Domein van Mariemont

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Domein van Mariemont
Locatie Morlanwelz, België
Algemeen
Huidige functie Museum en park
Gebouwd in 1546, 1754, 1829
Gebouwd door Maria van Hongarije, Karel van Lotharingen, Nicolas Warocqué
Gesloopt in 1754, 1793, 1960
Website Koninklijk Museum van Mariemont
Lijst van kastelen in België

Lijst van kastelen in Henegouwen

Het Domein van Mariemont bestaat uit een park en een museum voor sierkunsten en is gelegen in de Henegouwse gemeente Morlanwelz.

Het is een voormalig koninklijk landgoed en jachtterrein, dat in de 16e eeuw op verzoek van Maria van Hongarije werd aangelegd. De laatste particuliere eigenaar was Raoul Warocqué (1870-1917), die het naliet aan de Belgische staat.

Vandaag de dag is het domein een openbaar park.

Bouwgeschiedenis[bewerken]

Maria van Hongarije[bewerken]

Bouw van het jachtpaviljoen (1546-1547)[bewerken]

Maria, haar broer Karel en neef Filip in de grote zaal van het paleis te Binche, c.1550.

Het domein van Mariemont dankt haar naam (letterlijk: De heuvel van Maria) aan opdrachtgeefster Maria van Hongarije, de zus van keizer Karel V (1500-1558). Nadat ze op vrij jonge leeftijd haar echtgenoot, koning Lodewijk II van Hongarije, verloor, kreeg ze in 1531 van haar broer de opdracht om de Nederlanden als landvoogd te besturen. Om haar te compenseren kent hij haar in april 1545 het levenslange voordeel van de "stad en het land van Binche" toe. Terwijl ze in deze stad een paleis liet bouwen, gaf ze, als jachtliefhebster, ook opdracht in de bossen van Morlanwelz een jachtpaviljoen aan te leggen in 1546: het domein van Mariemont. Deze twee monumenten werden ontworpen door de Bergense architect-beeldhouwer Jacques Dubrœucq.

Volgens de Franse geschiedschrijver Brantôme was dit gebouw "een eerbetoon aan de zeven mirakels (wonderen) van de wereld die in de oudheid zo beroemd waren", een lovenswaardige waardering die zonder twijfel de decoratieve rijkdom en originaliteit van de architectuur beschreef. Zoals veel hedendaagse kunstenaars was Dubroeucq naar Italië afgereisd. Op de terugweg had hij de kastelen van de Loirevallei bezocht. Deze dubbele invloed, Italiaans en Frans, is terug te vinden in het paleis van Binche, dat in een land dat tot dan toe trouw was gebleven aan de gotische traditie, de renaissancestijl krachtig introduceerde.

Maria, een gepassioneerd jager, besloot in 1546 een paviljoen te laten bouwen aan de rand van het bos van Morlanwelz, op een heuvel met uitzicht op de Hene. Dubrœucq tekende de plannen en leidde het werk, dat in 1547 bijna klaar was. Het gebouw, 19 meter op 7, omgeven door een brede gracht en toegankelijk via een ophaalbrug, heeft de vorm van een rechthoekige toren van twee verdiepingen, geflankeerd door een torentje en afgetopt met een borstweringsterras. Veel meneelramen verminderen de ernst van de gevels.

Het kasteel van Mariemont, met zijn rustieke en bijna middeleeuwse uitstraling, had niet de pretentie te wedijveren met het paleis van Binche. Echter, het omvatte wel een aantal luxueuze kamers op de begane grond en eerste verdieping. Houten lambriseringen, fresco's en werken van gerenommeerde kunstenaars, sierden de appartementen van de landvoogd en die van haar zus Eleonora, weduwe van koning Frans I van Frankrijk. Dubrœucq maakte verschillende modellen van haarden, een albastschilderij voor de kapel en, met Luc Lange, dertien beelden voor de galerie op de eerste verdieping. De bovenverdieping, minder formeel, is bedoeld om op een later tijdstip aangekleed te worden.

De brand van 1554[bewerken]

De jagende aartshertogen op de voorgrond, met daarachter Mariemont's oorspronkelijke donjon.

