Huismuis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Huismuis
IUCN-status: Niet bedreigd[1] (2008)
House mouse.jpg
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Mammalia (Zoogdieren)
Orde: Rodentia (Knaagdieren)
Familie: Muridae (Muisachtigen)
Geslacht: Mus (Echte muizen)
Ondergeslacht: Mus
Soort
Mus musculus
Linnaeus, 1758
Verspreidingsgebied
Verspreidingsgebied
Afbeeldingen op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Zoogdieren

De huismuis (Mus musculus) is een knaagdier uit het geslacht Mus van de onderfamilie Murinae. Deze soort heeft zich in de voetstappen van de mens over vrijwel de hele wereld verspreid. Hierdoor is de huismuis na de mens het zoogdier met de grootste verspreiding ter wereld.

Indeling[bewerken]

Genetische gegevens identificeren vijf verschillende groepen binnen de huismuis, die meestal als ondersoorten worden gezien:

  • Westelijke huismuis (M. m. domesticus) (Amerika, Australië, Afrika, Azië van Turkije tot Iran, Griekenland, Zuid-Bulgarije, Macedonië, Albanië, Montenegro, de Dalmatische kust, Italië, Zwitserland, het grootste deel van Duitsland, de Benelux, Frankrijk, het Iberisch Schiereiland en de Britse eilanden)
  • Noordelijke huismuis (M. m. musculus) (oostelijk van het verspreidingsgebied van de westelijke huismuis, tot in Noord-China; IJsland)
  • Aziatische huismuis (M. m. castaneus) (Afghanistan tot Taiwan, de Marianen en Nieuw-Guinea)
  • M. m. bactrianus (Afghanistan, Pakistan en Noord-India)
  • M. m. gentilulus (Jemen en Madagaskar)

De Japanse huismuizen zijn mogelijk een kruising tussen de noordelijke en de Aziatische vorm. Vaak worden deze vijf groepen als aparte soorten gezien. Het zijn echte cultuurvolgers: vrijwel overal waar mensen voorkomen, komen huismuizen voor. Oorspronkelijk komt de huismuis voor op de steppen van Centraal-Azië en Rusland, vanwaar hij zich al snel heeft verspreid over de rest van de wereld, langs handelsroutes en de verspreiding van menselijke nederzettingen. Door middel van schepen bereikte de soort Amerika en Australië.

Andere Europese soorten, zoals de Macedonische huismuis (M. macedonicus), de steppemuis (M. spicilegus) en de Algerijnse muis (M. spretus), worden ook wel "huismuis" genoemd. Ook Mus fragilicauda uit Thailand is nauw verwant aan de huismuis.

Kenmerken[bewerken]

De inkeping in de bovenste voortanden is een kenmerk dat kan gebruikt worden bij soortbepaling.

Huismuizen hebben een zachte, bruingrijze vacht die op de buik iets lichter is dan op de rug. Ze hebben grote ogen en oren, zij het niet zo groot als die van de bosmuis. Ook heeft de huismuis een karakteristieke muffe geur. De geringde, geschubde staart is ongeveer even lang als de muis zelf. De grootte van de huismuis is onder andere afhankelijk van de habitat: muizen op eilanden zijn vaak groter dan op het vasteland.

Een volwassen huismuis heeft een kop-romplengte van 7-10 cm, een staartlengte van 6-10 cm en een lichaamsgewicht van 10 tot 45 gram[2]. Vrouwtjes zijn meestal zwaarder dan mannetjes.

Levenswijze[bewerken]

Huismuizen zijn echte alleseters. Ze hebben een voorkeur voor granen, zaden, noten, wortelen en insecten, larven en wormen, maar bij gebrek aan beter voedsel kunnen ze ook papier of zelfs zeep en lijm eten. Ze eten het liefst vet- en eiwitrijkvoedsel, koolhydraatrijk voedsel als fruit en groene planten worden minder vaak gegeten. Graanzaden pakken ze beet met hun voorpoten, draaien het op zijn kop en eten zo'n twee derde van de zaad. Per dag eten ze zo'n 3,5 gram. Huismuizen kunnen overleven zonder water te drinken, zolang het voedsel dat ze eten voor minstens 15 à 16 procent uit water bestaat.

