Grote Markt (Groningen)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Grote Markt in 1920, een schilderij van Otto Eerelman
De oostzijde van de Grote Markt, gezien vanaf het stadhuis (2010)
Bioscoopjournaal uit 1954. Opening van de nieuwe studentensociëteit Mutua Fides van het Groninger Studenten Corps Vindicat atque Polit aan de Grote Markt.
De Grote Markt met het stadhuis, gezien vanaf de Martinitoren
De Grote Markt met stadhuis in 1858
De Grote Markt tijdens Serious Request (2009)

De Grote Markt, tot in de 19e eeuw de Breede Merckt, is het middelpunt van de stad Groningen. Ze wordt gedomineerd door de Martinitoren en het stadhuis. Andere prominente gebouwen zijn het Goudkantoor en het nieuwe Waagstraat-complex.

Inhoud

Inleiding [bewerken]

De Grote Markt was voor de oorlog een van de fraaiste pleinen in Nederland. Het schilderij van Otto Eerelman toont de markt in zijn vroegere glorie. Tijdens de bevrijding van de stad, in april 1945, werden grote gedeelten van de west-, noord- en oostzijde vernietigd, of zwaar beschadigd. Na de oorlog werd gebouwd in de stijl van de wederopbouw. Aan de westzijde werd op de plaats van de vroegere Waagstraat in 1962 ook een "nieuw stadhuis" van de architect Jo Vegter met het bestaande stadhuis uit 1810 verbonden. In 1994 werd dit deel van het stadhuis weer afgebroken om plaats te maken voor het huidige Waagstraatcomplex, ontworpen door de Italiaanse architect Adolfo Natalini. De nieuwste plannen voor de Grote Markt, die in verband staan met de voorgenomen bouw van het Groninger Forum, houden in dat de nieuwe oostelijke wand weer 17 m. naar voren wordt geschoven, daarmee de oorspronkelijke rooilijn van voor WOII herstellend. Beoogd wordt het plein daarmee 'zijn grandeur terug te geven'. In september 2011 begonnen de bouwwerkzaamheden die in 2016/2017 gereed moeten zijn.

Geschiedenis [bewerken]

Aangenomen wordt dat Groningen van origine een esdorp is. De huidige Grote Markt was oorspronkelijk, tot in de negende/ tiende eeuw een Drentse brink, met boerderijen in randligging. De boerderijen aan de noordzijde zijn waarschijnlijk zelfs op de brink gebouwd. Voor zover tot dusverre uit archeologisch onderzoek bekend stond overigens de oudste bebouwing in Groningen (4e eeuw v.C.) niet aan de Grote Markt, maar aan het Martinikerkhof, aan de Oude Boteringestraat en de Rode Weeshuisstraat.

Vanouds komen de belangrijkste straten van de stad uit op de Grote Markt. Vanaf de Martinitoren, met de klok mee, zijn dat (onder de straatnaam Martinikerkhof) de Sint Jansstraat, de Poelestraat, de Oosterstraat, de Gelkingestraat, de Herestraat, de Zwanestraat, de Oude Boteringestraat, de Oude Ebbingestraat en de Kreupelstraat. De Markt, dan nog Brede Merckt zou deze verbindingsfunctie al zeer vroeg, in de achtste eeuw, hebben verkregen.

Rond 1200 is de Markt voor het eerst bestraat. Dat de markt dan al het middelpunt van de stad is staat wel vast. De eerste kerk van de stad, de Sint Maartenskerk staat al sinds plm. 800 aan wat nu de Grote Markt is. Sinds 1310, mogelijk al vanaf 1255, staat op de Markt een stenen raadhuis (met de voorgevel aan de noordzijde). Het werd in 1443 uitgebreid. Het raad- en (vanaf 1470) wijnhuis, diende ook als rechthuis (1625 - 1755) en als waag (tot 1617). Het werd ooit bekroond met een eibernest. Raad- en wijnhuis zijn wegens bouwvalligheid afgebroken in 1775 en vervangen door het huidige stadhuis (eerste steen 1796, door bouwkundige problemen, de 'ongunst der tijden' en periodiek geldgebrek eerst in gebruik genomen 1806, geheel gereed 1810). In 1873 is de oorspronkelijk nog open westelijke gevel dichtgebouwd. Op het fronton het zgn. 'vaantje van Scholten', een geschenk van de gelijknamige familie, bewoners van het tot 1945 tegenover het stadhuis gelegen Scholtenhuis. Aan de voorzijde van het Stadhuis is een gedenkplaat aangebracht ter gelegenheid van de Bevrijding in 1945.

Riepen, afgescheiden paden langs de huizen, dateren uit 1665. Van 1669-1870 werden ze gemarkeerd door paaltjes; sinds laatstgenoemd jaar zijn er trottoirs. Delen van de Grote Markt waren bekend onder een eigen naam: de Korenriepe (oostzijde), het Koornplein (aangelegd in 1680, de huidige 'ster'), de Glène riepe (noordzijde, de zonnige kant), de Vogelmarkt (noord-westzijde), de Slagtersriepe (zuidzijde bij de Doelen), de Botermarkt (tussen Gelkinge- en Herestraat). Bij perceel 43 een stadspomp.

