Termunten

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Termunten
Dorp in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Termunten Wapen van Termunten
(Details) (Details)
Termunten binnen de gemeente Delfzijl
Situering
Provincie Vlag Groningen (provincie) Groningen
Gemeente Eemsdelta
Coördinaten 53°17'46"NB, 7°2'38"OL
Algemeen
Oppervlakte 0,58 km²
Inwoners (2021-01-01) 330[1]
(569 inw./km²)
Overig
Woonplaatscode 3242
Detailkaart
Kaart van Termunten
Kaart van de gemeente Termunten in 1866
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Gezicht op Termunten
Ursuskerk van Termunten
Boerderij in Termunten

Termunten is een kerkdorp in de gemeente Eemsdelta in de provincie Groningen in Nederland. Het telt 330 inwoners (2021).

Het is ook de naam van een voormalige gemeente, die bestond uit de dorpen Borgsweer, Termunterzijl, Termunten, Woldendorp en Wagenborgen. Het gemeentehuis bevond zich in Woldendorp. De gemeente Termunten is in 1990 opgegaan in de toenmalige gemeente Delfzijl.

Onder Termunten vallen de buurtschappen Baamsum, Dallingeweer en Fiemel, vroeger ook het dorp Termunterzijl en de buurtschappen Grijzemonnikenklooster, Kabofferij, Reide, Wartum en Wartumerklap, verder het gehucht De Botterij. Tot het dorpsgebied behoren de Kleine Polder, een deel van de Johannes Kerkhovenpolder, de Punt van Reide (Reider Buitenland), de Polder Breebaart en buitendijks de Reiderplaat en Heringplaat.

Het grondgebied van Termunten viel grotendeels samen met het waterschap Oude Ae (1929), dat in 1967 opging in het waterschap Oldambt, nu Hunze en Aa's. De polder had een klepsluis ('schut'), later een motergemaal te Wartumerklap. De Johannes Kerkhovenpolder ging op in het waterschap Fiemel. Belangrijke watergangen zijn Termunterzijldiep, Oude Ae, Kleine Diep en Afwateringskanaal, vroeger ook het Nieuwe Maar en het Uitwateringskanaal. Termunten maakte deel uit van de Ruilverkaveling Woldendorp.

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

Termunten behoorde vanouds tot het Oldambt. Het huidige dorp is ontstaan op twee wierden aan de Eemsmonding. Het lag bij de monding van het riviertje de Munte of Oude Ae. Deze ontsprong in de buurt van het huidige Wildervank. Bij Muntendam werd dit riviertje in de middeleeuwen afgedamd. Beide dorpswierden hadden een eigen kerk en een afzonderlijk grondgebied.

Groot-Termunten (Grote Munte of Nieuw-Termunten) betrof een langgerekte wierde langs de oostelijke oever van het Kleine Diep (de voormalige Munte of Ae).

Klein-Termunten (Lutke Munte of Oud-Termunten) was gevestigd op een radiale wierde ten westen van het riviertje.

De kerk van Lutke Munte was gewijd aan Fabianus en dateerde uit de elfde of twaalfde eeuw. Het gebouw is omstreeks 1575 afgebroken, waarbij de stenen voor de dijk zouden zijn gebruikt.

Op veel oude kaarten worden beide dorpen verwisseld. Dat is al het geval op de provinciekaart van van Jacob van Deventer. De Hattinga-atlas situeert Grote Termunten op de plek van het huidige Termunterzijl.

Volgens een verklaring uit 1487 was Groot-Termunten was vanouds verdeeld drie buurtgilden, namelijk Holm, Middel-Termunten en Dijkeind, die ieder een eigen rechtstoel vormden. In iedere buurt werd bestuurd door een hoofdeling, die een eigen steenhuis bezat..

In het zuiden van Grote Munte bevond zich de Holm, de borg van de beruchte Houwerda's. Begin 15e eeuw beheersten zij met de Gockinga's van Zuidbroek het Oldambt. Zij hadden zich verbonden met de Hamburgers. Ze werden echter verslagen door de stad Groningen, waarna het Oldambt zijn zelfstandigheid verloor. Het Klei-Oldambt (ongeveer de voormalige gemeente Termunten) kwam onder direct bestuur te staan van een ambtman van de stad Groningen. De voormalige borg werd verbouwd tot een deftig herenhuis, het Ambtmanshuis, dat in het begin van de 19e eeuw werd gesloopt. In 1653 verrees hier tevens een rechthuis, dat tot 1803 dienst bleef doen.