In 1549 ontvangt Maria haar broer Karel V en haar neef, de toekomstige Filips II. Het jaar daarvoor had de ouder wordende keizer besloten om zijn zoon als opvolger te laten erkennen door de verschillende vorstendommen die zijn rijk vormden. Op 22 augustus 1549 komt de keizerlijke processie aan in Binche. De landvoogd was zich bewust van het belang van het evenement en organiseerde een grootse receptie, bedoeld om het publiek te raken. Feesten, bals en toernooien volgden elkaar zes dagen lang op. Op 28 augustus was het gemaskerd bal in volle gang in de grote zaal van het paleis, toen de heren zich plotseling vermomd als "wilden" en vier dames in middeleeuwse kleding naar Mariemont ontvoerden. De volgende dag, voor het hele hof en met zo'n 20.000 toeschouwers uit de omgeving, omringden duizend mannen onder bevel van de prinsen van Piemonte en Ligne het kasteel, bestormden het en bevrijdden de gevangenen. Op de vraag "wie hen op deze manier had ontvoert, zeiden ze dat ze hen in het begin niet herkenden, maar uiteindelijk ontdekten dat het hun echtgenoten waren".

Kort na deze feestelijkheden laait het oude conflict tussen Spanje en Frankrijk weer op. In het voorjaar van 1554 kwam het keizerlijke leger Picardië binnen onder leiding van Adriaan van Croÿ, 1ste graaf van Roeulx, en verwoestte het land tot 70 km van Parijs. Ze vernietigde het kasteel van Folembray, het liefdesnest van Hendrik II van Frankrijk en Diana van Poitiers. De Franse troepen gingen echter in de tegenaanval. Op 21 juli vielen ze Binche en Mariemont binnen, waarvan de kastelen als vergelding in brand werden gestoken.

Het was Hendrik zelf die het vuur aanstak en liet een plakkaat aan de ruïnes bevestigen: "Koningin van de dwaasheid, denk aan Folembray!". Maar Maria liet het hoofd niet hangen. In haar opdracht begint Dubrœucq al datzelfde jaar met de heropbouw van het jachthuis. Pas in 1560, twee jaar na de dood van de landvoogdes die in 1556 met pensioen ging naar Spanje toen haar broer aftrad, zal deze voltooid worden. Ongeveer veertig jaar lang heeft Mariemont in een half verlaten staat verkeerd, maar het kasteel bleef onderhouden. In 1565 werd het terras, dat in zeer in slechte staat was, vervangen door een plat dak dat beter aangepast is aan het regenachtige klimaat van onze streken.

Albrecht en Isabella[bewerken]

Isabella met Mariemont in de achtergrond in circa 1620, deel van het dubbelportret door Rubens en Brueghel.

In 1598 deed Filips II afstand van zijn soevereiniteit over de Nederlanden ten gunste van zijn dochter, Isabella, en liet haar trouwen met aartshertog Albrecht van Oostenrijk, die twee jaar eerder gouverneur-generaal was geworden. Twee verwoede jachtliefhebbers, herontdekten de aartshertogen Mariemont: het buitenpaviljoen van Maria van Hongarije werd zo een koninklijke residentie, een status die gedurende het hele Ancien Régime zou behouden.

Zodra hij de site heeft overgenomen, laat Albert het restauratiewerk starten. In 1600, toen de formele afbakening van het terrein voltooid was, besliste hij over het probleem van de omheining van het landgoed. De oude vervallen muur werd vervangen door een houten palissade, die werd onderbroken door vier monumentale stenen poorten die toegang geven tot de hoofdwegen van het park. Het zou "het huis van Mariemont beschermen tegen dieven" en vooral "het binnendringen van vossen zoals konijnen en hazen" voorkomen.

Tuinen[bewerken]

De braakliggende tuinen werden heringericht door de militaire architect en ingenieur Pierre Le Poivre, en aangeplant door Loys Patte, de "tuinman van de tuinen van Hunne Hoogheid". In 1606 vertelde Isabelle aan de hertog van Lerma, de Spaanse premier, dat ze "er alles aan had gedaan om Aranjuez na te bootsen", een koninklijk landgoed in Spanje waarvan de tuinen haar jeugd hadden verrukt. Het project was des te gemakkelijker uit te voeren omdat het destijds was ontworpen door tuinders uit Frankrijk en vooral uit Nederland.