De huidige bestrating van de ster is aangebracht in 1926. In de bestrating een windroos, ter herinnering aan een soortgelijke windroos ten noorden van het oude stadhuis, zoals te zien op de bekende kaarten van Haubois (rond 1635). Het middelpunt van de windroos wordt momenteel gevormd door een steen met de tekst '5 mei 1995, 60 jaar Bevrijding; 1000 jaar in vrijheid verder, 2995'. De rode steentjes zijn aangebracht in 1996.

Van 1874-1995 behoorde het gebied aan de noordzijde tussen Waagstraat en Guldenstraat eveneens tot het marktplein. Daarvoor, van 1660-1874, stond er het Waaggebouw.

Aan de voet van de Martinitoren stond van 1509 tot 1945 de Hoofdwacht, gebouwd als rechthuis voor het toenmalige nedergericht (vergelijkbaar met het tegenwoordige Kantongerecht), maar vanaf 1647 mede in gebruik als militaire wacht. Ervoor lag het 'Officierspleintje', met tot in de Franse tijd als openbare strafwerktuigen een kaak en (voor gestrafte militairen) een houten paard (met scherpe rand op de rug, zoals nog te zien in vesting Bourtange). Ook openbare terechtstellingen vonden op de Grote Markt plaats: de laatste in 1838 (Okke Geerts Kluin). Bij de bevrijding van Groningen, op zondag 15 april 1945, zijn de noord- en de oostzijde van het plein vrijwel geheel in vlammen opgegaan, deels door brandstichting door Duitse troepen, deels door beschietingen van de Canadezen.

De op de Grote Markt uitkomende straten kenden vanouds, om veiligheidsredenen, slechts een nauwe doorgang naar het plein. Met name de Oude Ebbingestraat (waar slechts een enkele tram kon passeren) is bij de wederopbouw aanmerkelijk ruimer geworden.

Nog tot na de Tweede Wereldoorlog is de Grote Markt beschouwd als een belangrijke verkeersrotonde. Pas op 19 september 1977, bij de invoering van het Verkeerscirculatieplan is de huidige situatie ontstaan.

Sinds 1995 wordt gesproken over de algehele reconstructie van de noordelijke en de oostelijke pleinwand. Dit zou in eerste aanleg gepaard hebben moeten gaan met de bouw van een ondergrondse parkeergarage onder het marktplein. De bevolking van Groningen heeft die plannen in 2001 echter bij een referendum in overgrote meerderheid verworpen, vooral vanwege het veronderstelde gevaar van de toegangsroute langs de Martinitoren ("Toor'n gait ja schaif stoan").

De Grote Markt was vanaf 1880 (eerste paardentram) tot 1992 het belangrijkste overstappunt voor het lokale openbaar vervoer. Tot 1926 aan de zuidzijde, daarna voornamelijk aan de noordzijde. Die functie is overgenomen door het centrale busstation bij het Hoofdstation.

Door de eeuwen heen is de Grote Markt het toneel voor alle feestelijke en plechtige gebeurtenissen in Groningen. Daaronder de viering van de 28e augustus ter herdenking van Gronings Ontzet in het rampjaar 1672. Een borstbeeld van Carl von Rabenhaupt staat sinds 1972 op de Markt, momenteel aan de noordzijde van het stadhuis.

Huidige Grote Markt [bewerken]

Tegenwoordig is de markt vooral bekend om zijn concentratie van horecagelegenheden aan de zuidzijde, waarvan een groot deel in handen was van Sjoerd Kooistra. Zoals de Drie Gezusters ("de drie" in de volksmond), de grootste bar van Europa. Hiernaast staat Hotel De Doelen, de oudste horecagelegenheid van Groningen die nog in bedrijf is. De Grote Markt functioneert ook nog steeds als marktplaats. Het plein is ten slotte ook de plek waar stadjers samenkomen als er een prijs is gewonnen door een van de Groninger sportverenigingen, of als de koningin haar verjaardag in Groningen komt vieren.

In 2005 vond een tweede referendum plaats, nu over een ingrijpende aanpak van de oostzijde van de markt. Deze keer stemde een kleine meerderheid van de kiezers voor, maar doordat de opkomst lager was dan 30% was het referendum ongeldig. Dat impliceerde dat de plannen worden doorgezet. De Grote Markt zal hierdoor iets kleiner worden, waardoor de Nieuwe Markt met daaraan het Groninger Forum zal ontstaan. Met de sloop van de bestaande panden aan de oostzijde is in januari 2012 begonnen.

Gebouwen aan de Grote Markt [bewerken]

Grote Markt ZZ, gezien vanaf de Martinitoren

Externe link [bewerken]

Wikimedia Commons
Overgenomen van "http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Grote_Markt_(Groningen)&oldid=37155190"