Koninklijke Marechaussee

Defensie van Nederland
Instanties
	Ministerie van Defensie; Nederlandse Krijgsmacht; Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Krijgsmachtdelen
	Koninklijke Landmacht; Koninklijke Luchtmacht ; Koninklijke Marine; Koninklijke Marechaussee
Interservice-organisaties
	Defensie Ondersteuningscommando; Commando Materieel en IT
Functies
	Minister van Defensie; Commandant der Strijdkrachten; Inspecteur-generaal der Krijgsmacht

Koninklijke Marechaussee
	Wapen Koninklijke Marechaussee
Oprichting	26 oktober 1814
Land	Nederland
Organisatie	Ministerie van Defensie
Onderdeel van	Nederlandse krijgsmacht
Type	Gendarmerie
Aantal	8875 medewerkers (2025)
Bijnaam	Gods eigen wapen
Motto	Zonder vrees en zonder blaam
Mars	Wapenlied der Koninklijke Marechaussee
Kleur	Nassaublauw
Commandanten	Annelore Roelofs

De Koninklijke Marechaussee (KMar) is een gendarmerie en daarnaast onderdeel van de Nederlandse krijgsmacht. De militaire taken die de Koninklijke Marechaussee uitvoert staan onder gezag van de Commandant der Strijdkrachten. De politietaken vallen echter niet onder militair gezag, zij vallen onder het gezag van de minister van het ministerie waarvoor deze taken worden uitgevoerd.^[3]

Etymologie

Het woord marechaussee komt van maarschalkerie. De maarschalk, een hoge militaire rang, is geëvolueerd vanuit paardenknecht. De maarschalkerij hield zich oorspronkelijk bezig met alles wat op de paarden, later de gehele legertros, betrekking had.^[4]

Geschiedenis

Het Corps de Maréchaussée werd op 26 oktober 1814 door Willem I opgericht ter vervanging van de Franse gendarmerie. Omdat de term "gendarmerie" na de Franse bezetting te beladen werd geacht, noemde de vorst het nieuwe korps "maréchaussée" (tijdens het absolutistische ancien régime werden de leden van de Franse Gendarmerie nationale van 1626 tot 16 februari 1791 officieel maréchaussées genoemd). De marechaussee was ondergebracht bij de landmacht. De taken waren destijds het verrichten van politietaken voor de krijgsmacht, en civiel politiewerk als onderdeel van de rijkspolitie. Gendarmerie- en later marechaussee-eenheden waren oorspronkelijk gekazerneerd; ten opzichte van de gewone politie had dit in tijden zonder telefoon- en radioverbindingen het voordeel dat (ook 's nachts) snel in groten getale kon worden opgetreden. Misdaadbendes zoals die in Brabant in de 19e eeuw, en ook na de Eerste Wereldoorlog een plaag waren, werden inderdaad effectief bestreden. De marechaussee was in sommige kleinere steden zoals Venlo begin negentiende eeuw de enige politie. In 1908 wees koningin Wilhelmina de beveiligingstaak van de koninklijke paleizen toe aan de marechaussee. Voorheen werd dit door tuinlieden gedaan en het op wacht staan bij een paleis heet daarom nog steeds "klompenwacht".

Op 5 juli 1940 voegde de Duitse bezetter de marechaussee in Nederland organisatorisch samen met de rijksveldwacht en de gemeenteveldwacht. Hierdoor verloor de marechaussee haar militaire status en het predicaat Koninklijk. Buiten bezet Nederland bleef de Koninklijke Marechaussee bestaan. Ongeveer 200 marechaussees verzorgden de beveiliging van de Nederlandse koninklijke familie en de politiediensten voor de Prinses Irene Brigade.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de marechaussee gesplitst in een Korps Rijkspolitie (ter vervanging van de rijks- en gemeenteveldwacht) en de Koninklijke Marechaussee, die weer een militaire status kreeg. Op 3 juli 1956 werd prinses Beatrix benoemd tot 'Schutsvrouwe der Koninklijke Marechaussee'.

In 1994 gingen rijks- en gemeentepolitie op in 25 regiokorpsen en het Korps landelijke politiediensten. Bij die gelegenheid droeg de rijkspolitie de politie- en beveiligingstaken van Schiphol over aan de marechaussee. In 1998 werd de marechaussee een zelfstandig krijgsmachtdeel.

