Nieuwolda

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Nieuwolda
Nijwolle
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Wapen van Nieuwolda
(Details)
Nieuwolda (Groningen)
Nieuwolda
Situering
Provincie Vlag Groningen (provincie) Groningen
Gemeente Vlag Oldambt Oldambt
Coördinaten 53° 14′ 41″ NB, 6° 58′ 33″ OL
Algemeen
Inwoners (2021-01-01) 1.350[1]
Overig
Woonplaatscode 1896
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Nieuwolda, vroeger Midwolderhamrik (Gronings: Nijwol, Nijwolle, 't Hammerk of 't Golden Hammerk) is een dorp in de landstreek Oldambt en de gelijknamige gemeente in de Nederlandse provincie Groningen.

Onder Nieuwolda vallen de buurtschappen Nieuwolda-Oost, Oostwolderhamrik en Binnen Ae (gedeeltelijk), alsmede de voormalige buurtschappen De Dellen, Westeind, Kopaf, Scheve Klap (gedeelteljk), De Kamp, Oude Dijk, Polderdwarsweg en Munnekeveen. Het polderland rond Nieuwolda wordt aangeduid met namen als De Dellen of Westersche Leegte, Weerdijk, De Leegte, Blinken, Nonnegaatsterpolder, Oud Nieuwland, De Hoogte en Nieuwland. Tot de belangrijkste kanalen behoren Termunterzijldiep, Kattendiep, Verbindingskanaal, Nieuwe Kanaal, Oude Geut en Afwateringskanaal, vroeger ook Hondshalstermaar, Kostverlorendiep, Westerhamrikkermaar, Nonnegaatstermaar, Oosterhamrikkermaar of Oostermonnikermaar, Nieuwe Watering, Oostwolderpolderwatering en Noorderriet.

De lage kleigronden ten noorden van Nieuwolda werden al vroegtijdig bemalen. Op het grondgebied van Nieuwolda ontstonden de waterschappen Nonnegaatsterpolder (1792), Zuidbultsterpolder (1792, gedeeltelijk), De Dellen (1793, gedeeltelijk), Westerhamrikkermolenkolonie en Westersche Leegte (ca. 1794), Geerewegstermolenkolonie (1830), Weerdijk (1850), Reiderwolderpolder (1862, gedeeltelijk), Oostwolderpolder (1863, gedeeltelijk), Finsterwolderpolder (1863, gedeeltelijk) en De Hoogte (1888, gedeeltelijk). De taken van de watermolens in deze polders zijn overgenomen door de motorgemalen Nonnegaat, Zuidbulten, De Waarhoek, De Hoogte, Oude Geut, Oude Zijl en Fiemel..

Nieuwolda was tot 1990 een zelfstandige gemeente en werd toen ingelijfd door de gemeente Scheemda, die in 2010 opging in de gemeente Oldambt. Het dorp telt volgens gegevens van het CBS 1.350 inwoners (2021).

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

Nieuwolda is ontstaan in de 16e eeuw op de voormalige oeverwallen van de Munter Ae. Vermoedelijk is deze streek nooit geheel verlaten geweest. Ook de verhoogde erven van de boerderijen bij het voormalige klooster Menterwolde of Campus Sylvae (met name 'De Olde Stoeve' en 'Dijkvliet' in NIeuwolda-Oost) boden voldoende beschutting tegen stormvloeden. Ten noorden van Oostwolderhamrik lagen enkele wierden, waaronder de Brorsz Bult (genoemd in 1599), vlakbij het streekje Corenswold. Grote delen van dit gebied waren eigendom van het Grijzemonnikenklooster te Termunten en het Grijzevrouwenklooster in Midwolda, die dikwjils de verlaten landerijen overnamen. Een inbraakgeul stond waarschijnlijk bekend als Nonnegat.

