Lijst van Groninger kerken

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kerkje van Marsum
Martinikerk Groningen
Bartholomeuskerk Stedum

Van de middeleeuwse borgen, steenhuizen en boerderijen in de provincie Groningen is een deel bewaard gebleven. Vaker zijn de kerken in stand gebleven. Met name in de twaalfde en dertiende eeuw werden in Groningen veel kerken gebouwd, waarbij een eigen stijl werd ontwikkeld: de romanogotiek. Deze stijl geeft de Groninger kerken een geheel eigen karakter binnen Nederland. Dezelfde stijl werd ook toegepast direct over de Duitse grens in het Oost-Friese deel van Nedersaksen, en in beperkte mate in de Nederlandse provincie Friesland.

De verwantschap met Oost-Friesland heeft ook een kerkhistorische achtergrond. Het grootste deel van de provincie maakte in de Middeleeuwen deel uit van het bisdom Münster. Samen met het westen van Oost-Friesland vormden de Ommelanden het aartsdiakonaat Frisia, dat onder leiding stond van een officiaal. Dit aartsdiakonaat was onderverdeeld in decanaten of proosdijen, waarvan er zes in de Ommelanden lagen. Dit betrof de proosdijen Oldehove of Humsterland (waartoe ook de Achtkarspelen behoorde), Leens of De Marne, Usquert, Loppersum en Farmsum, alsmede en het personaat van Baflo, dat ook Middag met het grondgebied van het klooster Aduard omvatte. Deze indeling weerspiegelt de oudste kerkstichtingen. Ieder decanaat was weer verdeeld in enkele seendstoelen of kerkelijke rechtbanken. De dorpen binnen het indultum van Loppersum vormden een afzonderlijk rechtsgebied, waarover de officiaal weinig te zeggen had.

Westerwolde en een deel van het Reiderland hoorden bij het bisdom Osnabrück. Onder het decanaat of aartsdiaconaat van Friesland (dat ook een aantal dorpen in het zuiden van Oost-Friesland en het aangrenzende Emsland omvatte) vielen de seendstoelen van Winschoten (oorspronkelijk Ulsda) en Onstwedde.

De stad Groningen en het Gorecht behoorden tot het bisdom Utrecht en vielen onder het decanaat Drenthe. De landdeken van Drenthe had hier echter weinig te zeggen: de parochies in het Gorecht stonden feitelijk onder het gezag van de persona of hoofdpastoor van de Martinikerk, die werd benoemd door het stadsbestuur en de stadsgeestelijken. De persona mocht zich op zijn beurt niet bemoeien met de geestelijken van de Aakerk.

Deze middeleeuwse indeling bleef intact tot de instelling van het bisdom Groningen in 1559, waarvan de feitelijke reorganisatie pas in 1568 ter hand werd genomen.

Niet alle kerken hebben de tijd ongeschonden doorstaan. Uitbreidingen, bouwkundige schade en ongelukkige restauraties maken het vaak lastig om de historische vormen te herkennen. De schade kan zijn ontstaan door ondoordachte beslissingen, maar ook door de gevolgen van overstromingen, grondverzakkingen of branden. Ook geldgebrek bij kerkbesturen en de veranderde eisen die men aan het kerkgebouw stelde, hebben hun sporen nagelaten. Toch bepalen de meeste kerken nog steeds het dorpsgezicht. Een groot aantal daarvan heeft de status van rijksmonument. Niet alle kerken zijn meer als godshuis in gebruik; een flink aantal is overgegaan in eigendom van de Stichting Oude Groninger Kerken

Geschiedenis[bewerken]

Groningen kwam - in het voetspoor van de Frankische veroveringen - vanaf het einde van de achtste eeuw onder invloed van het christendom te staan. De eerste kerken in de Ommelanden zijn waarschijnlijk de stichtingen van Liudger. Westerwolde werd gekerstend vanuit het Duitse Emsland. De eerste kerken waren eenvoudige houten bouwwerken. Restanten van dergelijke kerken zijn op verschillende plaatsen ogegraven.

Onbekend is wie in de stad Groningen als eerste het christendom heeft gepreekt. De eerste kerk heeft zeer waarschijnlijk op de plaats van de huidige Martinikerk gestaan en wordt gedateerd in de achtste eeuw. De eerste stenen kerk verrees waarschijnlijk op dezelfde plaats. Deze kerk uit geïmporteerde tufsteen werd in de vroege tiende eeuw gebouwd. De fundamenten daarvan zijn door Albert Egges van Giffen teruggevonden.

Naast de eerste Maartenskerk verrezen ook andere stenen kerken in de provincie. Daarvan zijn echter weinig sporen bewaard gebleven. Enkele kerkgebouwen bevatten nog elementen uit de elfde of twaalfde eeuw.

De twaalfde en met name de dertiende eeuw vormen de bloeiperiode in de Groninger kerkenbouw. Waar eerst nog tufsteen het belangrijkste bouwmateriaal is wordt de baksteen meer en meer het basismateriaal. De mogelijkheden van het bouwen met baksteen blijken bijna onbegrensd. De Groningers ontwikkelen een geheel eigen stijl die bekend wordt als Romanogotiek. Dezelfde periode kenmerkt zich ook door het grote aantal kloosterstichtingen in de provincie.

In de veertiende en vijftiende eeuw worden er beduidend minder nieuwe kerken gebouwd. Pas na de reductie van Groningen wordt er eind zestiende, begin zeventiende eeuw weer een aanzienlijk aantal nieuwe, nu protestantse kerken gebouwd, met name in opdracht van het Groninger stadsbestuur dat de ontwikkeling van de Veenkoloniën controleert. Soms zijn het rijke families die geld ter beschikking stellen voor de bouw van een kerk.

Katholieke kerken worden pas weer in de negentiende eeuw gebouwd. Naast die in de stad worden deze met name gebouwd in de Veenkoloniën en in enclaves als Kloosterburen, Uithuizen en Wehe-Den Hoorn. Na de afscheiding die begint in Ulrum worden er in de 19e en 20e eeuw ook een groot aantal gereformeerde kerken gebouwd.