Schilderijen van eigentijdse schilders maken het mogelijk om de orde van de tuinen van Mariemont in de tijd van de aartshertogen te reconstrueren. Bloembedden, omzoomd door hagen en in een geruit patroon, liggend op een zachte helling aan de voet van het kasteel, tussen de boomgaarden en de grote oprijlaan die leidt naar de "Chaussée Brunehaut" die de rivier de Hene oversteekt. De moestuin voorziet het Hof zowel in Mariemont als in Brussel van voedsel. Een schilderij van Jan Brueghel de Oude, bewaard in het Museum voor Schone Kunsten van Dijon , weerspiegelt perfect de de charme van dit "Belgische Touraine", zo geprezen door Isabelle.

Eerste uitbreiding (1605-1610)[bewerken]

Het kasteel van Mariemont door Jan Brueghel de Oude in 1612

Vanaf augustus 1605 wordt er gewerkt om de gebouwen meer in overeenstemming te brengen met hun functie als koninklijke residentie. Deze werken gebeuren onder toezicht van Wenceslas Coberger, een veelzijdige figuur: schilder, dichter, numismaticus en architect. In 1610 verleenden de dankbare aartshertogen hem de persoonlijke titel van "algemeen architect". Om te beginnen laat hij de gebouwen uitdrogen die door de luchtvochtigheid zwaar zijn aangetast, herstelt hij daken en plafonds en vervangt hij de gebroken ramen en glas. Binnen krijgen houtwerk en vloerbedekking hun glans terug.

Maar het gerenoveerde kasteel was te klein om het hof te huisvesten. Daarom worden tussen 1606 en 1610 ook grote uitbreidingen uitgevoerd. Naast het pad dat naar Morlanwelz leidt, rijst een rode bakstenen vierkant bedekt met leien op om de bijgebouwen in onder te brengen. Een galerij, bekroond door een toren met klok, verbindt deze met het kasteel. Aan de andere kant liggen drie paviljoens met bolvormige daken langs een steeg die parallel aan de tuinen en vijvers loopt. De fonteinen, die aanvankelijk gerestaureerd werden, werden vervangen. Isabelle waardeerde het water van Mariemont: in 1620 liet ze "flessen water van de Fontaine Saint-Pierre" naar Brussel brengen.

Tweede uitbreiding (1618-1620)[bewerken]

Zicht op het kasteel in 1620, naar het werk van Denijs van Alsloot.

Vroom als ze waren, laten Albert en Isabelle in 1610 een kapel bouwen buiten het park richting La Hestre. Vijf jaar later werd de kapel en priorij van Montaigu rijkelijk overladen met giften. Deze oprichting maakt deel uit van het klimaat van katholieke vurigheid, geïnspireerd door de Contrareformatie, die zich vooral ontwikkelde vanaf 1609, toen de twaalfjarige wapenstilstand de afscheiding van de Verenigde Provinciën (het huidige Nederland) ratificeerde en aan de protestanten overgelaten. Een tijdperk van vrede en voorspoed volgde op de burgeroorlog en liet de aartshertogen uiteindelijk genieten van de geneugten van Mariemont.

Maar hun steeds frequenter wordende verblijven benadrukken de exiguïteit van het pand, vooral omdat Isabelle niet wanhopig is om op een dag de koning van Spanje, haar broer, te verwelkomen. Dit is het uitgangspunt voor een nieuwe werkcampagne. In 1618 werd een gebouw voor hofdames van de Infante opgericht. Het sluit de noordzijde van het centrale plein van het kasteel. De meeste uitbreidingen hebben echter betrekking op het hoofdgebouw. Vier vierkante torens worden opgericht op de hoeken van Maria van Hongarije's donjon. Rondom het gebouw bevindt zich nu een nieuw balkon, waarop openslaande deuren toegang verschaffen. Een schilderij van Denijs van Alsloot, bewaard in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten in Brussel, toont het landgoed zoals het in 1620 bestaat: het rustieke paviljoen is een prestigieus paleis geworden, een verfijnd hof waardig. Op die manier verfraaid, zou het tot in de 18e eeuw geen grote veranderingen ondergaan.

Lodewijk XIV en Maximiliaan II van Beieren[bewerken]

Mariemont op Lodewijk XIV's serie van wandtapijten, circa 1680.