Midwolder ende Oestwolder hammeryck worden voor het eerst genoemd in 1542. Omstr3eeks die tijd werd een nieuwe kadedijk aangelegd ter beteugeling van de Dollardvloeden. Deze dijk volgde het tracé van de oeverwallen langs de Munter Ae tussen Woldendorp en 't Waar. Het dorp is aan die dijk ontstaan; de oudste boerderijen staan zijdelings tegen de dijk. Omstreeks 1573, enkele jaren na de Allerheiligenvloed werd deze waterkering uitgebouwd tot een zeedijk. Johan Rengers van ten Post noemt dorp het rond 1582 een vledder (moeras) in de uterdycken achter Wagenborgen in den Dullert gelegen, dat na de Allerheiligenvloed van 1570 door de Oldambtsters succesvol herbedijkt is. Door oorlogshandelingen raakte deze dijk omstreeks 1589 in ongerede. Op de plek van twee belangrijke sluizen - de Nijezijl te Oostwolderhamrik en Zwaagsterzijl bij Woldendorp - werden na 1580 schansen gebouwd, die met Spaansgezinde troepen werden voorzien. De Nijezijl voerde het water van het Hondshalstermaar via het Oosterhamrikkermaar naar zee.[2] Deze sluis stond vermoedelijk tevens bekend als Waghenborgerzijl, als zodanig genoemd in 1580.[3] In 1584 is tevens sprake van een zijl in Midwolderhamrick, in 1585 van een zijl te Schemderhamrick, mogelijk gaat het om dezelfde.[4] Na de Reductie van 1594 werden de dijken weer hersteld. In 1626, 1666 en 1701 volgden nieuwe inpolderingen.

Op een kaartblad in de wereldatlas van Christiaan sGroten uit 1592 staat ter hoogte van Nieuwolda een nederzetting [S]waecht ingetekend, maar dat betreft een verwisseling met Zwaag bij Woldendorp dat op andere kaarten als Swaech(t) of Waecht wordt vermeld. De dorpskern komt in de tweede helft van de 17e eeuw ook voor onder de naam Troppelhuisen; de Hoofdweg stond bekend als Aeweg of Olde Æ wegh, het voetpad op de oude dijk heette dijck pade. Het buurtschap Nieuwolda-Oost ontstond vanaf de tweede helft van de 18e eeuw en stond bekend als De Kamp (vermoedelijk genoemd naar het klooster).

De oorspronkelijke naam van het dorp was Midwolderhamrik, dat betekent weidegronden (hamrikken) in het buitengebied van Midwolda. Vandaar de Groningse naam 't Hammerk, zoals het dorp bij de lokale bevolking nog steeds bekendstaat. In de loop der eeuwen werd steeds meer land op de Dollard teruggewonnen. Op dat nieuwe land was het goed boeren. Nieuwolda staat daarom al sinds het begin van de 19e eeuw bekend als 't Golden Hamrik.[5] De rijkdom van de toenmalige boerenstand is terug te vinden in de fraaie gebouwen. Het dorp wordt door het Termunterzijldiep doorsneden. HIer werd in de 18e eeuw een klapbrug aangelegd.

Nieuwolda was verrmoedelijk al sinds de 16e eeuw een zelfstandig kerspel. Het dorp kreeg in 1648 een eigen predikant, waarvoor een pastorie in de omgeving van de Kerkelaan werd gebouwd, die in de tweede helft van de 18e eeuw werd vervangen door een nieuw gebouw bij de brug (nu dorpshuis 't Hamrik).[6]

De hervormde kerk van Nieuwolda is een eenbeukig kerkgebouw, daterend uit 1718. met een toren uit 1765. Op de torenspits staat een zeemeermin als verwijzing naar het land dat op de zee is teruggewonnen. De kerk heeft een bijzonder pijporgel van Johann Friedrich Wenthin uit 1787. Beide dorpen bleven wel één kerkelijk kiescollege houden. Ook vormden ze samen één onderdeel van het Termunter Zijlvest.

Zie Kerk van Nieuwolda voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Van 1910 tot 1934 had het dorp een treinstation aan de door de Noordoosterlocaalspoorweg-Maatschappij (NOLS) aangelegde spoorlijn Zuidbroek - Delfzijl.

In Nieuwolda bevindt zich het museumgemaal De Hoogte dat door een historische Bronsmotor wordt aangedreven. Het kinderwagenmuseum is gevestigd in een monumentale boerderij uit ± 1750 (schuur) resp. 1905 (voorhuis). Ten noordwesten van Nieuwolda ligt sinds 1980 het Hondshalstermeer. Door het dorp loopt de Internationale Dollardroute voor fietsers. Langs Nieuwolda loopt de N362.

Zie ook:Lijst van rijksmonumenten in Nieuwolda

Geboren in Nieuwolda[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Nieuwolda van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.