Spelt

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Spelt
Rijpe spelt op de akker
Rijpe spelt op de akker
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten)
Stam: Embryophyta (Landplanten)
Klasse: Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade: Bedektzadigen
Clade: Eenzaadlobbigen
Clade: Commeliniden
Orde: Poales
Familie: Poaceae (Grassenfamilie)
Onderfamilie: Pooideae
Geslachtengroep: Triticeae
Geslacht: Triticum (Tarwe)
Soort
Triticum spelta
L. (1753)
Spelt
Spelt
Tongetje en oortjes
Tongetje en oortjes
In aar komen
In aar komen
Bloeiende aar
Bloeiende aar
Portaal  Portaalicoon   Biologie

Spelt (Triticum spelta) is een eenjarige plant uit de grassenfamilie (Poaceae) uit het geslacht Tarwe (Triticum). Spelt wordt beschouwd als een primitieve tarwesoort. Het is een graansoort die reeds vóór 7000 v.Chr. verbouwd werd.

Geschiedenis[bewerken]

De ontwikkeling is waarschijnlijk als volgt gegaan: De diploïde eenkoorn (2n = 14) heeft zich gekruist met een diploïde wilde grassoort (2n = 14). De hieruit ontstane hybride heeft het dubbele aantal chromosomen, omdat de diploïde vorm niet fertiel is en is dus tetraploïd met 28 chromosomen (2n = 4x = 28). Van deze hybride stamt de emmertarwe (Triticum dicoccum) af. De emmertarwe heeft zich gekruist met de diploïde Aegilops squarrosa (synoniem: Triticum tauschii, 2n = 14). Ook deze hybride heeft zich verdubbeld, omdat er anders geen vruchtbare plant ontstaat. Dit zijn dus de uiteindelijke hexaploïde tarwes; gewone tarwe en spelt (Triticum spelta).

Het oorsprongsgebied van de soorten eenkoorn en emmertarwe ligt in de Vruchtbare Halve Maan, meer dan 9000 jaar geleden. Dit is het gebied waar hun wilde voorouders voorkomen en waar ook de oudste resten in opgravingen zijn teruggevonden. Archeologische vondsten tonen verder aan dat deze primitieve graansoorten, zo'n 6000 jaar geleden, verbouwd werden in Perzië, Irak en Turkije. Circa 5000 v. Chr. verscheen spelt in de Nijldelta, waar in de Egyptische koningsgraven emmertarwe terugvonden is. Omstreeks dezelfde tijd werd vanuit Azië via de Balkan de akkerbouw naar Midden-Europa gebracht; ook in Zuid-Limburg is bij opgravingen spelt gevonden. De uit Hongarije afkomstige bandkeramische cultuur verspreidde zich over grote delen van Europa, en vestigde zich ook in wat nu Zuid-Limburg is.

Ook bij Romeinse opgravingen wordt spelt gevonden, onder meer in Voerendaal bij een Romeinse villa. De Romeinen waardeerden spelt vanwege de goede eigenschappen van het speltmeel of bloem. Tot in de middeleeuwen was spelt een wijdverbreide graansoort. Vooral in Zwaben (Bodensee, Federsee) was spelt zeer geliefd.[1] De benedictijnse abdis Hildegard von Bingen schreef in de 12e eeuw dat spelt alles bevat wat de mens nodig heeft om te leven: Spelt maakt deugdelijk bloed, geeft een rein gemoed en de gave van blijmoedigheid.

Na de middeleeuwen werd spelt verdrongen door gewone tarwe, omdat die een hogere opbrengst heeft en niet gepeld hoeft te worden. Spelt is namelijk een bedekte graansoort, maar in tegenstelling tot gerst en rijst zijn de kafjes niet met de korrel vergroeid. Bij deze twee graansoorten worden de korrels tijdens het 'pellen' geraspt. Spelt moet na de oogst gepeld worden om het kaf van het koren te scheiden. Dit pellen gebeurt tussen twee, van zandsteen gemaakte molenstenen, de ligger en de loper. De stenen mogen niet te dicht over elkaar lopen, omdat anders de korrels stuk gemalen worden.[2]. De spelt kan ook gepeld worden met een pelmachine. Spelt heeft een brosse aarspil, waardoor gemakkelijk oogstverliezen kunnen optreden.

