Oudste stad van Nederland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

De oudste stad van Nederland is een status die door verschillende steden wordt opgeëist. Zowel Heerlen, Maastricht, Nijmegen als Voorburg (Forum Hadriani)[1] kunnen vanuit de Romeinse oudheid aanspraak maken op deze status. De titel "oudste stad van Nederland" hangt af van welke definitie men toepast. Bij de bepaling wordt meestal vereist dat de plaats ononderbroken bewoond geweest is. Ook wordt meestal gekeken naar stedelijk karakter waarbij Romeinse stadsrechten vaak als belangrijk argument wordt aangevoerd.

Steden[bewerken]

Hier volgt een opsomming van vondsten, onderzoeken en archeologische conclusies, alfabetisch gesorteerd per stad.

Heerlen (Coriovallum)[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Geschiedenis van Heerlen en Coriovallum voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Romeinse aanwezigheid: circa 50 na Chr. (tot circa 450 na Chr.)
Romeinse stadsrechten: geen bewijzen

Sinds 2016 bestaan er aanwijzingen dat Heerlen mogelijk ouder is dan Maastricht en wellicht even oud als Nijmegen.[2][3] Archeoloog Albert van Giffen kwam in 1948 tot de conclusie dat een doorlopend verblijf van de Romeinen in of nabij Heerlen van de eerste helft van de 1e eeuw tot eind 4e, begin 5e eeuw aannemelijk is. Hij baseerde zijn conclusie op eigen en voorafgaand onderzoek. De aanleg van de thermen dateerde hij rond het midden van de 1e eeuw; de verwoesting omstreeks 400. De thermen waren een openbare burgerlijke inrichting, geen militaire, omgeven door een gracht en vermoedelijk liggend in een grotere 'wisselplaats' (statio) aan een belangrijk wegenkruispunt.[4] Bij vervolgonderzoek in 1963-65 vond archeoloog Jules Bogaers een tweetal dakpannen met inscripties, waaruit hij afleidde dat deze pas vanaf 120 konden zijn gemaakt. Daarmee schoof hij de totstandkoming van de thermen een eeuw op. In 2016 leverde nieuw onderzoek en grondige bestudering van bestaand materiaal onder leiding van archeoloog en museumdirecteur Karen Jeneson aanwijzingen, dat deze dakpannen afkomstig zijn van een later bouwsel en dat de eerste bouwfase van de thermen vermoedelijk toch rond het midden van de 1e eeuw lag. Mogelijk begon Coriovallum als houten dorpje en werd later met het duurdere en duurzamere materiaal steen herbouwd. Volgens Jeneson was de bebouwde oppervlakte van Romeins Heerlen ongeveer twee keer zo groot als Romeins Maastricht.[2]

Er zijn geen archeologische aanwijzingen dat Heerlen na de Romeinse periode bewoond bleef. De oudste schriftelijke vermelding van 'Herle' is een akte uit 1065. In de late middeleeuwen was Heerlen een deels omgrachte vesting (een 'landsfort') van beperkte omvang. Pas in het begin van de 20e eeuw kreeg het dorp Heerlen door de zich sterk ontwikkelende mijnindustrie weer het karakter van een stad.

Maastricht (Trajectum ad Mosam)[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Geschiedenis van Maastricht en Mosa Trajectum voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Eerste nederzetting: mogelijk ca. 100 v.Chr. (Keltisch)
Romeinse aanwezigheid: ca. 70 na Chr.
Romeinse stadsrechten: waarschijnlijk niet (middeleeuwse stadsrechten: geleidelijk verworven)

De archeologische opgraving van een pre-Romeinse straatweg met onder andere een La Tène III aardewerk dierenkopje aan het Onze Lieve Vrouweplein (opgraving Derlon, 1983), alsmede de vondst van de eerste Romeinse weg uit 20-10 v. Chr. met scherven van gemerkt terra sigillata van rond het begin van de christelijke jaartelling (Havenstraat, 1980), zijn aanwijzingen dat Maastricht al vóór de Romeinse bezetting van de Lage Landen bewoond was.[5] Van het oppidum op het Plateau van Caestert staat niet vast of het Keltisch of Romeins was, hoewel de locatie is voorgesteld als het Atuatuca van de Eburonen.[6] De Keltische muntschat uit Amby (2007) getuigt mogelijk van de volkerenmoord op de Eburonen door Caesars troepen in dit gebied.[7]

Uit de tijd van de Romeinse bezetting zijn relatief veel overblijfselen bewaard gebleven, onder andere resten van de Romeinse brug van Maastricht (uit circa 70 na Chr.), een heiligdom met onder andere een Jupiterpijler in Museumkelder Derlon (ca. 100-150 na Chr.), een thermencomplex op het plein Op de Thermen (2e eeuw na Chr.) en het laat-Romeinse castellum (313 na Chr.).[8] Opvallend is het grote aantal fragmenten van beeldhouwwerken (meer dan 150), merendeels opgedregd uit de Maas, waarvan enkele worden tentoongesteld in het Centre Céramique.[9] Maastricht had, voor zover bekend en in tegenstelling tot Nijmegen en Voorburg, geen Romeinse stadsrechten (municipium). Romeins Maastricht was een relatief kleine nederzetting met enkele stenen gebouwen bij het bruggenhoofd op de linker Maasoever (omstreeks 270 na Chr. verwoest en daarna herbouwd als versterkte vesting) en een lintbebouwing van lemen huizen, o.a. langs de huidige Grote Staat. Ook het op de rechter Maasoever gelegen Wyck was onderdeel van Romeins Maastricht, hoewel dit deel door riviererosie grotendeels is weggespoeld. Begraafplaatsen bevonden zich ten westen van het Vrijthof en ten noorden van Wyck.[10]

