Zingeving

Zingeving is een begrip uit de metafysica, wijsgerige antropologie en de psychologie en betekent het zoeken naar de zin, de bedoeling of het doel van het leven of van grote gebeurtenissen in het leven, of het trachten dit doel zelf te scheppen. Het woord zelf geeft al aan dat dit een actief proces is, kennelijk is de zin niet evident.

Niet meer evident

Of beter gezegd, de zin is niet langer evident voor iedereen. God is dood, zei de filosoof Nietzsche. Hij bedoelde daarmee te zeggen dat we de wereld steeds meer zijn gaan zien als een mechanisme: een onpersoonlijk, kil geheel van natuurwetten dat werkt zonder bedoelingen, maar er gewoon is. Uit zo'n wereld zijn geen doelen voor het eigen leven af te leiden. De zin is niet langer gegeven. Max Weber had het in deze context over de ´onttovering´ van de wereld. De wetenschap heeft een hoge vlucht genomen en de wereld gestript van haar magie.

Het maakt nogal een verschil of iets verklaard wordt met of zonder bedoelingen (teleologie). Bijvoorbeeld, als het weer het werk is van weergoden dan betekent het weer iets. Dan is het een uitdrukking van de bedoelingen van de goden. Misschien bedoelen ze dat iemand volgend jaar toch echt moet stoppen met roken. Als het weer echter het resultaat is van onpersoonlijke factoren als hoge en lage drukgebieden dan heeft het geen betekenis meer, maar wel feitelijke oorzaken.

Relativerende ontdekkingen

Er zijn tal van ontdekkingen geweest die het voor de mens steeds moeilijker maken om nog ergens betekenis in te zien. Een paar voorbeelden.

Neem de Copernicaanse wending. Zonder historisch juist te zijn, zou gesteld kunnen worden dat de aarde voor Nicolaus Copernicus voor de meesten in het midden van het heelal stond. De aarde stond niet zomaar in het midden. Dat had een betekenis. Voor de middeleeuwse mens was het hele zijn doordrongen van een redelijkheid en het resultaat van een hogere macht. Iets dat in het midden stond was belangrijk.

Na Copernicus, toen men wist dat de aarde eigenlijk om de zon draaide, was de aarde gewoon een planeet net als alle andere geworden. Of, zoals de filosoof Martin Heidegger het verwoordde, de aarde was niet meer een plaats waarop we leefden, maar was een object geworden dat we voor ons geestesoog konden zien hangen als een blauwe bol - bleek in het ruimtevaarttijdperk - in de onmetelijke ruimte, toevallig daar terechtgekomen in een baan om de zon.

Neem de evolutietheorie van Charles Darwin. De mens werd voor Darwin veelal als kroon van de schepping werd gezien en hieraan werden o.a. door de kerk gevolgtrekkingen verbonden. Morele regels en ethiek waren automatisch met deze zienswijze verbonden. In Darwins theorie is de mens een toevallig product en in wezen niet anders dan de dieren. Daardoor moesten de ethische regels opnieuw gegrondvest worden.

Neem het onbewuste van Sigmund Freud. Voor Freud geloofde de mens dat hij heer en meester was over zijn gedrag. Na Freud is ook dat beeld aangetast. De mens staat niet volledig aan het roer van zichzelf maar wordt geregeerd door onbewuste driften waar hij niet altijd van op de hoogte is. Zijn eigenlijke motivatie is hem dus niet altijd bekend.

De moderne neurowetenschap sleutelt ook aan het heersende zelfbeeld van de mens. Daniel Dennett spreekt bijvoorbeeld over een vijfde revolutie. Na deze revolutie zou de mens een beeld van zichzelf hebben dat niet anders is dan het beeld van een klok. In dat beeld is een mens een zak neuronen die precies werken zoals al het andere: te verklaren en te voorspellen. Daartegenover staan echter de moderne inzichten over de niet-lineariteit van dynamische-systemen zoals die door de chaostheorie worden beschreven. Daar blijkt dat ook eenvoudige systemen soms onvoorspelbaar functioneren.

Verschillend uitgangspunt

Zingeving kan gebaseerd zijn op verschillende elementen, waaronder geloof, rede of logos en esthetiek. De geschiedenis van de zingeving is mogelijk haast even oud als de mensheid zelf.