Patroonheiligen[bewerken]

Bij de stichting van een middeleeuwse parochie, in Groningen meestal als kerspel aangeduid, werd de dorpskerk gewijd aan de patroonheilige. De namen van veel patroonheiligen zijn na de Reductie van 1594 in de vergetelheid geraakt. De gereformeerde kerk wenste de herinnering aan het katholicisme uit te bannen. Soms bleef hun afbeelding op kerkzegels of klokken bewaard, soms werd hun naam verbonden met kerkelijke goederen, maar soms trok men daaruit ook verkeerde conclusies. In enkele gevallen heeft men de heilige op het zegel niet kunnen identificeren, bijvoorbeeld in Eexta (ridder met zwaard en hart), Meeden (een bisschop zonder attributen) en Noordbroek (een krijgsman met lans en wapenschild waarop soms een kerk, meestal het wapen van de pastoor of predikant staat afgebeeld). Ook het boek van M.D. Ozinga, Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten uit 1933 heeft de nodige verwarring gesticht. Zo werden de dorpskerken van Uithuizen, Zuidbroek en vermoedelijk ook Onstwedde recent naar andere heiligen dan de oorspronkelijke patroonheiligen vernoemd.[1]

Van een aantal verdwenen kerken is de patroonheilige bekend. Dit betreft Beijum (Petrus), Fletum (wellicht Maria en Odulfus[2]), Lagemeeden (Maria), Houwingaham (Jacobus de Meerdere), Klein-Termunten (...ianus, wellicht Fabianus of Kilianus), Oost-Finsterwolde (Nicolaas), Ranum (Catharina), Scharmer (Petrus), Selwerd (Maria), Toornwerd (Catharina), Ulsda (Lambertus), Watum (Nicolaas), Weiwerd (Pancratius), Wierum (Johannes de Doper of Nicolaas, met seendgerecht) en Winschoten-Sint-Vitusholt (Vitus) en Wolfsbarge (mogelijk Johannes de Doper.

Dat geldt ook voor de kapellen van Bedum (Radfridus), Dallingeweer (wellicht Catharina[3]), Enumatil (Anna), Helpman (Heilig Sacrament), Kropswolde (Maria) en Solwerd (Heilig Sacrament). Enkele van deze kerken of kapellen vormden het centrum van een bedevaart (Bedum, Helpman, Kropswolde, Solwerd en Wolfsbarge). In Lagemeeden werd een arm van de heilige Margaretha aanbeden; in de voormalige Augustijnenkerk van Appingedam het Heilig Kruis. Daarnaast is een flink aantal heiligen bekend waarvan de naam verbonden was met een vicarie of een prebende en een speciaal altaar in de dorpskerk.

Sommige patroonheiligen fungeerden tevens als patroonheilige voor het hele landschap. zoals in Aduard, Appingedam, Baflo, Leens, Middelstum, Termunten en mogelijk Vlagtwedde. Onbekend is welke patroonheiligen corresponderen met het zegel van Vredewold (mogelijk Joris) en het contrazegel van Fivelingo (mogelijk Liudger). Het Westerdeel van Fivelingo had als patroonheilige (Maria).

Lijst van Kerken[bewerken]

In de lijst wordt alfabetisch per plaats de kerk genoemd met vermelding van bouwperiode en indien bekend, de oorspronkelijke patroonheilige. Tevens worden bijzonderheden van de betreffende kerk vermeld. In de lijst zijn ook de verdwenen kerken opgenomen voor zover deze een lemma hebben.

