Schildwolde

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search
Schildwolde
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Schildwolde
Schildwolde
Situering
Provincie Vlag Groningen (provincie) Groningen
Gemeente Vlag Midden-Groningen Midden-Groningen
Coördinaten 53° 14′ NB, 6° 49′ OL
Algemeen
Oppervlakte 2,82 km²
Inwoners (2012) 1505
(535 inw./km²)
Foto's
Kerk van Schildwolde met de juffertoren
Kerk van Schildwolde met de juffertoren
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Schildwolde (Gronings: Schewôl) is een dorp in de gemeente Midden-Groningen in de provincie Groningen (Nederland). Het ligt in het verlengde van de plaats Slochteren, op dezelfde zandrug. Schildwolde behoorde vanouds tot de landstreek Duurswold.

Geschiedenis[bewerken]

Stichting en naam[bewerken]

Schildwolde is ontstaan omstreeks de tiende eeuw als een hoogveenontginning langs de Fivel. Hier ligt ook de wierde van De Hammen, die mogelijk al uit de negende eeuw dateert.

Schildwolde wordt voor het eerst vermeld kort voor het jaar 1000 als Scelduualda. De naam is afgeleid van Oudfries *scald 'drassig land' met de uitgang -uualda 'wildernis, moerasland'. Een deel van de dorpen Schildwolde en Hellum - mogelijk het oudste deel - lag ten noorden van het Schildmeer en het Schildmaar en werd daarom Extra Scaldmeda (hooilanden aan de overzijde van het Schild) genoemd. Dit is waarschijnlijk de omgeving van De Hammen, Luddeweer, De Paauwen, Graauwedijk en Overschild, waar in de vijftiende eeuw nog verspreide bewoning voorkwam. Men noemde deze streek ook wel Ickingeburen. Rond 1470 onderscheidde men landerijen die buiten en binnen de Schylt, dat is ten noorden en ten zuiden van het Schildmaar en het Schildmeer waren gelegen; in 1544 was sprake van landerijen over den Schylt.

Het gebied ten noorden van het Schildmaar (de latere Overschildjerpolder) had vanaf het einde van de middeleeuwen te maken met veel wateroverlast en bleef daarom tot halverwege de negentiende eeuw grotendeels onbewoond. Dat geldt ook voor de laag gelegen delen ten zuiden van het maar, waar enkele veenmeertjes of meerstallen als het Dannemeer en het Schattersmeer ontstonden. Negentiende-eeuwse kadasterkaarten tonen vijf van dergelijke meertjes langs de Schildwoldermeenteweg, die inmiddels tot moerasland waren geworden.

De bewoning verhuisde al snel naar de hogere zandrug waarop het huidige dorp Schildwolde te vinden is. Hier liggen vier of vijf bewoningslinten achter elkaar. Het oudste bewoningslint betrof de verspreide bebouwing in het buurtschappen Denemarken en Uiterburen (Zandjerpolder). Daarachter ligt de bebouwing in het buurtschap De Zanden. De huidige dorpskern met de kerk sluit aan bij het dorpslint van 't Klooster met de (Schildwolder- of Groenedijk). Het zuidwestelijke deel van het dorp is vervolgens opnieuw verplaatst in de richting van de huidige Hoofdstraat ten zuiden van de kerk. Nog verder achteruit ligt de bebouwing aan het Padje bij de Geertsemaheerd, in het verlengde van Slochteren, en enkele verspreide boerderijen ten noorden daarvan. De volgorde van deze nederzettingen suggereert dat de ontginning en ontwatering van het hoogveen van zuid naar noord plaatshad, waardoor de oudste nederzettingen het eerst naar hogere plekken zijn verhuisd.

Klooster[bewerken]

De kroniek van Emo, abt van het klooster te Wittewierum, noemt Schildwolde meermalen. In 1204 wordt verwezen naar de parochie Skeldensi, waar dat jaar door Hendrik van Schildwolde met steun van zijn tante de premonstrantenzer proosdij Gratia sanctae Mariae werd gesticht als dochterklooster van de Friese abdij Mariëngaarde te Hallum. Het was aanvankelijk een dubbelklooster (monniken en nonnen), waar later alleen nog nonnen woonden. Dorp en klooster stonden in de dertiende eeuw bekend als Skeldwalda, Sceldwald of Scilvolda, de dorpsbewoners als Silvanos Skeldensis (Schildwolders). Rond 1590 verloor het klooster door de Reformatie zijn functie; rond 1600 werden alle gebouwen afgebroken en in 1853 werd het kloosterterrein afgegraven. De buurt waar het klooster had gestaan, wordt nog steeds Het Klooster genoemd.

