, Adriaen van Utrecht, Elias Vonck, Albert Vinckenbrinck, Jacques de Ville, Jan Treck, Roelant Savery, Frans van Schooten, Hendrick Gerritsz. Pot, Carstian Luyckx, Joos de Momper, Cornelis Kick, Cornelis Brisé, Pieter van den Bosch, Johannes Borman, Osias Beert, Floris van Dyck, Abraham Brueghel en Nicolaes Gillis.

Bloemstillevens[bewerken]

Stilleven door Frans Snyders
Stilleven door Balthasar van der Ast

Meesters van het bloemstilleven waren Roelant Savery, Ambrosius Bosschaert de Oude, Jan Brueghel de Oude, Balthasar van der Ast, Jan Davidsz. de Heem, Evert van Aelst, Maria van Oosterwijck, Rachel Ruysch, Jan van Huysum, Jan van Os.

Heropleving[bewerken]

Tegenwoordig kent het stilleven een heropleving, zie bijvoorbeeld Henk Helmantel, een van de Noordelijke realisten. Vaak grijpen schilders terug op vroegere stijlen; ze richtten zich op de techniek. Anderen ontwikkelden een hedendaagse stijl, inclusief de symboliek.

Het werk van Marjolein Bastin kan ook als stilleven worden gezien, aangezien zij vooral planten en vruchten uitbeeldt, soms met een paar insecten erbij.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Chong, A. (1999) Wat onder de naam van stilleven begrepen is, p. 30. In: Het Nederlandse stilleven 1550-1720. Alan Chong & Wouter Kloek
  2. Chong, A. (1999) Wat onder de naam van stilleven begrepen is, p. 31.
  3. Chong, A. (1999) Wat onder de naam van stilleven begrepen is, p. 11.
  4. Chong, A. (1999) Wat onder de naam van stilleven begrepen is, p. 24.
  5. Chong, A. (1999) Wat onder de naam van stilleven begrepen is, p. 17.
  6. Chong, A. (1999) Wat onder de naam van stilleven begrepen is, p. 32.