Huismuizen zijn voornamelijk 's nachts actief. Ze maken een rond hol in de grond, dat met een ingang is verbonden met een nestkamer, die op twintig centimeter diepte ligt. Soms leggen ze ook voedselvoorraden aan, in heuveltjes van tot wel 50 centimeter hoog. In gebouwen leven ze onder de vloer of tussen opgeslagen artikelen.

Agressiviteit is afhankelijk van groepsgrootte. Kleine familiegroepjes zullen enkel vreemde muizen aanvallen, maar binnen middelgrote groepen hebben mannetjes meestal een territorium en één of meer vrouwtjes, die ze fel verdedigen tegen andere mannetjes. In grote groepen zijn er ook onderdanige dieren, die geen territoria zullen stichten en zich niet zullen voortplanten.

Levensduur en voortplanting[bewerken]

Muizenjong

Wilde huismuizen kunnen maximaal dertig maanden oud worden, maar omdat ze veel vijanden hebben leven ze soms nog geen half jaar, en zelden meer dan 18 maanden. Vrouwtjes worden meestal ouder dan mannetjes. Hun natuurlijke vijanden zijn uilen (voornamelijk de kerkuil), roofvogels, vos, huiskat en marterachtigen als wezel en hermelijn. Binnenshuis hebben ze echter weinig vijanden, behalve misschien de huiskat, de mens en de bruine rat. Ook sterven er veel dieren door winterse kou en voedseltekorten. De hoogste sterfte is onder jongen.

De huismuis kan zich echter razendsnel voortplanten als de omstandigheden gunstig zijn. Hij kan zich het gehele jaar door voortplanten, meerdere nesten krijgen met een groot aantal worpen, en jongen zijn al na enkele weken geslachtsrijp. De huismuis beschermt zichzelf tegen inteelt doordat hij/zij naaste familie herkent aan de geur van bepaalde eiwitten in de urine.[3][4]

Het vrouwtje kan vijf tot tien keer per jaar jongen werpen met drie tot twaalf jongen per worp. De draagtijd is 19 tot 21 dagen. Het nest bestaat uit allerhande versnipperd materiaal als gras en papier. De jongen komen kaal, doof en blind ter wereld. Ze wegen bij de geboorte 0,8 tot 1,5 gram. Ze worden voornamelijk verzorgd door de moeder. Na veertien dagen, als de snijtanden doorkomen, hebben ze een volledige vacht. De zoogtijd duurt 18 tot 20 dagen. Ze wegen dan 7 à 8 gram. Na drie weken verlaten de jongen het nest. Als ze zes tot twaalf weken oud zijn, zijn ze geslachtsrijp. Ze wegen dan 7,5 tot 10 gram.

In landbouwgebieden in Europa is er een geboortepiek in mei en juni, in stedelijke gebieden plant de huismuis zich het gehele jaar door voort. In hoger en dichter bij de poolcirkel gelegen gebieden is er een duidelijke voortplantingstijd. Ook zijn de worpen daar groter.

Leefgebied[bewerken]

De huismuis leeft in een grote verscheidenheid aan leefgebieden, maar bijna altijd in de buurt van de mens. Onder andere in huizen, winkels, fabrieken, pakhuizen en molens, stallen en heggen zijn ze te vinden. Het aanpassingsvermogen van de huismuis aan zijn omgeving is enorm. Ze zijn zelfs waargenomen in kolenmijnen, en er zijn gevallen bekend van huismuizen die leefden in koelhuizen, waar de temperatuur constant 18 graden onder nul was, en daar ook jongen voortbrachten.

Ook in het open veld zijn ze waargenomen. Vooral populaties op nauwelijks begroeide eilanden in de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan en huismuispopulaties in gebieden rond de Middellandse Zee, zijn minder of helemaal niet aan de mens gebonden. De huismuis kan zelfs een bedreiging vormen voor broedende zeevogels op afgelegen, onbewoonde eilanden, ondanks zijn geringe formaat.[5]

Overlast en ziektes[bewerken]