Hervormde kerk, pastorie en juffertoren[bewerken]

De oorspronkelijke dorpskerk was gebouwd uit grootformaat baksteen en dateerde vermoedelijk uit de 13e eeuw, toen ook de nog bestaande juffertoren werd gebouwd. Vermoedelijk had hij een oudere voorloper. In 1686 werd de hervormde kerk van Schildwolde herbouwd op de fundamenten met gebruikmaking van stenen van het oude gebouw. In 1755 werd er een pastorie bij gebouwd, die in 1871 werd bepleisterd, gevolgd door de kerk in 1882.

In Schildwolde staat een van de drie juffertorens van de provincie Groningen. De toren van Schildwolde dateert volgens de toren zelf uit 1289, maar is waarschijnlijk ouder. De toren heeft een gemetselde spits; de laatste restauratie was in 1987. Bij een grondig onderzoek, uitgevoerd in 2013, bleek een nieuwe restauratie dringend nodig te zijn. Men is bezig de benodigde gelden bijeen te brengen.[1]

De luidklok van de toren speelt een centrale rol bij de jaarwisseling. Vanaf acht uur op oudjaarsavond tot 's ochtends acht uur op Nieuwjaarsdag wordt de klok onafgebroken geluid door de bevolking. Na het luiden kan men er een drankje aangeboden krijgen: het zogenaamde klòksmeer. Om het 'smeren' van de klok te bekostigen wordt er op oudejaarsdag in het dorp gecollecteerd door het comité 'Kloksmeer', bestaand uit ongetrouwde mannen uit Schildwolde. Het comité staat er ook garant voor dat de klok - met als enige onderbreking de twaalf slagen met de hand om middernacht - onophoudelijk wordt geluid. Dit is een oud gebruik: pogingen om het klokluiden van overheidswege te verbieden, leidden omstreeks 1800 tot een oproer, waarbij een dode viel. Op 31 december 1964 gebeurde het uitluiden zo enthousiast dat de klok hier niet tegen bestand bleek en scheurde. De klok werd op kosten van een burgercomité gerepareerd en is op 26 april 1965 teruggehangen.

Andere kerken[bewerken]

In 1840 werd er een gereformeerde kerk met pastorie gebouwd. Het kerkgebouw werd in 1911 gesloopt en vervangen door een groter gebouw aan de overzijde van de Hoofdweg. Reeds in 1906 was er een nieuwe pastorie (Hoofdweg 34) gebouwd, ontworpen door architect Ytzen van der Veen. De oude pastorie bleef staan en werd later verbouwd tot winkel. De nieuwe kerk Kandelaarkerk, is ontworpen door architect S. Blokzijl uit Ten Boer. Sinds 1945 hebben de vrijgemaakten het gebouw in handen. De gereformeerden bouwden in 1950 de kerk De Ark aan de Hoofdweg 18, die nu wordt gebruikt door de PKN.

Buurtschappen[bewerken]

Het kerspel Schildwolde kende vanouds vier buurtgilden: Moeshornsterklauw, Overhofsterklauw, Uiterbuursterklauw (Buteburen) en de klauw van Ickingeburen. De Overhofsterklauw betrof de Hoofdweg ten noorden van kerk en kerkhof, de Moeshorn het gebied ten zuiden daarvan met het buurtschap 't Klooster. Uiterburen betrof vermoedelijk de verspreide bebouwing ten noorden van het dorp, met inbegrip van De Zanden, terwijl Ickingeburen de afgelegen dorpslanderijen ten noorden van het Schildmaar aanduidde. De eerste drie buurtschappen vielen onder het Woldzijlvest, de laatste grotendeels onder het Slochterzijlvest (met uitzondering van de Graauwedijk en de Ritzerdijk). De weilanden in het veengebied langs de Siepsloot stonden bekend als de Bovenvennen.

In de 19e eeuw onderscheidde men de buurtschappen Het Klooster, De Zanden, Uiterburen, Akkereinden, De Hammen en Graauwedijk. De Paauwen werd pas in de 20e eeuw tot buurtschap bestempeld.

De verschillende buurtschappen gaven hun naam aan de waterschappen Kloosterpolder, Zandjermolenpolder, Uiterburen, Overschildjer- en Luddeweersterpolder.

Geboren[bewerken]

Zie ook[bewerken]