De levendige periode van de aartshertogen eindigt met de dood van Isabella in 1633. De gouverneurs die haar opvolgden verschijnen slechts kort in Mariemont. Een van hen, de 3de markies van Castel Rodrigo, houdt er halt voordat hij op 3 september 1666 de eerste steen van een nieuw fort op de Samber, Charleroi, legt. Maar ondanks het feit dat het landgoed de pracht en praal van het hof niet meer kent, blijft het geanimeerd door de aanwezigheid van een groot aantal medewerkers en zelfs een Spaans garnizoen.

De Franse jaren (1668-1678)[bewerken]

Deze rustige periode eindigt met een klap wanneer de Vrede van Aken in mei 1668 de provoostie van Binche toeschrijft aan Frankrijk...behalve Mariemont, dat de Spanjaarden beschouwden als een bezit van de Kroon. Maar Lodewijk XIV begrijpt het niet in die zin: op 27 oktober neemt hij het landgoed in beslag en verjaagt de koninklijke officieren en bedienden die nog steeds het kasteel bewoonden. Woedend over dit gedoe vroeg de Koningin-Regentes van Spanje de Apostolische Nuntius en de Ambassadeur van Nederland om in te grijpen bij hun regeringen. Dit weerhoudt de Zonnekoning er niet van om zijn nieuwe huis in 1670 en 1675 te bezoeken, noch om het op te nemen in de beroemde serie wandtapijten genaamd "Draperieën van Maanden of Koninklijke Huizen", geweven aan de Gobelins tussen 1668 en 1683: het illustreert de maand augustus.

Tien jaar na de Vrede van Aken geeft die van Nijmegen de provoostie van Binche terug aan Spanje. De wals van de gouverneur-generaals begint opnieuw. Ze verbleven er af en toe; een van hen, de markies van Grana, overleed er op 19 juni 1685. Maar door de betreurenswaardige toestand van de Nederlandse financiën is het niet mogelijk om het kasteel in goede staat te houden. Ondanks de talloze orders worden het slecht omheinde park ongestraft door wolven en plunderaars geteisterd.

De Beierse jaren (1692-1709)[bewerken]

Les Plaisirs de Marimont.jpg

Uiteindelijk draaide de wind met de komst, in 1692, van de Beierse keurvorst Maximiliaan-Emmanuel. Deze epicurist met weelderige smaken, een grote jachtliefhebber, waardeerde de charme van zijn Henegouwse residentie en besloot het in zijn oude glorie te herstellen. Hij schept op, in een pompeuze inscriptie uit 1699, dat hij "het (kasteel) heeft gemaakt zoals het vandaag aanwezig is". Voor zover wij weten is zijn werk als bouwer echter beperkt tot de vleugel die naar de bijgebouwen leidt, dan de "Beierse wijk" genoemd. Maar Mariemont dankt hem andere titels van glorie: in 1708 gaf hij een dappere componist van de "Stadtkapelle" van Bergen de opdracht een pastoraal werk te schrijven getiteld "Les Plaisirs de Mariemont" en tijdens zijn regering nam een van de Waalse regimenten in dienst van Spanje de naam "Marimont" aan.

De onrust van de Spaanse successie zal het grondgebied echter snel weer tot een slagveld maken. Van 1709 tot 1711 diende het landgoed, verlaten door het hof van de keurvorst, als toevluchtsoord voor de lokale bevolking.

Maria Elisabeth van Oostenrijk[bewerken]

Derde renaissance (1734-1741)[bewerken]

De "aartshertogelijke" fontein van Delvaux en het bijhorende badhuis vóór de verplaatsing van Warocqué.

In 1714, bij de Vrede van Rastatt, ging de Zuidelijke Nederlanden over naar de Oostenrijkse Habsburgers. Het zou twintig jaar duren voordat de nieuwe gouverneur-generaal, aartshertogin Marie-Élisabeth, het landgoed nieuw leven inblaast. Van 1734 tot 1741 wijdde ze zich aan haar favoriete bezigheden, de jacht en de visserij.

