Graan

Graan is een verzamelnaam voor de vruchten van eenzaadlobbige cultuurgewassen uit de familie van de grassen die samen wereldwijd de belangrijkste voedingsbron voor de mens vormen. Graan wordt geteeld voor zijn eetbare bestanddelen, samengesteld uit meellichaam, zemel, kiem en aleuronlaag.

De grotendeels nomadisch levende volken in de prehistorie verzamelden al graankorrels van wilde grassen. Lang voor het begin van de jaartelling werden de planten in cultuur gebracht. De oorspronkelijke groeigebieden van gerst bevonden zich waarschijnlijk in de hooglanden van Ethiopië en het zuidoostelijk deel van Azië (Tibet, Nepal en China). Aangenomen wordt dat er meer dan 7000 jaar geleden al gerst werd gekweekt in het gebied tussen Syrië en Afghanistan. In Europa was gerst de eerst gekweekte graansoort. Archeologische vondsten bij de resten van Zwitserse paalwoningen tonen aan dat de cultuur van gerst van 2000-3000 v Chr. stamt. Als voedsel was gerst tot in de Middeleeuwen van groot belang. De gerstekorrels werden tot brij gekookt, maar er werden ook koeken en platte broden van bereid. Later werd gerst als voedselgewas bijna overal overvleugeld door tarwe.

Inhoudsstoffen

Inhoudsstoffen van verschillende graansoorten (per 100 g):
max min	Energie (kJ)	Bouwstoffen			Mineralen				Vitaminen
		Eiwit (g)	Vet (g)	Koolhydraat (g)	Calcium (mg)	IJzer (mg)	Kalium (mg)	Magnesium (mg)	B1 (mg)	B2 (mg)	B6 (mg)	E (mg)	Foliumzuur (mg)	Nicotinezuur (mg)
Spelt	1470	11,5	2,7	69,0	22	4,2	447	130	0,40	0,15	0,27	1,6	0,03	6,9
Gerst	1430	11,0	2,1	72,0	38	2,8	444	119	0,43	0,18	0,56	0,67	0,065	4,8
Haver	1530	12,5	7,1	63,0	79,6	5,8	355	129	0,52	0,17	0,75	0,84	0,033	1,8
Gierst	1510	10,5	3,9	71,0	25	9,0	215	170	0,46	0,14	0,75	0,1	0,01	4,8
Maïs	1498	9,0	3,8	71,0	15	1,5	330	120	0,36	0,20	0,40	2,0	0,026	1,5
Rijst	1492	7,5	2,2	75,5	23	2,6	150	157	0,41	0,09	0,67	0,74	0,016	5,2
Rogge	1323	8,8	1,7	69,0	64	5,1	530	140	0,35	0,17	0,29	2,0	0,14	1,8
Tarwe	1342	11,5	2,0	70,0	43,7	3,3	502	173	0,48	0,24	0,44	1,35	0,09	5,1

Graan en gluten

Boven (v.l.n.r.) 1: rogge, 2: haver, 3: ? Onder (v.l.n.r.) 4: durumtarwe, 5: gebaarde tarwe, 6: ongebaarde tarwe, (7): gerst

Er kan onderscheid worden gemaakt tussen glutenbevattende granen en granen/grassen zonder gluten. Haver is een speciaal geval, dit is van nature glutenvrij maar door contaminatie (kruisbesmetting met gluten) kunnen patiënten met coeliakie dit vaak niet eten. Andere grassen worden soms ook tot graan gerekend en zijn van nature glutenvrij.

De groep glutenbevattende granen bevat onder andere:

• gerst
• haver
• rogge
• kamut (geregistreerd handelsmerk), een in Egypte herontdekte tarwevariëteit.
• tarwesoorten, onder andere
  • spelt, emmertarwe en eenkoorn zijn voorlopers van latere tarwesoorten.
  • durumtarwe, harde tarwe of macaronitarwe
  • gewone tarwe, broodtarwe.

De volgende granen bevatten weliswaar gluten, maar veroorzaken geen coeliakie:

• mais
• rijst
• teff

Granen die glutenvrij (gliadinevrij en gluteninevrij) zijn:

• gierst
• sorghum

Triticale of tarwerogge is ontstaan uit een kruising van tarwe met rogge.

Boekweit wordt als cultuurgewas wel eens tot de granen gerekend, maar dit is niet correct. Het is geen gras of zelfs geen eenzaadlobbige, maar behoort tot de duizendknoopfamilie. Boekweit is glutenvrij.

Zie ook

• Grassen

Bronnen, noten en/of referenties

Mediabestanden

Zie de categorie Cereals van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.