Bij opgravingen in de Sint-Servaasbasiliek (1953-1954, 1980), op het Vrijthof (1969-1970) en rondom het Onze Lieve Vrouweplein (Mabro, 1981-1982; Derlon, 1983) zijn vondsten gedaan uit alle perioden van de vroege middeleeuwen. Hieruit blijkt dat Maastricht, in tegenstelling tot veel andere Romeinse nederzettingen, na het vertrek van de Romeinen permanent bewoond bleef. Ook de lijst van bisschoppen van Maastricht (4e-8e eeuw), het bezoek van diverse Merovingische koningen (6e en 7e eeuw) en de beschrijvingen van Maastricht als "stad Maastricht" (urbs treiectinsis) door Gregorius van Tours (eind 6e eeuw) en "drukke handelsstad" door Einhard (begin 9e eeuw) wijzen op een continue bewoningsgeschiedenis en geleidelijke stadswording.

Nijmegen (Ulpia Noviomagus Batavorum)[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Geschiedenis van Nijmegen en Ulpia Noviomagus Batavorum voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Eerste nederzetting: 19 v.Chr. (in 69 of 70 na Chr. afgebrand en verplaatst)
Romeinse aanwezigheid: 19 v.Chr. (gesticht door de Romeinen)
Romeinse Stadsrechten: 98 na Chr (middeleeuwse stadsrechten: 1230 na Chr.)

Volgens de Nijmeegse hoogleraar Romeinse archeologie Jan Kees Haalebos is er wetenschappelijk bewijs dat Nijmegen rond het jaar 98 stadsrechten heeft verkregen. De Maastrichtse stadsarcheoloog Titus Panhuysen concludeerde dat Nijmegen al in 17 na Chr. een stad moet zijn geweest, na het bestuderen van de Nijmeegse godenpijler die een erezuil zou zijn geweest voor keizer Tiberius die van 14 tot 37 na Chr. regeerde.[11] In 2005 bleek uit onderzoek naar munten, die bij opgravingen in Nijmegen gevonden waren, dat Romeinse soldaten al in 19 v.Chr. in Nijmegen waren. Tijdens de opstand van de Bataven in 69/70 na Chr. werd de stedelijke nederzetting die zich rond het Kelfkensbos ontwikkelde in brand gestoken en niet op dezelfde plaats herbouwd. De stedelijke functies gingen over naar een nieuwe kern enkele kilometers westelijker, wat nu het Waterkwartier wordt genoemd. Ze kreeg in 98 marktrecht, en volgens Haalebos tegelijkertijd ook stadsrechten. Op grond van opgravingsresultaten en wetenschappelijk onderzoek heeft Nijmegen zichzelf in 2005 tot oudste stad van Nederland uitgeroepen.[12]

Voorburg (Forum Hadriani)[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Forum Hadriani voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Eerste nederzetting: rond 2700 v.Chr.[bron?] (niet doorlopend bewoond)
Romeinse aanwezigheid: 47 na Chr. (vertrokken in 270 na Chr.)
Romeinse stadsrechten: 121 na Chr. (middeleeuwse stadsrechten: niet)

In 1963 concludeerde de Nijmeegse professor in de archeologie J. Bogaers dat Voorburg de oudste stad van Nederland was. Onderzoek van een Romeinse mijlpaal (een milliarium) die bij Rijswijk was gevonden, had hem hiervan overtuigd. Voorburg heette toen Forum Hadriani, vernoemd naar keizer Publius Aelius Hadrianus. Na een vermoed bezoek van keizer Hadrianus in 121 na Chr. kreeg de plaats marktrechten.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Noten[bewerken]

  1. De Romeinen en de Limes in Zuid-Holland. Erfgoedhuis Zuid-Holland. Geraadpleegd op 10 juni 2018.
  2. a b Sjors van Beek, Thermen al 1e eeuw: Heerlen ouder dan gedacht?. De Limburger (13-10-2016). Geraadpleegd op 10 juni 2018.
  3. Heerlen is vermoedelijk oudere stad dan Maastricht (13 oktober 2016). Geraadpleegd op 3 januari 2017.
  4. Giffen, A. van & W. Glasbergen, 'Thermen en Castella te Heerlen-Coriovallum', in: L'Antiquité Classique, 1948, 17-1, pp. 199-236 Herpublicatie artikel op website persee.fr. Geraadpleegd op 10 juni 2018.
  5. Titus Panhuysen (1984): Maastricht staat op zijn verleden, pp. 31, 36, 41. Stichting Historische reeks Maastricht, Maastricht. ISBN 90-70356-19-8.
  6. 'Een opgraving heropgegraven. Onderzoek op het plateau van Caestert' op archeonet.be.
  7. Gemeente Maastricht (2008): Achtergrondinformatie bij de muntschat van Maastricht-Amby (online pdf)
  8. Panhuysen (1984), pp. 37-81.
  9. Titus Panhuysen (1996): Romeins Maastricht en zijn beelden. Roman Maastricht reflected in stones, pp. 240-250. Bonnefantenmuseum, Maastricht & Van Gorcum, Assen. ISBN 90-232-3186-4
  10. Panhuysen (1996), pp. 426-428.
  11. Panhuysen ontkent dat daarmee bewezen is dat Nijmegen de oudste stad van Nederland is. Zie het artikel 'Een Academische Kwestie. Zin en humor van de titel ‘honoris causa’ ‘oudste stad’ van Nederland' door Titus Panhuysen, op: uva.nl.
  12. Stokoud Nijmegen is kampioen (23 november 2004). Geraadpleegd op 30 augustus 2010.