Helene Kröller-Müller

Helene Emma Laura Juliane Kröller-Müller (Horst (Essen), 11 februari 1869 - Otterlo, 14 december 1939) was een van de eerste vrouwen in Europa die een grote kunstcollectie bij elkaar bracht.

Biografie

Helene Müller werd geboren in het gezin van een Duitse industrieel. Ze trouwde in 1888 met de Nederlandse zakenman Anton Kröller en kreeg met hem vier kinderen. Müller volgde vanaf 1906 lessen kunstbeschouwing bij de kunstcriticus H.P. Bremmer, waarna ze een jaar later kunstwerken ging verzamelen uit de 17e eeuw, de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw, waarbij Bremmer een adviserende rol speelde. Ze kocht niet alleen schilderijen en tekeningen (zoals 91 schilderijen en 185 tekeningen van de schilder Vincent van Gogh), maar ook schilder-, beeldhouw-, teken- en prentwerk van Redon, Seurat, Braque, Picasso en Mondriaan. Ook kunst uit vroegere perioden, tot in de 15e eeuw, zoals Grieks keramiek en schilderijen uit China en Japan.

In het Kröller-Müller Museum dat in 1938 werd geopend in Nationaal Park De Hoge Veluwe, het voormalige enorme landgoed van het echtpaar, is de kunstverzameling te bewonderen. Haar favoriete schilderijen zijn in een aparte zaal ondergebracht.

Helene Kröller-Müller heeft 30 jaar lang een uitvoerige correspondentie gevoerd met een twintig jaar jongere vertrouweling: de uit Zwolle afkomstige Sam van Deventer. Hij was jongste bediende en later vertegenwoordiger in Bremen van de NV Müller & Co, waar Anton Kröller één van de directeuren was. Anders dan echtgenoot Kröller deelde hij haar grote belangstelling voor kunst.

Er wordt wel eens gesuggereerd dat Sam en Helene een verhouding hadden. Van Deventer had namelijk op de eerste etage in het jachthuis op de Hoge Veluwe zijn eigen appartement, met een slaap/zit kamer, een kledingkast en eigen badkamer. Hij was, buiten de architect Henry van de Velde, die tijdens de bouw van het museum ook tijdelijk in het jachthuis woonde en, naast het echtpaar Kröller, de enige die vanaf de bouw zijn eigen vertrekken had in het jachthuis. Curieus was de aanwezigheid van een smal trapje dat van boven direct naar Helenes slaapkamer voerde. Het trapje maakte het Van Deventer eventueel mogelijk om snel en ongezien af te dalen naar Helenes slaapkamer.

Bijzonder was het ook dat Van Deventer zeven jaar na de dood van Helene op 51 jarige leeftijd ging trouwen. Dat geeft al te denken, maar dat hij 33 jaar na het overlijden van Helene zijn graf heeft gekregen op de Franse Berg, samen met Anton en Helene, is wel opmerkelijk. Het verhaal gaat zelfs dat Helene wilde dat Sam tussen Anton en haarzelf in begraven zou worden, maar dat ging blijkbaar toch te ver, want Sam rust nu apart van het echtpaar. In de bezettingstijd zou Van Deventer, die nazi-sympathieën had, een kwalijke rol hebben gespeeld.

Het legaat Sam van Deventer

De uit 3400 stuks bestaande collectie van brieven kreeg onderzoekster Eva Rovers vier jaar geleden onder ogen. Het Biografie Instituut in Groningen gaf haar opdracht een biografie van Helene Kröller-Müller te schrijven. De brieven geven een beeld van het persoonlijke leven van deze fanatieke kunstverzamelaarster van ongeveer 11.000 kunstobjecten waaronder de beroemde Van Gogh verzameling. Rovers' boek is verschenen bij Uitgeverij Bert Bakker onder de titel Helene Kröller-Müller (1869-1939) De eeuwigheid verzameld. De auteur promoveerde aan de universiteit van Groningen op het onderwerp.

Ook heeft Eva Rovers in het museum Kröller-Müller een tentoonstelling ingericht onder de titel De mannen van Helene. Het leven, de liefde, de kunst en het bouwen, te zien tot 27 februari 2011.

Onder de titel Het legaat van Deventer was enige jaren geleden in het Kröller-Müller Museum een tentoonstelling te zien van 28 schilderijen en tekeningen, waaronder werken van Van Gogh, Seurat, Redon, Jongkind, Sluijters en Van der Leck. De collectie werd aan het museum nagelaten door de inmiddels overleden Rudi van Deventer, een zoon van Sam van Deventer (1888-1972), de huisvriend van Helene Kröller-Müller en haar man, Anton Kröller.