Plaats Naam Patroon stichtingsjaar Bijzonderheden Afbeelding
Adorp Hervormde kerk Dionysius 13e eeuw Hervormde kerk Adorp.jpg
Aduard Kloosterkerk Bernardus (betreft het klooster, tevens patroon van Middag) 12e eeuw restant van het grootste klooster in Noord Nederland Aduard 1 RA.JPG
Aduard kerkje van Harkema 20e eeuw kerk gebouwd als hobby door boer Harkema Kerkje van Harkema - vooraanzicht.jpg
Appingedam Nicolaïkerk Maria (tevens patroonheilige van Fivelingo), later met Nicolaas, ten slotte alleen Nicolaas 13e eeuw De huidige kerk heeft een voorganger gehad. Binnen Groningen zijn enkel de Martinikerk en Aa-kerk in stad groter; tot 1594 seendstoel, tevens centrale vergaderplaats voor Fivelingo Nikolaytsjerke yn Appingedam.jpg
Appingedam Sint-Nicolaaskerk Nicolaas 20e eeuw Kerk nu in gebruik als Lunchroom 't kerkje, voormalige pastorie rijksmonument Appingedam - Solwerderstraat 45-47.jpg
Appingedam Synagoge 19e eeuw Van 1945 tot 2013 in gebruik bij Gereformeerde kerk vrijgemaakt. In 2015 gerestaureerd. Synagoge Appingedam.JPG
Appingedam Gereformeerde kerk 20e eeuw Amsterdamse school (1928) Breedebrug en gereformeerde kerk Appingedam.jpg
Appingedam Molukse kerk Eben-Haëzer 20e eeuw Eerste Molukse kerk van Nederland
Bad Nieuweschans Garnizoenskerk 1751 Deed dienst als kerk voor de in Bad Nieuweschans gelegerde militairen Garnizoenskerk Nieuweschans.jpg
Baflo Sint Laurentiuskerk Laurentius (tevens patroonheilige van Halfambt) 12e eeuw een van de oudste kerken in de provincie, tufsteen secundair gebruikt; zetel van de persona van Baflo, wiens decanaat zich uitstrekte over Halfambt, Ubbega en Middag; tot 1594 seendstoel; vanaf de 15e eeuw tot 1594 tevens zetel van een kalende broederschap voor het Halfambt Laurentiuskerk Baflo - zijaanzicht.jpg
Bedum Walfriduskerk Maria, Paulus en Walfridus, later alleen Walfridus 11e eeuw scheve toren; de kerk was in middeleeuwen een bedevaartsoord in verband met de relieken van Walfridus; tot 1594 vermoedelijk steenstoel; in de 15e eeuw zetel van een kapittel met vijf kanunniken Bedum Walfriduskerk.jpg
Bedum Goede Herderkerk 20e eeuw combinatie van Amsterdamse school en Delftse school Bedum - Goede Herder Kerk.jpg
Bedum Maria ten Hemelopneming Maria 19e eeuw Bedum - Maria ten Hemelopnemingkerk.jpg
Beerta Hervormde kerk Bartholomeus, op kerspelzegel na 1609 Laurentius 15e/16e eeuw Beerta Kerk.JPG
Bellingwolde Magnuskerk Magnus 14e eeuw volgens overlevering gebouwd in 1509 ter vervanging van eerdere kerk, gewijd aan Jacobus de Meerdere; dit betreft echter Houwingaham Magnuskerk van Bellingwolde.jpg
Bierum Sebastiaankerk Sebastianus en Fabianus (niet zeker) 13e eeuw steunbeer, gereduceerd westwerk, schilderingen; tot 1594 seendstoel Romanogotische kerk van Bierum.jpg
Bierum Gereformeerde kerk 19e eeuw Gereformeerde kerk van Bierum.jpg
Blijham Hervormde kerk 18e eeuw kerk verving 16e-eeuwse kerk die bouwvallig werd als gevolg van een anti-verlichtingsgezind oproer in 1781 Hervormde kerk en toren Blijham 5.jpg
Boerakker Gereformeerde kerk 20e eeuw Boerakker - gereformeerde kerken.jpg
Borgsweer Hervormde kerk Nicolaas 19e eeuw vervanging van kerk uit begin 17e eeuw Kerk van Borgsweer.jpg
Bourtange Hervormde kerk 19e eeuw vervanging van kerk uit begin 17e eeuw, was oudste hervormde kerk in Groningen Kerk Bourtange.jpg
Breede Hervormde kerk Andreas 12e/14e eeuw onder de pleisterlaag een romanogotische zaalkerk Kerk van Breede2.jpg
Delfzijl Hervormde kerk 19e eeuw Waterstaatkerk als opvolger van de Garnizoenskerk Nederlands hervormde kerk delfzijl centrum.jpg
Delfzijl Gereformeerde kerk 20e eeuw Groninger variant van de Amsterdamse School
Delfzijl Sint-Jozefkerk 20e eeuw Delfzijl, kerk1 foto2 2009-06-28 13.59.JPG
Den Andel Hervormde kerk Nicolaas 13e eeuw Den Andel Kerk + Toren.JPG
Den Ham Hervormde kerk 18e eeuw kerk herbouwd met materiaal van oudere kerk Den Ham - hervormde kerk (2).jpg
Den Horn Hervormde kerk 19e eeuw gebouwd na afbraak kerk in Lagemeeden Den Horn - hervormde kerk.jpg
De Wilp Plantsoenkerk 19e eeuw
Doezum Gereformeerde kerk 20e eeuw Overzicht van de voorzijde van de kerk met klokkentoren - Doezum - 20529771 - RCE.jpg
Doezum Hervormde kerk Vitus 12e eeuw gedeeltelijk gereduceerd westwerk, toren romaans, tufsteen Kerk Doezum.jpg
Dorkwerd Hervormde kerk 17e eeuw waarschijnlijk oudere voorganger uit 13e eeuw; tot 1594 hield hier een seendgerecht zitting Dorkwerd church1.jpg
Eenrum Hervormde kerk Fabianus en Sebastianus 12e eeuw oudste deel tufsteen, toren 17e eeuw 20080511 Church Eenrum Groningen NL.jpg
Eenum Hervormde kerk Andreas 12e eeuw geldt als een van de oudste baksteenkerken van Groningen Kerk Eenum2.jpg
Eexta Hervormde kerk mogelijk Menardus[4] 19e eeuw gesloopt in 2010, eerdere kerk uit 13e eeuw gesloopt in 1870 Eexterkerk voorzijde.jpg
Engelbert Hervormde kerk Fabianus 16e eeuw Kerk te Engelbert.jpg