Helaas worden deze geneugten bedorven door de "excessen en stoornissen die zowel in het koninklijk huis als in het park van Mariemont en zijn bijgebouwen voorkomen". Strenge verordeningen uit 1738 en 1739 probeerden tevergeefs om plunderaars en stropers te ontmoedigen. Met grote vroomheid liet Marie-Élisabeth de kapel herbouwen, die in 1739 door de apostolische nuntius werd ingewijd. De plannen van dit gebouw in klassieke stijl, met een centrale koepel, zijn het werk van de architect van het Hof, Jean-André Anneessens, zoon van de beroemde Brusselse ambachtsdecaan die in 1719 werd onthoofd.

Kuuroordplannen[bewerken]

Plannen van keizerin Maria Theresia voor een bijkomend pavilioen, 1743.

Maar de gouverneur-generaal hechtte haar naam vooral aan de poging om in Mariemont een kuuroord te creëren, zoals datgene waar haar buurstaat, het Prinsbisdom Luik, in die tijd zo trots op was: Spa, bijgenaamd het "Café de l'Europe". Blijkbaar verblind door het succes van dit laatste en overtuigd van de helende deugden van de wateren van haar domein, is ze van plan om ze uit te buiten voor haar eigen voordeel.

In feite is de reputatie van het water van Mariemont oud. Isabella liet het water opsturen naar Brussel en Maximiliaan-Emmanuel naar Namen. De abdissen van St.Olive gebruikten het al lange tijd en vonden het zeer goed. Het was nu slechts een kwestie van dit enige wetenschappelijke autoriteit te geven. Drie professoren van de universiteit van Leuven, Rega, De Villers en Sassenus, analyseren de wateren van drie bronnen en publiceren de resultaten eerst in het Latijn en vervolgens in het Frans, voor geïnteresseerde artsen. Volgens hun rapport zijnde wateren van Mariemont bijzonder geschikt voor patiënten die lijden aan maag- en darmstoornissen, hypochondrie, cachexie, amenorroe en urinewegaandoeningen. Elk van de geteste bronnen heeft specifieke therapeutische kwaliteiten.

Om de toekomstige bezoekers te kunnen ontvangen, vraagt Marie-Elisabeth aan Anneessens om een huis te bouwen voor de belangrijkste bron, de zogenaamd "aartshertogelijke" bron. Het gebouw bestaat nog steeds, net zoals de monumentale fontein gebeeldhouwd door Laurent Delvaux, die in 1953 voor het eerst ter plaatse werd herbouwd door Raoul Warocqué en later naar het park werd verplaatst. Jean François Delval werd op 15 mei 1741 benoemd tot dokter-directeur van het kuuroord. Er werd zelfs gedacht aan het op de markt brengen van gebotteld water.

Het onverwachte overlijden van de aartshertogin in Mariemont op 26 juli van datzelfde jaar bracht de onderneming evenwel definitief in gevaar. Hoewel de bedrijvigheid onder impuls van keizerin Maria Theresia werd voortgezet, belemmerden de financiële moeilijkheden als gevolg van de Oostenrijkse Successieoorlog de ontwikkeling van het resort. De reputatie van de wateren van Mariemont zal in wezen lokaal blijven.

Karel van Lotharingen[bewerken]

Het nieuwe Mariemont, als ontworpen door Jadot.

De vrome en strenge Marie-Élisabeth wordt opgevolgd door een karakter wiens glimlachende vriendelijkheid de bevolking zal verleiden. Hertog Karel Alexander van Lotharingen vestigde zich pas in 1749 in de Nederlanden. Als groot bouwer en begaan met zijn eigen welbehagen, vermenigvuldigde hij de ontwikkelingsprojecten van zijn drie residenties in Brussel, Tervuren en Mariemont. Deze laatste vond hij in zeer slechte staat te zijn. De tijdelijke reparaties die tijdens elk vorstelijk verblijf werden uitgevoerd, waren niet voldoende om het verval te stoppen. Er zijn talloze gebroken ramen en kapotte luiken. Binnenin brokkelen de vloeren af en de vochtigheid knaagt aan het houtwerk. Het park is een prooi voor plunderaars die op zoek zijn naar brandhout of kolen, waarvan de aderen hier en daar blootliggen. In de winter jagen er wolven op het nog overblijvende wild.

Een nieuw paleis (1754-1756)[bewerken]

Een figuratieve kaart uit 1763, met geplande tuinen.