Behalve de kunstwerken die Sam van Deventer, geïnspireerd door Helene Kröller-Müller, had verzameld, werd na de dood van zijn zoon Rudi ook een kist aan het museum overgedragen. Die kist bevat een groot aantal brieven van Helene aan Sam, veel brieven aan haar vier kinderen en andere correspondentie van het echtpaar Kröller-Müller. Doordat de inhoud van de kist vier jaar geleden niet toegankelijk was, kon er nooit een goede biografie worden geschreven van Helene Kröller-Müller of van haar man.
Uit de briefwisseling met Sam komt Helene over als een koppige en gedecideerde vrouw die bijzonder moeilijk deed tegen de architecten die een museum moesten ontwerpen. Ludwig Mies van der Rohe stuurde ze de laan uit en met Berlage maakte ze zo vaak ruzie dat hij zelf opstapte. Door veel geld uit te geven aan schilderijen van Van Gogh en deze in de VS ten toon te stellen, hielp ze deze naamsbekendheid geven. Rovers' onderzoek toont het grote belang van private kunstverzamelaars voor de kunstwereld aan. Als mecenas gaf Helene de moderne kunst een duw.

Wetenswaardig

In Nationaal Park De Hoge Veluwe ligt ook het fraaie Jachthuis St. Hubertus van de architect Berlage. Een groot museum, ontworpen door Berlage, had de kroon op haar werk moeten worden, het is door de dreigende Tweede Wereldoorlog echter nooit gebouwd. Een bescheidener huisvesting is het huidige Kröller-Müller museum.

Publicaties

• Brieven aan en van Anthony George Kröller (1862-1941) en Helene Emma Laura Johanna Kröller-Müller (1869-1939) van en aan Willem Jan Mari van Eysinga (1878-1961). - 1922-1941. - 1 omslag
• Beschouwingen over problemen in de ontwikkeling der moderne schilderkunst / H. Kröller-Müller ; ornamenten en bandontwerp: Henry van de Velde ; uitg. bew. door H. Wilbers. - Maastricht : Leiter-Nypels, 1925. - 259 p. - Beschouwingen gehouden 1923-1924 in opdracht der Haagsche volksuniversiteit aan de hand van schilderijen harer verzameling. - Letter Erasmus Mediæval. Ook versch. in het Duits: Die Entwicklung der modernen Malerei : ein Wegweiser für Laien. - Leipzig : Klinkhardt & Biermann, 1925 of 1927.

Literatuur

• Helene Kröller-Müller : een biografische schets in woord en beeld / Piet de Jonge ; eindred. Karin van Lieverloo. - Otterlo : Kröller-Müller Museum, 2004. - 223 p. Omslagtitel: HKM. ISBN 90-73313-22-8. INHOUD: Levensschets van de kunstverzamelaarster (1869-1939), oprichtster van het naar haar genoemde museum te Otterlo.
• De Hoge Veluwe : Helene Kröller-Müller en haar museum / Evert van Straaten. In: Nederland in de twintigste eeuw / onder red. van Wim van den Doel ; krt. Y.T. Bouma ; fotogr. Theo Uytenhaak. - Amsterdam : Bakker, 2005. - 558 p. - (Plaatsen van herinnering ; dl. 4). ISBN 90-351-2856-7. INHOUD: Beschrijving van 41 plaatsen en de voor Nederland in de twintigste eeuw belangrijke gebeurtenissen die er plaatsvonden (in bredere context), zowel politiek, sport, economie, cultuur als wetenschap. Hieruit: p.88-97.
• Anton Kröller (1862-1941), Helene Kröller-Müller (1869-1939) : miljoenen, macht en meesterwerken / Wim H. Nijhof. - Apeldoorn : De Valkenberg, 2006. - 592 p., 16 p. pl. Titel op rug: Anton & Helene Kröller-Müller. ISBN 90-807054-8-9, ISBN 978-90-807054-8-7
• De eeuwigheid verzameld : Helene Kröller-Müller (1869-1939) / Eva Rovers. - Amsterdam : Bakker, 2010. - 601 p., 48 p. pl. Tevens proefschr. Rijksuniversiteit Groningen. ISBN 978-90-351-3551-2. INHOUD: Biografie van de Nederlandse kunstverzamelaarster.

Externe links

• Informatie over Helene Kröller-Müller
• collectie Museum Kröller-Müller - achtergrondinformatie collectie

Bronnen, noten en/of referenties