Enumatil Gereformeerde kerk Vrijgemaakt 20e eeuw Enumatil, de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt foto6 2013-08-25 11.03.jpg
Enumatil Gereformeerde kerk 20e eeuw
Eppenhuizen kerk van Eppenhuizen Nicolaas 19e eeuw Middeleeuwse kerk afgebroken, preekstoel uit 1755 Aanzicht noordzijde van de kerk met links de molen - Eppenhuizen - 20071995 - RCE.jpg
Ezinge Hervormde kerk Petrus 13e eeuw kerk met losstaande toren op wierde die onderzocht is door van Giffen 20090228 Church Ezinge NL 1.jpg
Farmsum Hervormde kerk mogelijk Gangulphus 19e eeuw Waterstaatskerk ter vervanging van gesloopte voorganger; hoofdplaats van de proosdij Farmsum, die oostelijk Fivelingo en het Oldambt omvatte; tot 1594 seendstoel Farmsum - kerk - schuin van voren.jpg
Feerwerd Jacobuskerk Jacobus de Meerdere 13e eeuw Kerk van Feerwerd.jpg
Finsterwolde Hervormde kerk Stefanus 13e eeuw toren uit 1822 Kerk en Toren overzicht naar het noord-westen - Finsterwolde - 20073529 - RCE.jpg
Foxham Sint-Martinuskerk Martinus 19e eeuw in 1991 buiten gebruik Sint-Martinuskerk in Foxham 02.jpg
Foxhol Petruskerk Petrus 20e eeuw Moluks-evangelische gemeente
Fransum Hervormde kerk 13e eeuw kerkje op wierde midden in het land, schip romaans Kerk van Fransum.jpg
Garmerwolde Hervormde kerk Dionysius 13e eeuw gedeeltelijk bewaard gebleven romanogotische kruiskerk Romanogotische kerk van Garmerwolde.jpg
Garnwerd Sint-Ludgerkerk Liudger 13e eeuw koor romanogotisch Kerk van Garnwerd1.jpg
Garrelsweer Hervormde kerk Nicolaas 20e eeuw 20090628 Gereformeerde kerk Garrelsweer.jpg
Garsthuizen Hervormde kerk Pancratius 19e eeuw oudere kerk, wellicht 13e-eeuws, gesloopt. Plannen de kerk te restaureren niet uitgevoerd en inmiddels gesloopt. Garsthuizen - kerk 2012.JPG
Godlinze Gereformeerde kerk 20e eeuw Godlinze - gereformeerde kerk.jpg
Godlinze Pancratiuskerk Pancratius 13e eeuw toren oudste deel van kerk, tufsteen, orgel van Arp Schnitger Romanogotische kerk van Godlinze.jpg
Grijpskerk Doopsgezinde vermaning 19e eeuw Het best verstopte kerkje in de provincie Groningen Doopsgezinde Vermaning Grijpskerk.jpg
Grijpskerk Hervormde kerk Antonius 16e eeuw eerste kerk in 1582 verwoest tijdens 80-jarige oorlog, in 1605 weer opgebouwd NH Kerk Grijpskerk - voorzijde (2007).jpg
Groningen Der Aa-kerk Maria en Nicolaas 13e eeuw tweede parochiekerk van de stad, orgel van Arp Schnitger Der Aa-kerk Groningen.jpg
Groningen Broerkerk 13e eeuw kerk van het Franciscanerklooster, later Academiekerk. Gesloopt in 1895 om plaats te maken voor de Martinuskerk Franciscanerklooster Gronin.jpg
Groningen Doopsgezinde kerk 19e eeuw ter plaatse eerder houten schuilkerk Groningen Oude Boteringestraat 33.JPG
Groningen Helperkerk 1900/1938 20120610 Helperkerk Helpman Groningen NL.jpg
Groningen Sint-Franciscuskerk Franciscus van Assisi 20e eeuw gemeentelijk monument Exterieur franciscus groningen.jpg
Groningen Immanuelkerk 20e eeuw 20100517 Immanuelkerk Groningen NL.jpg
Groningen Sint-Jozefkerk Martinus en Jozef 19e eeuw gebouwd als parochiekerk, sinds sloop Martinuskerk kathedraal van Groningen Sint-Jozefkathedraal2.jpg
Groningen Luthersekerk 17e eeuw Groningen Haddingestraat 23.jpg
Groningen Martinikerk Martinus en wellicht Otger 13e eeuw meerdere voorgangers, oudste kerk in stad; zetel van de persona van Groningen, Go en Wold; van 1318 tot 1594 tevens zrtel van een kalende broederschap; de kerk stond tevens centraal in de bedevaarten naar de arm van Johannes de Doper, die hier sinds de 13e eeuw werd bewaard; in de 16e eeuw werd tevens Onze Lieve Vrouw ter Nood vereerd. Martinikerk, Groningen 1144.jpg
Groningen Martinuskerk Martinus 19e eeuw kathedraal van bisdom Groningen, gesloopt in 1982 voor de bouw van de UB Martinuskerk Groningen 2.jpg
Groningen Molukse kerk 20e eeuw Molukse kerk in de Wijert noord.jpg
Groningen Nieuwe Kerk 17e eeuw oudste als hervormde kerk gebouwde kerk in stad 20100418 Nieuwe Kerk Groningen NL.jpg
Groningen Oosterkerk 20e eeuw als Gereformeerde kerk gebouwd rijksmonument, in gebruik bij Gereformeerde kerk vrijgemaakt. 20090628 Oosterkerk Groningen NL.jpg
Groningen Opstandingskerk 20e eeuw 20110627 Opstandingskerk De Wijert Groningen NL.jpg
Groningen Paterskerk Onbevlekte Ontvangenis van Maria 19e eeuw Jezuïetenkerk, gesloopt in 1962 Paterskerk Groningen ca 1900.jpg
Groningen Pelstergasthuiskerk Heilige Geest 13e eeuw oudste deel van het Pelstergasthuis Pelstergasthuis2.jpg
Groningen Pepergasthuiskerk Gertrudis van Nijvel 15e eeuw kapel van het Pepergasthuis Peper of Geertruitsgasthui4.jpg
Groningen Refajahkerk 20e eeuw 20100719 Galenuslaan 1 (Refajahkerk) Groningen NL.jpg
Groningen Remonstrantse kerk 19e eeuw Nu kantoor van Stichting Oude Groninger Kerken 20100423 Coehoornsingel 14 (Remonstrantse kerk) Groningen NL.jpg