Vanaf 1946 kende de Koninklijke Marechaussee ook dienstplichtigen. Zij werden speciaal hiervoor geselecteerd. Na een opleiding te hebben gevolgd in de Koning Willem III kazerne te Apeldoorn, werden de dienstplichtige marechaussees bij de parate troepen geplaatst. Taken waren voornamelijk het begeleiden van militaire verplaatsingen naar oefengebieden in onder andere Duitsland, België en Frankrijk, verkeer regelen, wegaanduidingen aanbrengen, verkeerspatrouilles uitvoeren, inrichten van verkeerscontrole- en verkeersinformatieposten, controle op de naleving van de wetten, militaire voorschriften, orders, verkeersvoorschriften en het assisteren van beroepscollega’s bij hun werkzaamheden. De eerste dienstplichtige marechaussees werden opgeleid om ingezet te worden bij de politionele acties in het voormalige Nederlands-Indië. In totaal vervulden ruim 33.000 jongemannen hun dienstplichttijd bij het wapen der Koninklijke Marechaussee.

In Buren bevond zich het Marechausseemuseum. Het werd in 1936 opgericht door kolonel der Koninklijke Marechaussee b.d. M.C. van Houten. Van 1972 tot 2023 was het gevestigd in het voormalig Koninklijk Weeshuis. In 2023 is het verplaatst naar het Nationaal Militair Museum te Soesterberg.

Traditie

Het embleem van de Koninklijke Marechaussee is een zogeheten springende granaat. Dit is wereldwijd een symbool voor gendarmeriekorpsen. In Nederland was de springende granaat vanaf 1945 tot de opheffing in 1993 ook het embleem van de Rijkspolitie. Dit kwam omdat de Rijkspolitie als politiekorps voortkwam uit de Marechaussee.

Binnen de Koninklijke Marechaussee blijft de traditie van een bereden wapen belangrijk. Het ceremonieel tenue kent nog de kolbak, een soort berenmuts, ooit een kenmerkend hoofddeksel voor eenheden te paard. Andere tenuestukken die nog steeds verwijzen naar de bereden tradities zijn de giberne en de hakbalsporen op de schoenen van officieren. Daarnaast voert de marechaussee een standaard in plaats van een vaandel, omdat zo'n vlag van kleiner formaat gemakkelijker te paard te vervoeren is.

Springende granaat
Baretembleem van de Koninklijke Marechaussee, 1ste model gedragen tussen 1947 en 1954 incl. origineel geweven ondergrondje
Baretembleem van de Koninklijke Marechaussee, model tussen 1954 en 1998
Baretembleem van de Koninklijke Marechaussee

Organisatie

De bevoegdheden en taken van de Koninklijke Marechaussee staan sinds 2007 vermeld in de Politiewet. Krachtens deze wijziging van de politiewet heeft de Marechaussee ook ten opzichte van burgers alle bevoegdheden van een algemeen opsporingsambtenaar zoals vermeld in artikel 141 van het Wetboek van Strafvordering. Echter is in de politiewet bepaald dat hoewel opsporingsambtenaren van de Marechaussee volledig bevoegd zijn, zij zich onthoudt van het uitoefenen van deze bevoegdheden anders dan voor de hen toegewezen taken in diezelfde politiewet.

In het bestuur van de Marechaussee zijn gezag en beheer gescheiden. Het beheer berust bij de minister van Defensie; het gezag wordt uitgevoerd door de gezagsdrager die verantwoordelijk is voor de betreffende taak. Zo worden de vreemdelingen en beveiligingstaken uitgevoerd voor het ministerie van Justitie en Veiligheid, heeft het Openbaar Ministerie de leiding bij opsporingsonderzoeken en zijn burgemeesters en het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties verantwoordelijk voor handhaving van de Openbare orde en Veiligheid uitgevoerd door de Marechaussee. De militaire taken die de Koninklijke Marechaussee uitvoert staan onder gezag van de Commandant der Strijdkrachten.

De Koninklijke Marechaussee maakt internationaal deel uit van twee samenwerkingsverbanden voor gendarmerie organisaties. Binnen Europa is de Marechaussee lid van de European Gendarmerie Force daarnaast is de Marechaussee ook lid van FIEP, een wereldwijde netwerkorganisatie van gendarmeries.