De hertog koos voor een radicale oplossing: het oude kasteel slopen en op de fundamenten ervan een paleis bouwen naar de smaak van toen. Voor dat plan moet hij wel nog een architect vinden, en geld. Wat het eerste betreft, klaagt Karel dat er niet één in heel Nederland is die in staat is zijn doel te bereiken. Uiteindelijk deed hij een beroep op een man uit Lotharingen, Jean-Nicolas Jadot. Als voormalig directeur-generaal van de gebouwen in Wenen werd hij in 1753 benoemd tot intendant van de Koninklijke Huizen in de Nederlanden. Wat het geld betreft, bleef de keizerin doof voor de oproepen van haar schoonbroer, wiens dure smaak ze te goed kende. Gelukkig voor hem hebben de Staten van Henegouwen, die een hofleven in het graafschap in stand willen houden, hem in het voorjaar van 1754 een subsidie van 100.000 florijnen toegekend.

De werken beginnen op 25 juni 1754. Het oude kasteel van de aartshertogen werd onmiddellijk afgebroken. Op de site bouwde Jadot een klassiek gebouw in blauwe steen en wit gestucte bakstenen. Door de helling van het land heeft het twee niveaus naar het noorden, met uitzicht op de binnenplaats, en drie niveaus naar het zuiden, met uitzicht op de tuinen. De hoofdgevel, aan de kant van de binnenplaats, is aan weerszijden van een portiek geplaatst, waarvan de vier ionische kolommen een fronton met het wapen van Lotharingen dragen. De andere, aan de tuinzijde, is versierd met sleuven op de begane grond en een zuilengang op de eerste verdieping. Het werken worden vlot uitgevoerd en minder dan twee jaar na de start van de werkzaamheden is het nieuwe kasteel onder dak.

Een grootser paleis (1766-1772)[bewerken]

Het paleis op z'n grootst in Karel's laatste levensjaar, 1780.

Reeds in 1766 heeft de nieuwe architect van het Hof, Laurent-Benoît Dewez, het Jadot-project opnieuw ontworpen. Van 1769 tot 1772 voegde hij twee grote vleugels aan weerszijden van de binnenplaats toe voor de stallen en keukens. De vierde zijde wordt afgesloten door een afgerond raster, gesneden met pilasters. De entreeportiek van het hoofdlichaam, die als te bescheiden werd beschouwd, werd vervangen in 1774 door een nieuwe, van een kolossale orde. In 1776-1777 werd in de buurt een oranjerie gebouwd. Twee schilderijen van Jean-Baptiste Simons, gedateerd 1773, tonen het kasteel zoals het er toen uitzag - vooruitlopend op de geplande werken. Van het oude paleis zijn alleen de bijgebouwen, de "Beierse wijk", en de kapel van Maria Elisabeth overgebleven.

Ook de tuinen worden niet vergeten, evenmin als het park waar nieuwe paden worden getrokken en een kiosk gebouwd in 1771. Later werd onder de tuinen een driehoekig gazon aangelegd om een uitzicht op de Hene te openen. Karel had er ook graag een stuk water laten graven, maar bij gebrek aan geld kon hij dit project niet uitvoeren. Een monumentale hoefijzeren helling, gebouwd door Dewez in 1778, vormt de verbinding tussen de twee terrassen. De ondernemer is Louis Montoyer, zoon van een jachtopziener uit Mariemont en toekomstige architect van het Hof.

Al dit werk legt een pijnlijke druk op de schatkist van de prins. Om ze weer vlot te trekken, is het de bedoeling om steenkool te exploiteren, waarvan de aanwezigheid in de ondergrond van het park al sinds de Middeleeuwen bekend is. Helaas wegen de bedrijfskosten door de incompetentie en hebzucht van de medewerkers uiteindelijk zwaarder dan de winst. De in 1773 opgestelde balans was catastrofaal. Anderen zullen er later beter van kunnen profiteren.

Onder de regering van Karel van Lotharingen heeft Mariemont de pracht en praal van een vreugdevol hof teruggewonnen: bals, recepties, theater en jacht volgen elkaar op onder het geamuseerde oog van een prins die niet bloost om zich te mengen in dorpsfeesten en het vermaak van de mensen in zijn huis. De hertog sterft op 4 juli 1780, hetzelfde jaar als de keizerin.