Groningen San Salvatorkerk San Salvator 20e eeuw gemeentelijk monument 20100719 Hora Siccamasingel 202 (San Salvatorkerk) Groningen NL.jpg
Groningen Sint-Walburgkerk Walburga 12e eeuw gesloopt in de 17e eeuw, in 20e eeuw opgraving door van Giffen, locatie op Martinikerkhof aangegeven Sint Walburgis Groningen.jpg
Groningen Stadsparkkerk 20e eeuw gemeentelijk monument 20110614 Stadsparkkerk Groningen NL.jpg
Groningen Synagoge 20e eeuw Synagoge Groningen Folkingstraat.jpg
Groningen Westerkerk 20e eeuw gesloopt in 1995 Westerkerk - Groningen - 20279291 - RCE.jpg
Groningen Zuiderkerk 20e eeuw gebouwd als Gereformeerde kerk,na sluiting in 1983 verbouwd tot appartementencomplex 20100415 Zuiderkerk Groningen NL.jpg
Grootegast Hervormde kerk 17e eeuw Herv kerk grootegast 18773.jpg
Haren Nicolaaskerk Nicolaas 13e eeuw deels romaans.In de toren een overwelfde verdieping, waarschijnlijk oude kapel. Nicolaaskerk van Haren.jpg
Haren H. Nicolaaskerk Nicolaas 20e eeuw Nicolaasparochieharen2.JPG
Harkstede Hervormde kerk 17e eeuw opvolger van kerk uit 13e eeuw Kerk Harkstede.jpg
Hellum Walfriduskerk Walfridus 11e/13e eeuw speklagen van tufsteen en baksteen Hellumkerk.jpg
Heveskes Hervormde kerk Andreas 13e eeuw laatste restant van het dorp op industrieterrein Kerk en wierde van Heveskes.jpg
Holwierde Hervormde kerk Stefanus 11e eeuw Kerk uitgebreid in 13e/14e eeuw; tot 1594 seendstoel Kerk van Holwierde.jpg
Hoogezand Damkerk 17e eeuw gebouwd in opdracht van de stad Hoogezand Damkerk 1.jpg
Hoogkerk Hervormde kerk Maria en wellicht Ulrich 13e eeuw Toren vanuit het noord-westen - Hoogkerk - 20115215 - RCE.jpg
Hoogkerk Theresiakapel Theresia van Lisieux 20e eeuw gemeentelijk monument, ontwerp van A.Th. van Elmpt 20120820 Zuiderweg 38 (Theresiakapel) Hoogkerk Groningen NL.jpg
Hornhuizen Hervormde kerk Maria en/of Nicolaas 15e eeuw (toren) Kerk 1850, toren deels ingestort in 1815, klok uit de voormalige kerk van Ranum Kerk van Hornhuizen.jpg
Huizinge Janskerk Johannes de Doper 13e eeuw Romanogotische kerk met rond koor (apsis), gewelfschilderingen. Huizinge Church.JPG
Jukwerd Hervormde kerk Barbara 19e eeuw
Kantens Antoniuskerk Vitus, de vicarie was gewijd aan Antonius 13e eeuw steunbeer tegen de toren; hier legden de redgers van het Oosterambt de eed af Kantens.JPG
Kantens Gereformeerde kerk 20e eeuw thans Christelijk-Gereformeerde kerk, rijksmonument ontworpen door B. Jager
Kiel-Windeweer Hervormde kerk 18e eeuw gebouwd in opdracht van de stad; thans restaurant Kiel Windeweer Kerk en Pastorie.JPG
Klein-Wetsinge Hervormde kerk 19e eeuw gebouwd ter vervanging van tufstenen kerk in Sauwerd en de kerk in Groot Wetsinge Klein Wetsinge - kerk.jpg
Kloosterburen Nicolaaskerk Nicolaas 13e eeuw, herbouwd in 19e eeuw Hervormde kerk Kloosterburen.jpg
Kloosterburen Sint-Willibrorduskerk 19e eeuw Kloosterburen.jpg
Kolham Hervormde kerk Juliana 17e eeuw Kolham Kerk.JPG
Kopstukken Onze Lieve Vrouwe van Lourdeskerk 20e eeuw Onze-Lieve-Vrouwe-van-Lourdeskerk Kopstukken.jpg
Krewerd Mariakerk Maria 13e eeuw in de kerk orgel uit 1531, het oudste nog bespeelbare orgel in Nederland. Kerk Krewerd.jpg
Kropswolde Hervormde kerk Jacobus de Meerdere 18e eeuw de pastoor werd in de 15e eeuw plebaan genoemd Kropswolde Kerk.JPG
Leegkerk Hervormde kerk 13e eeuw deels romanogotisch. Na oorlogsgeweld in begin 16e eeuw hersteld in gotische stijl. Groningen -152.jpg
Leek Hervormde kerk 17e eeuw Kerk op De Dam te Leek.jpg
Leens Petruskerk Petrus (tevens patroonheilige van De Marne) en Paulus 12e eeuw tufsteen, orgel van A.A. Hinsz; hoofdplaats van de proosdij De Marne ; tot 1594 hield hier een seendgerecht zitting; gevens legden de redgers hier hun eed af; vanaf de 15e tot 1594 eeuw tevens zetel van een kalendebroederschap Kerk van Leens.jpg
Leens Gereformeerde kerk 19e eeuw Leens - Gereformeerde kerk.jpg
Leermens Donatuskerk Donatus, Sebastianus en Fabianus 11e eeuw tufsteen wijst op hoge ouderdom, romanogotisch koor; hier legden de rechters van oostelijk Fivelingo de eed af Romanogotische kerk van Leermens.jpg
Lellens Hervormde kerk 17e eeuw Lellens - kerk.jpg
Lettelbert Hervormde kerk 13e eeuw Lettelbert - kerkje - achterzijde.jpg
Loppersum Petrus en Pauluskerk Petrus en Paulus vroege 13e eeuw eerdere kerk aangetoond uit 11e eeuw; hoofdplaats van de proosdij Loppersum, die westelijk Fivelingo omvatte; hier legden de redgers van westelijk Fivelingo de eed af; tot 1594 seendstoel en hoofdplaats van het indultum van Loppersum; vanaf de 15e eeuw tot 1594 tevens zetel van een kalende broederschap Petrus en Pauluskerk Loppersum.jpg
Losdorp Hervormde kerk Johannes (de evangelist) 13e eeuw Losdorp - kerk - zijaanzicht.jpg
Lutjegast Christelijk-Gereformeerde kerk 20e eeuw Lutjegast - chr.geref.kerk.jpg
Lutjegast Hervormde kerk 19e eeuw Lutjegast - hervormde kerk - rechts.jpg
Lutjegast Gereformeerde kerk 20e eeuw Lutjegast - gereformeerde kerk.jpg
