Kruiskerk van Midwolda

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kruiskerk van Midwolda
De kruiskerk op het zegel van het Wold-Oldambt zoals aangehecht aan een oorkonde uit 1347
De kruiskerk op het zegel van het Wold-Oldambt zoals aangehecht aan een oorkonde uit 1347
Plaats Midwolda
Coördinaten 53° 13′ NB, 6° 60′ OL
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  508081
Portaal  Portaalicoon   Christendom

Enige kilometers ten noorden van het Groningse dorp Midwolda in het Oldambt lag in de middeleeuwen een grote kruiskerk, de Kruiskerk of Viertorenkerk van Midwolda, ook wel Ol Kerke genoemd. De exacte locatie is ter hoogte van de boerderij Ol Kerke aan de Kerklaan, net binnen de dijk van de Dollard uit 1545. De kerk had een lengte van ongeveer 60 meter; kerken van vergelijkbare lengte zijn alleen in stedelijke centra gevonden, hetgeen aangeeft dat de kerk van groot belang voor de omgeving moet zijn geweest.[1] Het kerkgebouw was gewijd aan Johannes de Doper. In deze imposante kruiskerk werden volksvergaderingen voor het hele Wold-Oldambt gehouden. In 1471 werd hier het landrecht van de beide Oldambten vastgesteld. Ook werden hier nog in 1565 rechtdagen gehouden. Aan de kerk waren meerdere geestelijken verbonden. In 1516 waren dat een pastoor en drie vicarii. Bij de kerk bevond zich verder een school, waar in de 16e eeuw ook Latijnse lessen werden gegeven. De eerst bekende pastoor is Wilbrandus de Middewalda, wiens naam in een fragment van een psalterium uit 1318 opduikt.

Archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat het een overwelfde, laat-romaanse basilica met een dwarsschip en een rondgesloten koor betrof. Het gebouw is vermoedelijk gesticht aan het eind van de twaalfde of het begin van de dertiende eeuw en was voorzien van vier torens: twee torens aan het zwaar gefundeerde westfront en twee kleinere koorhoektorens in de oksels van de overgang van het dwarsschip naar het koor. De kerk was opgetrokken uit baksteen, maar vondsten van tufsteen wekken de suggestie dat het gebouw al een kleinere voorganger heeft gehad. De kruiskerk met zijn vier torens staat afgebeeld op het zegel van het Wold-Oldambt, zoals dat werd gebruikt bij een document uit 1347.

In 17e-eeuwse bronnen wordt uitdrukkelijk over de 4 toorende kerke gesproken. Op sommige kaarten, met name de op prekadastrale kaart van Cornelis Edzkens uit ca. 1647 wordt - hoogstwaarschijnlijk ten onrechte - de indruk gewekt dat de kerk nog een vijfde toren had. Volgens een 16e-eeuwse overlevering zouden de vier torens in 1413 zijn gebouwd in opdracht van Reinste Abdena, dochter van de Emder proost Hiske Abdena en gehuwd met Hayo Addinga, heer van Westerwolde. De stichting gebeurde uit haar eigen familievermogen. Over het hoe en waarom van deze schenking is niets bekend, maar hij heeft mogelijk te maken een boetedoening. Hiske's vader behoorde tot de partij van de Schieringers onder leiding van Coppen Jarges. Deze laatste nam een gouden reliekschijn van vier voet lang uit de kerk en liet hem omsmelten tot muntgeld. Dit om de oorlog tegen de partij van de Vetkopers te betalen. Dat het hier niet gaat om de stichting van een geheel nieuw kerkgebouw is ook uit archeologisch onderzoek in 1994 gebleken.

Door het ontstaan van de Dollard kwam de kerk in het laatst van de 15e eeuw pal aan zee te liggen. Een zware muur rondom het verhoogde kerkhof bood vermoedelijk enige bescherming tegen het water. In 1514 bracht Edzard I van Oost-Friesland kerk en kerkhof in staat van verdediging. In de Tachtigjarige Oorlog verschansten zich hier de Spaanse soldaten. Al in 1552 werd in Midwolda voor het eerst een protestantse geestelijke aangesteld. Diens opvolger werd echter in 1570 door de watergeuzen vermoord, waarbij tevens de kerkschatten werden geplunderd.

In 1667 stortte één van de torens (de noordwestelijke) van ouderdom in. De meer en meer bouwvallig wordende kerk werd aan het begin van de achttiende eeuw geheel afgebroken en door een nieuwe vervangen, midden in het inmiddels door veenontginning verplaatste dorp.

Zie ook[bewerken]