Vernieling[bewerken]

Het uitgebrande paleis dat men in 1793 verder leeg plundert.

In Parijs rollen in 1793 de hoofden van Lodewijk XVI en Marie-Antoinette op het schavot. Oostenrijk, waarvan de Nederlanden nog steeds deel is, valt onmiddellijk de jonge Franse Republiek aan maar ondergaat een groot verlies in Jemappes terwijl revolutionaire troepen de gouverneurs in ballingschap dwingen. De korte restauratie die volgde leek hun opvolger, Karel van Oostenrijk-Teschen, broer van keizer Frans II, niet toe te laten naar Mariemont te gaan. Het Franse leger gaat hem er uiteindelijk voor. Tijdens een ontmoeting tussen de Fransen en Oostenrijkers op 21 juni 1794 werd het kasteel in brand gestoken, maar niet vernietigd. Helaas haasten de omringende bewoners zich naar het kasteel en door middel van plunderingen voltooien ze het werk van het vuur.

Ook het park ontsnapt niet aan de destructieve woede. Bendes dringen binnen en beginnen in het wilde weg steenkool te ontginnen. De naburige abdij en haar landerijen moeten hetzelfde lot ondergaan. Dit geweld wordt, naast de hongersnood die toen heerste, verklaard door de vijandigheid van de inwoners tegenover de werknemers van het koninklijk landgoed en de dames van de abdij, die in hun ogen exorbitante privileges genoten. De Franse overheid probeert een einde te maken aan het vandalisme in het "voormalige koninklijke domein", dat zij nu beschouwt als haar eigendom. Militaire patrouilles doorkruisen het park en de verdachten, "daders van deze wandaden", worden voor de rechter gebracht, omdat "dit alles een diefstal van de Natie is".

De familie Warocqué[bewerken]

Op het einde van de 18e eeuw werd het domein van Mariemont verkocht te midden van andere bezittingen die in beslag genomen werden door de Franse Staat. Het kasteel was op dat moment één grote ruïne. Het domein werd gekocht door twee broers, Isidore en Nicolas Warocqué (1773-1838), industriëlen uit de streek. Samen met drie partners investeerden ze in het landgoed om er steenkool te ontginnen. Zo wordt in 1802 de “Société minière du parc de Mariemont” gesticht. De onderneming groeide erg snel.

In 1805 werd Nicolas burgemeester van Morlanwelz, een functie die de Warocqués er tot 1917 zullen uitoefenen. In 1829 kocht hij het bos van Mariemont om er zijn privédomein van te maken en er een kasteel op te laten bouwen. Het neoklassieke gebouw werd ontworpen door de latere architect van Leopold I, Tilman-François Suys.

Abel Warocqué (1805-1864), zoon, is de eerste Warocqué die in het kasteel zijn intrek neemt. In zijn tijd is het park aangelegd zoals een Engels landschapspark, zoals vandaag nog altijd het geval is. Leon Warocqué (1831-1868) bestuurde de koolmijnen slechts vier jaar, daarna nam zijn broer Arthur Warocqué (1835-1880) de leiding over. In deze periode ontstonden er stakingen en rellen en in heel wat koolmijnen was de toestand erg kritiek. Mariemont en andere ondernemingen van de Warocqués bleven hiervan min of meer gespaard, dankzij het paternalistische beleid en de liefdadigheidsinitiatieven van de Warocqués ten opzichte van hun arbeiders.

Mariemont CHSp1aJPG.jpg
Het museum verscholen achter een libanonceder
De afdeling Verre Oosten in het museum

Arthur was de eerste echte verzamelaar van de familie. Hij schilderde zelf ook graag en verzamelde enkele bekende schilderwerken. Zijn opvolger, Georges Warocqué (1860-1899), had bijna het patrimonium van de familie verspild en zijn broer Raoul Warocqué (1870-1917) moest de zaken overnemen en weer op de rails zetten. Toen Georges vóór zijn tijd stierf werd Raoul de enige erfgenaam van Mariemont.