Marsum Mauritiuskerk Mauritius 12e eeuw een van de oudste kerken, romaans icoon. Marsumerkerk3.JPG
Marum Hervormde kerk 12e eeuw Marum Kerk.JPG
Meeden Hervormde kerk misschien Nicolaas[5] 15e eeuw Meeden 02.JPG
Meedhuizen Hervormde kerk Laurentius 13e eeuw toren uit 1803 Meedhuizen - kerk -vooraanzicht.jpg
Mensingeweer Hervormde kerk mogelijk Johannes de Doper 13e eeuw Kerk2 Mensingeweer.jpg
Middelbert Martinuskerk Martinus 13e eeuw Kerk Middelbert.jpg
Middelstum Doopsgezinde kerk 19e eeuw Middelstum - doopsgezinde kerk en pastorie.jpg
Middelstum Sint-Hippolytuskerk Maria en Hippolytus (tevens patroonheilige van Oosterambt) 15e eeuw vanaf circa 1350 tot 1475 hoofdplaats van de proosdij Usquert, mogelijk tevens seendstoel; de pastoor werd ten minste vanaf 1347 plebaan genoemd; mogelijk bestond er tevens een kalende broederschap, het grondbezit daarvan wordt in 1628 genoemd KerkMiddelstum.jpg
Middelstum Gereformeerde kerk 19e eeuw Middelstum - gereformeerde kerk.jpg
Midwolda Kruiskerk Johannes de Doper 12e eeuw afgebroken in 18e eeuw; tot 1594 seendstoel; tevens centrale vergaderplaats voor het Wold-Oldambt Zegel Wold-Oldambt.png
Midwolda Hervormde kerk 18e eeuw Midwolda - kerk - achterzijde.jpg
Midwolde kerk van Midwolde mogelijk Liudger 12e eeuw praalgraf Midwolde1.jpg
Muntendam kerk van Muntendam 19e eeuw Panorama Muntendam.JPG
Musselkanaal Zaalkerk 20e eeuw Groninger variant van Amsterdamse School Kerk Kerkstraat Musselkanaal2.jpg
Musselkanaal Sint-Antoniuskerk Antonius van Padua 20e eeuw Musselkanaal, kerk3 foto2 2011-05-09 14.05.JPG
Niebert Hervormde kerk 14e eeuw Niebert - kerk.jpg
Niehove Hervormde kerk 13e eeuw Niehove - kerk.jpg
Niekerk (De Marne) Hervormde kerk 13e eeuw Kerk Niekerk.jpg
Niekerk (Grootegast) Hervormde kerk Petrus 13e eeuw Niekerk - kerk noordzijde.jpg
Nieuw-Beerta Hervormde kerk 19e eeuw Kerk van Nieuw-Beerta2.jpg
Nieuwe Pekela Lutherse kerk 18e eeuw Zuid-zijde exterieur - Nieuwe Pekela - 20164479 - RCE.jpg
Nieuwe Pekela Sint-Bonifatiuskerk 20e eeuw eerdere Bonifatiuskerk, ontworpen door A. Tepe, in 1988 gesloopt, kerk is de laatste gewijde kerk in Bisdom Groningen 20150205 Sint-Bonifatiuskerk Nieuwe Pekela.jpg
Nieuw-Scheemda Hervormde kerk Nehemia 17e eeuw Kerk van Nieuw-Scheemda01.jpg
Nieuwolda Hervormde kerk 18e eeuw Nieuwolda Kerk 01.JPG
Niezijl Hervormde kerk 17e eeuw Hervormde kerk van Niezijl.jpg
Noordbroek Hervormde kerk 14e eeuw Kerk van Noordbroek.jpg
Noorddijk Hervormde kerk Stefanus 13e eeuw Stephanuskerk Noorddijk.jpg
Noordhorn Hervormde kerk 13e eeuw Noordhorn - hervormde kerk.jpg
Noordhorn Doopsgezinde kerk 19e eeuw Noordhorn - doopsgezinde kerk.jpg
Noordlaren Bartholomeüskerk Bartholomeüs 13e eeuw houten voorganger aangetoond Noordlaren Kerk.JPG
Noordwijk Hervormde kerk 14e eeuw Noordwijk - hervomde kerk (2).jpg
Noordwolde Hervormde kerk Sebastianus 13e eeuw KerkNoordwoldeGn.JPG
Nuis Hervormde kerk 13e eeuws seednstoel centrale vergaderplaats voor westelijk Vredewold; wellicht tot 1594 tevens seendstoel Nuis - hervormde kerk.jpg
Obergum Hervormde kerk Nicolaas 13e eeuw Obergumse Kerk - voorzijde.jpg
Oldehove Ludgeruskerk Liudger 13e eeuw hoofdplaats van de proosdij Humsterland, tot 1594 hield hier een seendgerecht zitting; in de kerk werd in 1529 het landschapszegel van Humsterland bewaard Oldehove, Ludgeruskerk foto2 2008-07-05 16.30.JPG
Oldehove Gereformeerde kerk 20e eeuw Gereformeerde kerk van Oldehove.jpg
Oldenzijl Hervormde kerk Nicolaas 13e eeuw Nicolaaskerk Oldenzijl.jpg
Ommelanderwijk Hervormde kerk 19e eeuw Kerk2 Ommelanderwijk.jpg
Onderdendam Gereformeerde kerk 20e eeuw Gereformeerde kerk Onderdendam.jpg
Onderdendam Hervormde kerk 19e eeuw NH Kerk van Onderdendam.jpg
Onnen Gereformeerde kerk (vrijgemaakt) 20e eeuw 20150630 Mottenbrink 22 (Gereformeerde kerk vrijgemaakt) Onnen Haren Gn NL.jpg
Onstwedde Nicolaaskerk vermoedelijk Jacobus de Meerdere, in 1465/76 eenmalig vermeld als Nicolaas 15e eeuw tot 1594 seendstoel Nicolaaskerk Onstwedde.jpg
Oosteinde Hervormde kerk 19e eeuw Exterieur - Oosteinde - 20173798 - RCE.jpg
Oosternieland Nicolaaskerk Nicolaas van Myra 13e eeuw Zuid-oostgevel - Oosternieland - 20175167 - RCE.jpg
Oosterwijtwerd Hervormde kerk Vincentius. mogelijk met Maria 12e/13e eeuw in de kerk bevond zich een Mariabeeld, waarheen tot in de 17e eeuw bedevaarten plaats vonden; bij de kerk bevond zich tevens een pelgrimshuislagem Oosterwijtwerd - hervormde kerk (3).jpg
Oostum Kerkje van Oostum Jacobus de Meerdere 13e eeuw Oostum Kerk Wierde.JPG
Oostwold (Leek) Hervormde kerk Margaretha 20e eeuw preekstoel uit 17e eeuw Zuidgevel - Oostwold (Leek) - 20176047 - RCE.jpg
Oostwold (Oldambt) Hervormde kerk Simon 18e eeuw Hervormde kerk in Oostwold - 6.jpg
Opende Hervormde kerk mogelijk Petrus 18e eeuw De Hervormde kerk van Opende.jpg