Weer in opkomst[bewerken]

Bij de biologische landbouw is er belangstelling voor de teelt van spelt omdat het weinig bemesting nodig heeft en een goede resistentie heeft tegen ziekten. De zogenaamde harde korrel heeft een hoog gehalte aan gluten, wat gunstig is bij het bakken van brood. Vanwege deze gluten is spelt niet geschikt voor mensen met gluten-intolerantie. Doordat het graan nauw verwant is aan tarwe is het doorgaans ook niet geschikt voor mensen met tarweallergie. Er is ook kritiek geweest vanuit de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen op de duurzaamheid van spelt als voedingsgrondstof. Spelt heeft aanzienlijk meer landbouwgrond nodig dan moderne tarwesoorten om dezelfde opbrengst te leveren.

Spelt wordt onder meer verbouwd in Zwaben (rassen: Bauländer Spelz, Schwabenkorn), Zwitserland, Oostenrijk (rassen: Hubel, Ostro) en België (rassen: Hercule, Redouté, Rouquin). Andere rassen die in Duitsland geteeld worden zijn Emilius, Franckenkorn (ontwikkeld door een zekere Franck, zonder verband met het land Franken), Holstenkorn en Oberkulmer Rotkorn. Ook in Nederland wordt anno 2013 op verschillende plaatsen op kleine schaal weer spelt geteeld.

Teelt[bewerken]

Spelt stelt minder eisen aan de grond dan tarwe. Spelt moet weinig bemest worden, omdat het onder meer legergevoelig is. Spelt wordt gezaaid vanaf begin oktober tot eind oktober op een rijafstand van 13 - 16 cm. Per hectare is aan zaaigraan ongeveer 200 kg ongepelde spelt nodig. De plant wordt ongeveer 130 cm hoog. In de eerste helft van juni komt de plant in aar en begin augustus kan met een maaidorser geoogst worden. Door de brosse aarspil kan gemakkelijk oogstverlies optreden. Onder goede omstandigheden kan een hectare spelt tussen de 4 - 7 ton ongepelde spelt opleveren. Na het pellen blijft 60 - 70 % over, dus 2,4 - 4,9 ton graan.

Speltproducten[bewerken]

Bieren[bewerken]

Een aantal bieren heeft spelt als belangrijkste graansoort. Het wordt onder andere gemaakt door brouwerijen in België en in Nederland. Spelt zorgt voor een bleke kleur en een stevige, frisse en volle smaak. Het zetmeel in spelt wordt echter tijdens het mouten en de navolgende enzymatische omzetting tijdens het brouwen slecht in suikers omgezet en verdwijnt dus grotendeels in de bierbostel en wordt zodoende als veevoeder afgezet.[bron?]

Andere producten[bewerken]

Speltmeel, speltbloem en speltbrood zijn vaak te verkrijgen bij natuurvoedings- en reformwinkels. Speltmeel en speltbloem zijn ook te verkrijgen in de molenwinkels van korenmolens. Ook steeds meer bakkers bieden minimaal een soort speltbrood aan, en soms speltkoekjes. Van spelt wordt ook macaroni en andere soorten pasta's gemaakt. Met het kaf kunnen kussens worden gevuld.

Gebruik[bewerken]

In recepten kan de genoemde hoeveelheid tarwemeel of bloem door dezelfde hoeveelheid speltmeel of speltbloem worden vervangen. De hele (rijpe) speltkorrel kan ook gebruikt worden bij de warme maaltijd als vervanger van rijst. In Duitsland wordt spelt als Grünkern, dat is de onrijpe gedroogde graankorrel, in onder andere soep gegeten.

Voedingswaardetabel[bewerken]

Voedingswaarde Bevat per 100g
Energie 1340 kJ
Water 12,5 g
Eiwit 11,6 g
Vet 2,7 g
Koolhydraten 62,4 g
Vezel 8,8 g
Natrium 3,0 mg
Kalium 447 mg
Calcium 22 mg
Fosfor 411 mg
Magnesium 130 mg
IJzer 4,2 mg
Fluor 0,06 mg
Vitamine E 0,30 mg
Vitamine B1 0,30 mg
Vitamine B2 0,10 mg
Niacine 1,50 mg
Vitamine B6 0,30 mg

Afbeeldingen[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. De Duitse benaming voor spelt is Dinkel.
  2. Spelt wordt in Nederland nog gemalen in de molen Joeswert te Feerwerd

Beluister

(info)