Raoul Warocqué[bewerken]

De laatste telg van de familie, Raoul Waroqué (geboren in 1870), was een groot kunstliefhebber en weldoener, die doordrongen was van de gedachte dat rijk zijn ook verplichtingen meebracht. Met zijn geld financierde hij archeologische opgravingen in de streek, steunde allerlei sociale projecten, liet bibliotheken en scholen bouwen, en hielp tijdens de Eerste Wereldoorlog de ergste noden van de bevolking te lenigen.

Als groot kunstliefhebber en met de hulp van specialisten (Franz Cumont en Georges Van der Meylen), stelde Raoul Warocqué in korte tijd een merkwaardige verzameling samen. Hij vergrootte sommige collecties die zijn voorgangers al samen gebracht hadden zoals de verzameling kantwerk van zijn moeder en de handschriften van de echtgenote van Abel. De Warocqués hadden waarschijnlijk ook voorwerpen van decoratieve kunst en enkele serviezen Doorniks porselein in hun bezit, maar het was Raoul die in zijn kasteel de meest volledige verzameling van deze voorwerpen samenbracht. Raoul Warocqué had ook veel belangstelling voor de geschiedenis van zijn streek en daarom is een groot deel van zijn collectie gewijd aan de Gallo-Romeinse periode in Henegouwen. Om deze te vergroten liet hij opgravingen uitvoeren in de streek (Houdeng-Gœgnies, Fayt-lez-Manage, Chapelle-lez-Herlaimont, Nimy). Ook interesseerde hij zich al vroeg in boeken. Toen hij op 16-jarige leeftijd in Parijs studeerde, zocht hij er mooie uitgaven van de klassieke auteurs. Naast zijn belangstelling voor oude boeken abonneerde hij zich ook voor moderne uitgaven.

In het park liet hij een paviljoen bouwen, de “Romeinse baden”, waar hij zijn Griekse en Romeinse kunstwerken kon tonen. Tijdens zijn reis in Egypte kocht hij ook merkwaardige Egyptische voorwerpen, zoals een kolossaal borstbeeld van een Egyptische koningin. Het is waarschijnlijk door zijn studie van het Doorniks porselein dat hij ook Chinees porselein ontdekte. Een deel van zijn verzamelingen is dan ook besteed aan de Chinese en Japanse beschavingen. Ook hier bracht hij voorwerpen terug uit zijn reizen. In het park liet Raoul verder prieeltjes aanleggen die oosterse modellen nabootsten. Hij bestelde en kocht ook beelden van beroemde kunstenaars uit zijn tijd, zoals De Burgers van Calais van Auguste Rodin (1840-1917) en kunstwerken van Jef Lambeaux (1852-1908).

Raoul Warocqué stierf op 28 mei 1917 zonder officiële nakomelingen. Hij legateerde zijn park, zijn kasteel, zijn bibliotheek en zijn verzamelingen aan de Belgische staat met als doel er een museum van te maken.

Het moderne museum[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Musée Royal de Mariemont voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Richard Schellinck, secretaris en bibliothecaris van Raoul Warocqué, werd de eerste conservator van het museum van Mariemont. Uit trouw voor de vroegere eigenaar voerde hij diens laatste beslissingen uit. In 1934 nam Paul Faider de leiding van het museum over en voerde hij grote veranderingen in: kunstwerken werden gerestaureerd en er werd een eerste catalogus uitgeven. Zijn vrouw, Germaine Faider, volgde hem op in 1940 en startte met de pedagogische dienst.

Op kerstavond 1960 brak er brand uit in het museum. De collecties bleven grotendeels gespaard, maar het kasteel werd verwoest. De ruïnes werden met de grond gelijk gemaakt en in de plaats verrees een hedendaags gebouw naar plannen van architect Roger Bastin (1913-1986). Het nieuwe Koninklijk Museum van Mariemont werd op 8 oktober 1975 geopend. Vanaf 1965 is het museum erkend als wetenschappelijke instelling en in 1981 kreeg het de benaming van Wetenschappelijke instelling van de Franse Gemeenschap van België. Het ontving in 2007 de “Prix des Musées” voor Wallonië.

Zie ook[bewerken]

Bronnen[bewerken]

  • (fr) Donnay, Guy; Jean-Claude Baudouin, Yves Quairiaux, Guide du Parc et du Musée de Mariemont, Musée royal de Mariemont,, 1993, 136. 0/1993/0451/64.