De huismuis is in Nederland (in tegenstelling tot de meeste in het wild levende dieren) niet beschermd omdat het een plaagdier kan zijn. Ze kunnen door hun snelle voortplanting in korte tijd grote families vormen. Dit hangt echter vrijwel altijd direct samen met de hoeveelheid voedsel dat aanwezig is. Zo kan een graanpakhuis uiteraard honderden of zelfs duizenden huismuizen bevatten als men geen maatregelen treft. Alhoewel ze vrij weinig eten, kunnen ze met hun uitwerpselen voedsel vervuilen dat niet goed is opgeborgen. Mannelijke muizen gebruiken hun urine om hun territorium af te bakenen. Omdat de muis het benodigde vocht meest uit het voedsel haalt en niet apart drinkt, is er om die reden echter weinig urine. Soms knagen ze aan snoeren en verpakkingen of het materiaal dat men heeft aangebracht om muizen de toegang te blokkeren. Ook is er steeds meer apparatuur in huis met adapters die warmte afgeven. Omdat de muis warme plekjes opzoekt dient men te voorkomen dat er situaties bestaan die in verband met kortsluiting, elektrocutie en brand gevaar kunnen opleveren voor zowel muis als mens.

De huismuis is in Nederland geen belangrijke verspreider van ziekten. Bepaalde ziekten worden, met name op websites van (of gelieerd aan) plaagdierbestrijdingsbedrijven, vaak ten onrechte in verband gebracht met de huismuis, zoals Salmonellose[6][7], ziekte van Weil en ziekte van Lyme. Ook valt op hoe vaak verkeerde informatie over de huismuis en vooral de ziektes die hij zou overbrengen door andere websites wordt gekopieerd. Op de website van het Nederlandse RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) wordt de huismuis daarentegen niet genoemd in verband met ziektes die in Nederland van belang zijn.[8][9][10][11]

Wel noemt het RIVM andere soorten muizen maar meestal betreft het dan ook nog ziekten in het buitenland. Volgens het RIVM zijn er wel andere virussen, zoals het Leakyvirus (een hantavirus), bij de huismuis, maar die zijn voor de mens onschadelijk.[12] Uiteraard zijn er altijd individuele gevallen van besmetting via de muis (huismuis, tam of andere soort) of zijn uitwerpselen en urine, maar deze ziektes kunnen dan meestal door veel soorten dieren op de mens worden overgebracht (de zogenaamde zoönoses[13][14][15]). Dus ook de tamme muis[16], een cavia of hamster, een hond of een kat kan dan de ziekte overbrengen. Zo is de urine van de hond (en zijn geurvlag-plasje tegen vele voordeuren) een steeds belangrijker wordende verspreider van leptospirose, waaronder de ziekte van Weil, en spelen o.a. kleine knaagdieren een secundaire rol.[17]

Recent onderzoek wijst uit dat de huismuis eigenlijk bij ons is gaan horen en dat zijn afwezigheid zelfs schadelijk voor de gezondheid kan zijn. Kinderen die al vroeg worden blootgesteld aan huidschilfers en uitwerpselen van o.a. muizen en bepaalde bacteriën die daarin zitten, hebben minder kans op astma en allergieën.[18][19][20] Als men het huis goed schoon houdt en voedsel goed opbergt kan de enkele huismuis die dan toch nog langs komt zelfs nuttig zijn doordat hij ongewenste insecten als oorwurmen, zilvervisjes en spinnen vangt en op eet.[21]

Bestrijding[bewerken]

Maus im Haus.JPG

Om muizen te bestrijden kunnen gif en muizenvallen worden ingezet. Minder gewelddadige alternatieven zijn vallen voor levend vangen, muiswerende kit aanbrengen, watjes gedrenkt in muntolie op strategische plaatsen neerleggen, en de geur of aanwezigheid van katten of cavia's in huis halen. De meest diervriendelijke en effectieve bestrijding wordt bereikt door het huis goed schoon te houden en vooral bakvet op het gasfornuis, broodkruimels op de vloer of in het broodrooster, etensresten op en in pannen te verwijderen, en geen eten in open verpakkingen te laten slingeren. Verder moet men er voor zorgen dat de dieren niet via ruwe oppervlaktes, handdoeken en theedoeken of snoeren (elektra), op tafels, het aanrecht en kastjes kunnen klimmen. Ook dient men gaten breder dan een duim[22] te dichten, bij voorkeur met staalwol, fijn metaal gaas of aluminiumfolie, aangezien muizen meestal door andere materialen heen kunnen knagen.[23] Bestrijding met gif of vallen heeft in de praktijk eigenlijk ook geen zin, omdat de vrijgekomen plek vrijwel direct weer ingevuld wordt door nieuwe muizen.[24]