Binnen gendamerieorganisaties zijn verschillen in de positionering ten opzichte van de krijsmacht. Waar bijvoorbeeld de Koninklijke Marechaussee en de Italiaanse Carabinieri, beheersmatig zijn ondergebracht bij Defensie zijn de Jandarma in Turkije, de Guardia Civil in Spanje en de Franse Gendarmerie Nationale ondanks hun militaire status onder gebracht bij Binnenlandse Zaken. Een gendarmerie kan de politietaak voor militairen uitvoeren maar dat is niet altijd het geval zoals in Spanje.

Veel landen rond de Middellandse Zee, zoals Portugal, Spanje, Italië, Turkije, Israël en Marokko beschikken over gendarmerieorganisaties. Angelsaksische landen hebben vaak een militaire politie. Het verschil is dat een MP onderdeel is van het leger en enkel beperkte politietaken voor de krijgsmacht uitvoert. Deze organisaties hebben geen civiele politietaken en staan meestal niet onder civiel gezag.

Structuur

De Koninklijke Marechaussee bestaat anno 2026 uit een aantal staven en eenheden. Grofweg kan onderscheid gemaakt worden tussen de staf van de Koninklijke Marechaussee welke is gevestigd in Den Haag en verantwoordelijk is voor beleid. In Huis ter Heide bevindt zich het Landelijk Tactisch Commando, waarvandaan sturing wordt gegeven aan alle lopende en toekomstige operaties. Alle operationele eenheden van de marechaussee vallen onder het LTC. Op de historische Koning Willem III-kazerne in Apeldoorn bevindt zich het Opleidings- Trainings- en Kenniscentrum Koninklijke Marechaussee, onder deze organisatie vallen alle landelijke opleidings- en trainingseenheden. Los van deze drie staven bestaat nog de Passagiersinformatie-eenheid Nederland, een taakstelling van de marechaussee welke wettelijk niet kan worden ondergebracht onder het LTC of een andere staf maar zelfstandig moet opereren.

Staf Koninklijke Marechaussee
Landelijk Tactisch Commando
- Brigade Limburg
- Brigade Midden Nederland
- Brigade Noord-Holland-Utrecht
- Brigade Zeeland West-Brabant
- Brigade Brabant-Oost
- Brigade Zuid-Holland
- Brigade Noord
- Brigade Caribisch Gebied
- Brigade Den Haag Beveiliging
- Brigade Grensbewaking
- Eskadron Hoog Risico Beveiliging
- Eskadron Persoonsbeveiliging
- Brigade Operationele Service & Support
- Brigade Politie en Beveiliging
- Brigade Recherche
- Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten
- Brigade Toezicht Beveiliging Burgerluchtvaart
- Brigade Vreemdelingenzaken
- Bereden Brigade
- 101 Marechausseebataljon
  - 101 Marechaussee Eskadron
  - 102 Marechaussee Eskadron
  - 103 Marechaussee Eskadron
  - 104 Marechaussee Eskadron
- Team Criminele Inlichtingen
- ECID
- ECL
- Bijstandseenheid

Opleidings- Trainings- en Kenniscentrum Koninklijke Marechaussee
- Sector Kennis
- Sector Integrale Beroepsvaardigheden Training
- Sector Basis Opleidingen
- Sector Vervolg Opleidingen
- Sector Ondersteuning
Passagiersinformatie-eenheid Nederland

Taakstelling

Politionele taken

Deze zijn vastgelegd in artikel 4 van de Politiewet 2012 en artikel 5 van de Veiligheidswet BES. Hieronder vallen onder meer:

politietaken ten behoeve van de Nederlandse en andere strijdkrachten, en op plaatsen onder beheer van Defensie
politietaken op Schiphol, Flamingo Airport, F.D. Roosevelt Airport, Juancho E. Yrausquin Airport en andere aangewezen luchthavens en de beveiliging van de burgerluchtvaart
bijstand aan, assistentie van en samenwerking met Nederlandse politie
controle van reizigers aan de buitengrenzen (grenstoezicht) van het Schengen-gebied en het binnenlands vreemdelingen- en veiligheidstoezicht langs de 'binnengrenzen' met het Mobiel Toezicht Veiligheid
waken voor de veiligheid van de leden en paleizen van het Koninklijk Huis
beveiliging en bewaking van De Nederlandsche Bank en begeleiding van geldtransporten van de Nederlandsche Bank
beveiliging van het Catshuis, de ambtswoning van de minister-president
het (mede) uitvoeren van de basispolitiezorg op de eilanden Sint Eustatius en Saba onder de verantwoordelijkheid van de korpschef van het Korps Politie BES (KPBES).

