Gamma-butyrolacton

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Gamma-butyrolacton
Structuurformule en molecuulmodel
Structuurformule van gamma-butyrolacton
Structuurformule van gamma-butyrolacton
Algemeen
Molecuulformule
     (uitleg)
C4H6O2
IUPAC-naam dihydrofuran-2(3H)-on
Andere namen GBL, 1,4-butanolide, boterzuurlacton, tetrahydro-2-furanon, dihydro-2(3H)-furanon, γ-butyrolacton
Molmassa 86,089 g/mol
SMILES
O=C1CCCO1
CAS-nummer 96-48-0
EG-nummer 202-509-5
PubChem 7302
Waarschuwingen en veiligheidsmaatregelen
Corrosief Schadelijk
Gevaar
H-zinnen H302 - H318 - H336
EUH-zinnen geen
P-zinnen P261 - P280 - P305+P351+P338
LD50 (ratten) (oraal) 1580 mg/kg
Fysische eigenschappen
Aggregatietoestand vloeibaar[1]
Kleur kleurloos[1]
Dichtheid 1,144 g/cm³
Smeltpunt −44[1] °C
Kookpunt 206[1] °C
Vlampunt 94[1] °C
Dampdruk (bij 20°C) 40[1] Pa
Oplosbaarheid in water (mengbaar) g/l
Evenwichtsconstante(n) Kow: −0,64[1]
Waar mogelijk zijn SI-eenheden gebruikt. Tenzij anders vermeld zijn standaardomstandigheden gebruikt (298,15 K of 25 °C, 1 bar).
Portaal  Portaalicoon   Scheikunde

Gamma-butyrolacton of GBL is een organische verbinding, meer bepaald een lacton, met als brutoformule C4H6O2. De stof komt voor als een kleurloze, olieachtige vloeistof, die weinig hygroscopisch is. Het is een oplosmiddel en reagens in chemische reacties. Het wordt bijvoorbeeld gebruikt voor het verwijderen van graffiti en als oplosmiddel voor superlijm. Het is gerelateerd aan het slaapmiddel en partydrug GHB.

Synthese[bewerken]

Commercieel wordt GBL bereid door maleïnezuur of barnsteenzuur, de anhydridevorm of esters van deze zuren, in de dampfase met waterstofgas over een metallische katalysator te leiden.[2] Naar gelang de reactieomstandigheden en de gebruikte katalysator wordt er ook tetrahydrofuraan en 1,4-butaandiol gevormd. Deze kunnen gescheiden worden door destillatie.[3]

In het laboratorium kan het bereid worden door tetrahydrofuraan te oxideren met ruthenium(VIII)oxide.

Toepassingen[bewerken]

Gamma-butyrolacton is een intermediair in de synthese van onder meer N-methylpyrrolidon, 2-pyrrolidon (reactieproduct van GHB en ammoniak), polyvinylpyrrolidon, methionine,[4] landbouwchemicaliën (herbiciden, plantengroeiregelaars) en geneesmiddelen.

Verder wordt het gebruikt als oplosmiddel voor polymeren, waaronder polyacrylonitril, celluloseacetaat, polymethylmethacrylaat en polystyreen, voor het verwijderen van graffiti, als verdunner in nagellakremovers, verfafbijtmiddelen, lijmen (zoals secondelijm of cyanoacrylaatlijm)[5] Gamma-butyrolacton is ook een oplosmiddel in elektrolyt voor condensatoren.[6]

Gamma-butyrolacton is een hulpstof bij het verven van textielvezels[7] en polymerisatie-initiator.[8]

Toxicologie en veiligheid[bewerken]

Gamma-butyrolacton wordt door de lever in het lichaam omgezet in GHB (4-hydroxybutaanzuur). Het doseren gaat meestal met een mililiter spuitje; daar 2 à 3 ml al een ruime dosering is. Meestal verdund met klein glaasje cola om de zweetvoeten smaak te verbloemen.

Het innemen van gamma-butyrolacton kan schadelijker zijn dan het innemen van GHB omdat GBL een cyclisch ester (lacton) is. Dit lost direct weefsel op. De pH-waarde van gamma-butyrolacton is niet direct te meten. De vloeistof is irriterend voor de ogen, en kan ook irriterend zijn voor de huid.

Er wordt door meerdere artsen en verslavingsartsen gezegd, dat oraal gebruik van gamma-butyrolacton zowel de slokdarm als de ingewanden kan aantasten. Aangezien het schadelijk is bij opname door de mond en irriterend voor de ogen, wordt aangeraden bij gebruik beschermende kleding te dragen en als het in de ogen komt het onmiddellijk met veel water uit te spoelen en deskundig medisch advies in te winnen.[9]

Externe links[bewerken]