Indien men zich houdt aan bovenstaande simpele regels dan ziet men in de praktijk alleen zo af en toe nog een muis. De muis komt enkel geregeld terug op plaatsen waar toch steeds weer eten ligt. Andere plekken visiteert hij dan misschien een enkele keer om te kijken of daar inmiddels toch iets ligt. Indien men toch kleine zwarte keuteltjes aantreft heeft men misschien toch nog ergens een bron van voedsel over het hoofd gezien. Indien men niet heel zorgvuldig afwast kunnen er etensresten in het afdruiprek achterblijven die de muis interessant genoeg vindt om steeds weer het aanrecht op te klimmen[25] Maar meestal ziet men ze alleen in de winter, wanneer het erg koud is. In de andere jaargetijden leven en eten ze namelijk liever buiten.[26] Gewoonlijk is de grootte van een leefgebied 5 m² binnenshuis tot 400 m² buitenshuis, waar ze onder andere zaden, wortelen, stengels, insecten, larven, kakkerlakken, kevers en wormen eten. In de winter eten ze overigens (vooral 's nachts) het vogelvoer in de tuin, zelfs de vetbollen aan dunne draadjes in een boom zijn dan niet veilig.[27]

Als men ze vangt en buiten het huis wil loslaten, moet de afstand minimaal 100 meter bedragen, omdat zij anders de weg terug zullen vinden naar hun huis en familie.[24] Men dient bij het gevangen houden van de huismuis wel rekening te houden dat de "wilde" huismuis in gevangenschap meestal niet lang overleeft. Er zijn wel gevallen bekend waarin heel jonge muisjes tot huisdier kunnen worden opgevoed.[28] Ook dient men te voorkomen dat de muis het idee heeft te kunnen ontsnappen door steeds hoger te willen springen. Ze kunnen hun pootje hierbij verstuiken of zelfs breken, waarna de muis bij het loslaten in het bos of park alsnog zal sterven. Het is dus beter de muis in een afgesloten box (met voldoende verse lucht) weg te brengen. Een erg jonge en onervaren muis zal in het park of bos niet lang overleven.[24][29]

Gevangenschap[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Kleurmuis voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Huismuizen zijn gewild als huisdier. Speciaal gefokte muizen, waaronder albinovarianten, worden gebruikt als laboratoriumdieren. De tamme muis die als huisdier wordt gehouden is een afstammeling van de laboratoriummuis en wordt aangeduid als kleurmuis.

Geluid[bewerken]