Opwierde Hervormde kerk 13e eeuw Kerk naar het zuid-westen - Opwierde - 20177509 - RCE.jpg
Oterdum Hervormde kerk Lambertus 19e eeuw gesloopt in 1975 Exterieur overzicht naar het noordoosten - Oterdum - 20177884 - RCE.jpg
Oude Pekela Hervormde kerk 17e eeuw Pekela Kerk 01.JPG
Oude Pekela Sint-Willibrorduskerk 19e eeuw Sint-Willibrorduskerk (Oude Pekela) 01.JPG
Oudeschans Garnizoenskerk 17e eeuw Garnizoenskerk met pastorie Oudeschaans.jpg
Overschild Hervormde kerk 19e eeuw Kerk van Overschild.jpg
Pieterburen Petruskerk Petrus 15e eeuw Kerk van Pieterburen.jpg
Pieterburen Gereformeerde kerk 19e eeuw gebouwd als Gereformeerde kerk, sinds 1945 Gereformeerd-vrijgemaakt, in 1998 buiten gebruik. 20110805 Voormalige gereformeerde kerk en pastorie Pieterburen Gn NL.jpg
Roodeschool Gereformeerde kerk 19e eeuw Overzicht westgevel met dakruiter en voorgevel en rechter zijgevel pastorie - Roodeschool - 20364796 - RCE.jpg
Rottum Kloosterkerk 19e eeuw Kerk van Rottum.jpg
Saaksum Hervormde kerk Catharina 19e eeuw herbouw van oudere kerk, toren bewaard 20080510 Church Saaksum NL.jpg
Saaxumhuizen Hervormde kerk Jacobus de Meerdere 13e eeuw Saaxumhuizen Kerk.JPG
Sappemeer Doopsgezinde kerk 19e eeuw Voorgevel - Sappemeer - 20194327 - RCE.jpg
Sappemeer Koepelkerk 17e eeuw Sappemeer - Koepelkerk 2.jpg
Sappemeer Ontmoetingskerk 20e eeuw Sappemeer Ontmoetingskerk 1.jpg
Sappemeer Sint-Willibrorduskerk Willibrord 19e eeuw Sappemeer Willibrordus 1.jpg
Sauwerd Hervormde kerk Laurentius 19e eeuw
Scheemda Hervormde kerk Bartholomeus 16e eeuw Hervormde Kerk Scheemda.jpg
Schildwolde Hervormde kerk mogelijk Michaël 17e eeuw SchildwoldeTorenmetkerk.JPG
Schouwerzijl Stenen kerkje 20e eeuw gebouwd in 1902 als Gereformeerde kerk, in 1945 Vrijgemaakte kerk, buiten gebruik
Sebaldeburen Hervormde kerk misschien Sebaldus[6] 19e eeuw centrale vergaderplaats voor westelijk Langewold, in de kerk werd in 1529 tevens het landschapszegel van bewaard; mogelijk ook tot 1594 seendstoel Sebaldeburen Kerk.JPG
Sellingen Hervormde kerk Misschien Maria of Christophorus[7] 14e eeuw Kerk van Sellingen.jpg
Siddeburen Hervormde kerk Bartholomeus 13e eeuw Zuidoostgevel - Siddeburen - 20199531 - RCE.jpg
Slochteren Hervormde kerk 13e eeuw huidige kerk is dwarspand van oorspronkelijk gebouw; tot 1594 seendstoel voor zuidelijk Duurswold Slochtertoren.jpg
Solwerd Hervormde kerk Jacobus de Meerdere 18e eeuw Kerk2 Solwerd.jpg
Spijk Gereformeerde kerk 20e eeuw Spijk - gereformeerde kerk.jpg
Spijk Hervormde kerk Andreas 13e eeuw Kerk vrijwel geheel herbouwd in 17e eeuw na brand Spijk - kerk (2).jpg
Stadskanaal Maria ten Hemelopneming 20e eeuw Stadskanaal, rooms katholieke kerk foto5 2011-05-09 14.44.JPG
Stadskanaal Oosterkadekerk 19e eeuw Oosterkadekerk Stadskanaal.jpg
Stadskanaal Poststraatkerk 20e eeuw Gereformeerde kerk Stadskanaal.jpg
Stadskanaal Semsstraatkerk 19e eeuw Overzicht westgevel met kerktoren - Stadskanaal - 20365172 - RCE.jpg
Stedum Bartolomeuskerk Bartolomeus 13e eeuw Volgens Karstkarel het hoogtepunt van de Romanogotiek, praalgraf en gewelfschilderingen; tot 1594 seendstoel Stedumkerk.JPG
Stitswerd Hervormde kerk Joris 13e eeuw Stitswerd.JPG
Ten Boer Hervormde kerk 13e eeuw oorspronkelijk kloosterkerk Romanogotische kloosterkerk van Ten Boer.jpg
Ten Post Hervormde kerk 19e eeuw Ten Post - voormalige hervormde kerk.jpg
Ter Apel Kloosterkerk Maria 15e eeuw enige middeleeuwse klooster dat deels bewaard bleef in Groningen Klooster Ter Apel.jpg
Ter Apel Sint-Willibrorduskerk 19e eeuw 20150203 Sint-Willibrorduskerk Ter Apel.jpg
Termunten Ursuskerk Ursus (tevens patroonheilige van het Klei-Oldambt) 13e eeuw De huidige kerk is een restant van een grote kruiskerk; tot 1594 seendstoel, tevens centrale vergaderplaats voor het Klei-Oldambt Romanogotische kerk van Termunten.jpg
Thesinge Gereformeerde kerk 19e eeuw Thesinge kerk Kerkstraat 7.JPG
Thesinge Kloosterkerk Felicitas 13e eeuw restant van klooster Germania Felicitaskerk Thesinge2.jpg
Tinallinge Hervormde kerk Maria 13e eeuw Kerk van Tinallinge.jpg
Tjamsweer Hervormde kerk Sebastianus 16e eeuw de pastoor werd in 1280 plebaan genoemd Kerk van Tjamsweer1.jpg
Tjuchem Hervormde kerk 20e eeuw Groninger variant van de Amsterdamse School Tjuchem - Hervormde kerk - Hoofdweg 37.jpg
Tolbert Hervormde kerk Petrus 13e eeuw in de kerk werd tot 1531 het landschapszegel van Vredewold bewaard Tolbert feb03.jpg
Uithuizen Doopsgezinde kerk 19e eeuw Uithuizen Doopsgezindekerk.JPG
Uithuizen Hervormde kerk Dionysius, ten onrechte toegeschreven aan Jacobus de Meerdere 12e eeuw (toren) mogelijk tot 1594 seendstoel Jacobikerk Uithuizen.jpg
Uithuizen Jacobus de Meerderekerk Jacobus de Meerdere 19e eeuw Jacobus de Meerderekerk Uithuizen.jpg
Uithuizermeeden Gereformeerde kerk 19e eeuw Uithuizermeeden, kerk foto2 2009-06-28 16.42.JPG
Uithuizermeeden Mariakerk Maria 13e eeuw Kerk van Uithuizermeeden.jpg