Militaire taken

Deze omvatten de bescherming van het Koninkrijk en bondgenootschappelijke grondgebied, de bescherming en bevordering van internationale rechtsorde en stabiliteit en de ondersteuning van civiele autoriteiten bij nationale en internationale rechtshandhaving, rampenbestrijding en humanitaire hulp. De inzetcapaciteit is afhankelijk van de personeelsvulling en alle beschikbare financiële mogelijkheden. Met het verschijnen van de defensienota 2018 zijn deze als volgt.^[5]

1. Te leveren voor taken van het Ministerie van Defensie:

Een peloton t.b.v. massa- en relcontrole voor korte tijd
Langdurige personeelsinzet t.b.v. persoonsbeveiliging
Langdurige internationale inzet bij civiele politiemissies en beperkte inzet voor stabiliteitscontrole
Langdurige cyberinzet ter ondersteuning van lopende operaties
Uitvoering van 1 offensieve of defensieve cyberoperatie

2. Te leveren voor taken van het Ministerie van Justitie en Veiligheid:

Een forensisch team voor korte tijd
Een langdurige bijdrage aan de bewaking van de EU buitengrens
Langdurige MP taken bij oefeningen en inzet buiten Nederland

3. T.b.v. nationale en koninkrijkstaken te leveren:

Cyberveiligheidspersoneel i.h.k.v. beveiliging tegen digitale bedreigingen
1 KMar detachering voor het Caribisch gebied

Middels het in de defensie en beleidsnota 2018^[5] gestelde, houdt de toekomstige upgrading van operationele middelen voor de KMar het volgende in.

uitbreiding cybercapaciteit, IT infrastructuur en inlichtingen analyse capaciteit (joint)
uitbreiding munitie en tactische voorraden (joint)
oprichting Passenger Information Unit (KMar)
uitbreiding capaciteit voor grensbewaking en beheersing migratiestromen (KMar)

Materieel

De KMar beschikt over onder andere het volgende materieel:^[6]

Voertuigen

24 pantserrupsvoertuigen: 4 pelotons met elk 6 YPR-765's voor acties in het hoge geweldsspectrum, gestationeerd bij de Brigades Noord-Oost, West en Zuid.
15 trekkeroplegcombinaties: Mobiel Administratie Centrum voor Mobiel Toezicht Veiligheid.
174 patrouillemotoren: Yamaha FJR1300A-toermotorfietsen, nieuwe BMW K 1600-GT-p en KTM-enduromotorfietsen.
146 patrouillebussen: Volkswagen Transporter, Mercedes-Benz Vito en Mercedes-Benz Sprinter.
113 surveillancevoertuigen: Volkswagen Golf Variant, Opel Astra Tourer, Seat Ateca, Mercedes-Benz B-Klasse en BMW X1.
110 terreinvoertuigen: Volkswagen Amarok, waarvan 80 voertuigen met striping en 30 'groene' voertuigen.
54 overige voertuigen: Mercedes-Benz Vito ten behoeve van forensische opsporing en hondengeleiders, Nissan Navara ten behoeve van de Bereden Brigade.
Gepantserde patrouillevoertuigen, aantal in verband met veiligheid onvermeld: gepantserde Toyota Land Cruiser en Mercedes-Benz G-Klasse in gebruik bij de BSB, GBB en HRB.

Vaartuigen

11 Rigid Hull Inflatable Boats (RHIB's) diverse lengten en voor uiteenlopende doeleinden
2 Boomeranger 1380 kajuit-RHIB's voor patrouilles aan de nationale of Europese maritieme buitengrens

Volkswagen Amarok van de Koninklijke Marechaussee
Gepantserde Mercedes-Benz G-Klasse ten behoeve van beveiliging van de Tweede Kamer
YPR-765 pantserrupsvoertuig
Twee motorrijders van de KMar tijdens grenscontrole