Uit onderzoek blijkt dat muizen muziek maken. Door middel van ultrasone klanken met een frequentie van tussen de 30 en 110 kHz, maken zij geluiden om vrouwelijke muizen te verleiden. Deze klanken zijn te vergelijken met het gefluit van vogels. De muizenmuziek voldoet aan een bepaalde logica en is zelfs ingedeeld in verschillende frasen.[30][31]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) op de IUCN Red List of Threatened Species.
  2. Bron: http://www.knaagdieren.net/categories/198/168.html
  3. Bron: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2148465/
  4. Bron: http://www.npowetenschap.nl/nieuws/artikelen/2007/november/Pislucht-voorkomt-inteelt.html
  5. Wanless, Ross M.; Angel, Andrea; Cuthbert, Richard J.; Hilton, Geoff M.; Ryan, Peter G. (7 June 2007). "Can predation by invasive mice drive seabird extinctions?". Biology Letters 3 (3): 241–244
  6. Door Salmonella. De huismuis wordt op de website van het RIVM over Salmonellose dan ook niet specifiek genoemd. Salmonella kan men uit zeer veel bronnen oplopen. Bron: http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Praktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Salmonellose
  7. In de volgende bron wordt Salmonella bijvoorbeeld als virus gezien. Het is een bacterie: http://www.duurzaamthuis.nl/muizen-bestrijden-of-knabbelend-diertje-in-huis-laten
  8. Bron: http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Praktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Salmonellose
  9. Bron: http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Praktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Leptospirose
  10. Bron: http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Algemeen_Actueel/Veelgestelde_vragen/Infectieziekten/ISI_standaarden/ISI_Ziekte_van_Weil
  11. Bron: http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Praktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Lymeziekte
  12. Bron: http://www.rivm.nl/cib/infectieziekten-A-Z/infectieziekten/
  13. In Nederland komen relatief weinig ziekten voor die je van dieren kunt krijgen. In bijvoorbeeld Zuid-Europese landen komen zoönosen vaker voor. Door strenge controle op onze dieren en voedsel en dankzij intensieve bestrijdingsprogramma’s is Nederland nu vrij van een aantal ziekten. Bron: http://www.rivm.nl/Onderwerpen/Z/Ziek_door_dier/Zo%C3%B6nosen_en_zwangerschap
  14. http://www.rivm.nl/Onderwerpen/Z/Ziek_door_dier
  15. http://www.kiza.nl/content/muizen
  16. In deze casus op deze website is niet bekend of het om een wilde huismuis gaat of om een andere soort of tamme muis. Het komt namelijk toch eigenlijk nooit voor dat men gebeten wordt door een huismuis? : http://www.ntvg.nl/artikelen/meningitis-na-muizenbeet
  17. Via urine scheiden geïnfecteerde honden leptospiren uit en besmetten daarmee de leefomgeving. Met name uitlaatplaatsen, grasvelden en stilstaand (zwem)water zijn beruchte besmettingshaarden. Kleine knaagdieren, zoals muizen en ratten, spelen een rol bij de verdere verspreiding en instandhouding van leptospiren in het milieu. Bron: http://www.mijndierenkliniek.nl/honden/nieuw-vaccin-ziekte-van-weil/
  18. Susan V. Lynch et al. Effects of early-life exposure to allergens and bacteria on recurrent wheeze and atopy in urban children, Journal of Allergy and Clinical Immunology Volume 134, Issue 3, Pages 593–601.e12, September 2014, Bron: http://www.jacionline.org/article/S0091-6749(14)00593-4/fulltext en https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24908147
  19. De keerzijde van schoon. Bron: https://www.lumc.nl/sub/1040/att/811071157522556/1202021101122557.pdf
  20. Vroeg contact met dieren vermindert kans op allergie. Bron: http://www.trouw.nl/tr/nl/4496/Buitenland/article/detail/3668337/2014/06/07/Vroeg-contact-met-dieren-vermindert-kans-op-allergie.dhtml
  21. Deze sprieten vangen trillingen en luchtverplaatsingen op. Hiermee kunnen ze aanvallers zoals spinnen, roofkevers, muizen e.d. voelen aankomen. Bron: http://www.zilvervisjes-weg.nl/c-1524197/wat-is-een-zilvervisje-of-papiervisje/
  22. Mice can squeeze through a hole the size of a nickel = 2,1 cm Bron: http://www.cdc.gov/features/rodents/
  23. http://www.milieucentraal.nl/themas/ongedierte-in-huis-bestrijden/muizen
  24. a b c Huismuis (Mus musculus), De Zoogdiervereniging
  25. "Unlike rats, the fact that you have seen a mouse does not necessarily mean they have a high population density. It's easy to see why mouse populations can grow exponentially under the right conditions. Fortunately, breeding slows markedly as mouse populations increase." Bron: http://www.in.gov/isdh/23256.htm#MOUSE
  26. "If they like what they find inside better than what they had outside, you will have a mouse problem." Bron: http://www.in.gov/isdh/23256.htm#MOUSE
  27. Bron: http://www.zoogdiervereniging.nl/node/583 en http://vroegevogels.vara.nl/Tip-details.984.0.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=362345 en tevens http://www.in.gov/isdh/23256.htm#MOUSE
  28. Bron: http://wiki.answers.com/Q/If_you_catch_a_wild_mouse_living_in_your_house_can_you_keep_it_as_a_pet
  29. "A mouse family will include a dominant male, several females, and their young. Females will establish a loose hierarchy within their territory. Adult mice will force their young to disperse, although some females may remain close to their parents. At 3 weeks, pups begin making short excursions from the nest, and start eating solid food." Bron: http://www.in.gov/isdh/23256.htm#MOUSE
  30. PLoS Biology - Ultrasonic Songs of Male Mice
  31. Romantic rodents give secret serenades - life - 01 November 2005 - New Scientist