Uitwierde Hervormde kerk Bartholomeus 12e eeuw (toren)
kerk 1839
Kerk Uitwierde.jpg
Ulrum Hervormde kerk Catharina 13e eeuw In deze kerk begon de Afscheiding NH-tsjerke Ulrum.JPG
Ulrum Gereformeerde kerk 19e eeuw Ulrum - gereformeerde kerk.jpg
Usquert Hervormde kerk Petrus en Paulus 13e eeuw tot de 14e eeuw hoofdplaats van de proosdij Usquert; van 1477 tot 1594 zetel van een kalende broederschap Usquert.JPG
Veelerveen Hervormde evangelisatie 20e eeuw Gesloten in 2005 20150203 Kerk Veelerveen.jpg
Veendam Grote Kerk 17e eeuw Hervormde kerk in Veendam.jpg
Veendam Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopneming 19e eeuw Katholieke Kerk, Veendam.jpg
Vierhuizen Hervormde kerk 12e/13e eeuw in 2007 gerestaureerd met prijs van BankGiroloterij Kerk Vierhuizen.jpg
Visvliet Hervormde kerk Gangulfus 15e eeuw Visvliet -hervormde kerk - zijzijde.jpg
Vlagtwedde Hervormde kerk mogelijk Nicolaas (tevens patroonheilige van Westerwolde) 13e eeuw in de middeleeuwen vermoedelijk centrale vergaderplaats voor Westerwolde Kerk van Vlagtwedde.jpg
Vledderveen Evangelisatiekerk 20e eeuw Kerk Waterschapsweg32 Vledderveen.jpg
Vriescheloo Hervormde kerk Nicolaas 18e eeuw Vriescheloo Dorpsstraat 119 N.H. Kerk .jpg
Wagenborgen Hervormde kerk Petrus 19e eeuw twee eerdere kerken, middeleeuwse kerk afgebroken in 1718 Wagenborgen - NH kerk.jpg
Warffum Gereformeerde kerk 19e eeuw Gereformeerde kerk Warffum.jpg
Warffum Hervormde kerk Sebastianus en Fabianus 11e/12e eeuw Hervormde Kerk Warffum.jpg
Warfhuizen Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin Maria, oorspronkelijk Liudger 13e eeuw Kluiskapel, Meest noordelijke bedevaartplaats in Nederland Kerkzomerpiep.jpg
Wedde Hervormde kerk 13e eeuw voorganger in 11e eeuw genoemd Kerk van Wedde.jpg
Wehe-den Hoorn Hervormde kerk Stefanus 13e eeuw Wehe - hervormde kerk - achter.jpg
Wehe-den Hoorn Sint-Bonifatiuskerk Bonifatius 20e eeuw Kerkwehedenhoorn.JPG
Weiwerd Hervormde kerk Pancratius 19e eeuw gesloopt omstreeks 1975
Westerbroek Hervormde kerk mogelijk Andreas of Nicolaas eind 19e eeuw Eerdere kerk afgebrand, preekstoel en banken uit oude kerk bewaard Westerbroek - hervormde kerk links.jpg
Westeremden Andreaskerk Andreas 13e eeuw Kerk Westeremden.JPG
Westerlee Hervormde kerk Sint Joris 18e eeuw Hervormde kerk en toren in Westerlee - 2.jpg
Westernieland Hervormde kerk Maria eind 13e eeuw Westernieland Kerk.JPG
Westerwijtwerd Hervormde kerk Maria 13e eeuw Westerwijtwerd, kerk foto2 2009-06-28 18.10.JPG
Wildervank Lutherse kerk 17e eeuw Overzicht noordgevel met toren - Wildervank - 20365202 - RCE.jpg
Wildervank Margaretha Hardenbergkerk 17e eeuw Nederlands hervormde Kerk Wildervank.jpg
Wildervank Gereformeerde kerk 20e eeuw Wildervank, kerk foto7 2011-05-09 15.45.JPG
Winschoten Marktpleinkerk Vitus 13e eeuw tot 1594 seendstoel en vergaderplaats (oorspronkelijk Ulsda) Overzicht van de kerk op het Marktplein met de vrijstaande toren op de achtergrond, vanuit het noordoosten gezien - Winschoten - 20416422 - RCE.jpg
Winschoten Sint-Vituskerk Vitus 19e eeuw Winschoten - Sint-Vituskerk.jpg
Winsum Torenkerk 12e eeuw vermoedelijk tot 1594 seendstoel Winsum - Torenkerk - linksvoor.jpg
Wirdum Hervormde kerk 13e eeuw Zaalkerk van Wirdum.jpg
Wittewierum Hervormde kerk 19e eeuw kerk op locatie van het klooster Bloemhof Kerk van Wittewierum.jpg
Woldendorp Petruskerk Petrus (volgens overlevering), misschien echter Sebastianus[7] 13e eeuw Petruskerk Woldendorp2.jpg
Woltersum Hervormde kerk Johannes de Doper 18e eeuw Kerk van Woltersum.jpg
Zandeweer Hervormde kerk Nicolaas 13e eeuw Kerk vanuit het zuid-oosten en vanuit het oosten - Zandeweer - 20220655 - RCE.jpg
't Zandt Mariakerk Maria 13e eeuw romanogotische kerk, gewelfschilderingen 't Zandt - kerk - zijaanzicht.jpg
Zeerijp Jacobuskerk Jacobus de Meerdere 14e eeuw kruiskerk, losse toren uit 15e eeuw Kerk Zeerijp3.jpg
Zevenhuizen Hervormde kerk 19e eeuw Zevenhuizen - hervormde kerk.jpg
Zijldijk Doopsgezinde vermaning 18e eeuw Zijldijk Fivelweg 29 Doopsgezinde kerk.JPG
Zuidbroek Petruskerk Augustinus van Hippo, ten onrechte toegeschreven aan Petrus 13e eeuw een topstuk in de romanogotiek, losse toren Petruskerk Zuidbroek.jpg
Zuidhorn Hervormde kerk Sebastianus en Fabianus 12e eeuw oudste deel tufsteen; centrale vergaderplaats voor oostelijk Langewold; mogelijk tevens seendstoel Zuidhorn - hervormde kerk.jpg
Zuidhorn Sint-Jozefkerk 19e eeuw katholieke kerk, enige parochie in het Westerkwartier Zuidhorn - RK-kerk.jpg
Zuidwolde Hervormde kerk Nicolaas 11e eeuw tufsteen gebouw, verlengd in baksteen in 13e eeuw, toren uit 12e eeuw Kerk1 Zuidwolde Groningen.jpg
Zuurdijk Hervormde kerk 13e eeuw karakter van de kerk aangetast door restauratie in 1849, bakstenen verdwenen onder pleisterlaag Kerk Zuurdijk.jpg

Literatuur[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]