De Ursuskerk van Termunten dateert uit de dertiende eeuw. De kerk bevat tufstenen resten van een eerder gebouw. De huidige kerk is gebouwd op een fundament uit de twaalfde eeuw en was oorspronkelijk een grotere kruiskerk. Wat resteert is het romanogotische koor en een klein deel van het schip. De huidige toren werd in 1951 toegevoegd. In de 19e eeuw is de oorspronkelijke middeleeuwse toren, die los stond van de kerk, deels ingestort en daarna afgebroken.

Het cisterciënzersklooster Grijzemonniken of Menterne, dat in 1299 werd overgebracht uit Midwolda lag vlak bij het dorp Baamsum; het viel onder het kerspel Klein-Termunten. Het klooster werd omstreeks 1570 verwoest door de watergeuzen. Het kloosterterreinbood daarna plaats aan enkele grote boerderijen.

Termunten bestond rond 1520 uit meerdere zelfstandige buurtschappen, namelijk Klein-Termunten (met het Grijzemonnikenklooster en het voorwerk Lesterhuis) en Groot-Termunten met Baamsum, Dallingeweer en Fiemel. De beide dorpen, het klooster en het voorwerk fungeerden tot het begin van de 19e eeuw als zelfstandige kerspelen of schepperijen, die een eigen taak hadden in de waterhuishouding, de belastingheffing en het wegenonderhoud.

Tussen 1919 en 1948 lag Termunten aan de tramlijn Winschoten - Delfzijl van de Stoomtramweg-Maatschappij Oostelijk Groningen. In Termunten is de locomotiefloods van deze maatschappij begin 21e eeuw nog aanwezig.

Gemeente Termunten[bewerken | brontekst bewerken]

De zelfstandige gemeente Termunten, die in 1990 werd samengevoegd met de gemeente Delfzijl, bestond naast Termunten uit de dorpen Borgsweer,Termunterzijl, Wagenborgen, Woldendorp, alsmede de gehuchten en buurtschappen Baamsum, Binnen Ae, Dallingeweer, Fiemel, De Heemen, Lalleweer, Lesterhuis, Reide, De Vennen, en Zomerdijk (gedeeltelijk). Het gemeentehuis stond in Woldendorp. De gemeente viel samen met het historische bestuursdistrict Klei-Oldambt.

Sport en recreatie[bewerken | brontekst bewerken]

Termunten ligt aan de Internationale Dollardroute, een Nederlands-Duitse fietsroute van 180 kilometer lang, en aan de Europese wandelroute E9, ter plaatse ook Noordzeepad of Wad- en Wierdenpad geheten.

Geboren[bewerken | brontekst bewerken]

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Literatuur[bewerken | brontekst bewerken]

  • Aletta Buiskool (red.), Boerderijenboek Termunten, Woldendorp, Nieuwolda, Nieuw-Scheemda. De laatste decennia in woord en beeld, Bedum 2015
  • Harm Geert Dik en Harm Doornbos, Termunten in oude ansichten, Zaltbommel 1973
  • Remko Georgius, “Cley Oldambt”. Groot en klein Termunten, Scheemda 1980
  • Remko Georgius, Groot en klein Termunten, dl 2, Scheemda 1988
  • M.H. Huizinga en Harm Doornbos, Van Canada tot Dollard Tou. De bevrijdingsgevechten aan Eems en Dollard. 15 april - 2 mei 1945, Termunten 1985
  • Meindert Schroor, Stichting Termunter Woningbouw (1918-2008), Termunten 2008
  • Cees Stolk en Jaap Kwak, Dorp toen & nu, deel 4: Nieuwolda, 't Waar / Nieuw-Scheemda, Meedhuizen, Termunten / Termunterzijl, Borgsweer, Heveskes, Weiwerd, Oterdum,.Scheemda 1988
Zie de categorie Termunten van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.