Orka (dier)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Orka
IUCN-status: Onzeker[1] (2013)
Orca Orlando Seaworld.jpg
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Mammalia (Zoogdieren)
Orde: Cetacea (Walvissen)
Onderorde: Odontoceti (Tandwalvissen)
Familie: Delphinidae (Dolfijnen)
Geslacht: Orcinus
Soort
Orcinus orca
(Linnaeus, 1758)
Verspreidingsgebied orka
Verspreidingsgebied orka
Afbeeldingen Orka op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Orka op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Zoogdieren
Enkele onderscheiden types; met name de vlek bij het oog vertoont goed zichtbare verschillen

De orka of zwaardwalvis (Orcinus orca) is de grootste vertegenwoordiger van de familie dolfijnen (Delphinidae).

Beschrijving[bewerken]

Orka's zijn gemakkelijk te herkennen: ze zijn van boven zwart, van onderen wit, en hebben een witte vlek net boven de ogen. Iedere orka heeft zijn eigen unieke patroon, dat net iets afwijkt van andere orka's, waardoor voor een geoefend oog herkenning en identificatie mogelijk wordt. Ze zijn vrij gedrongen van bouw en hebben een bijzonder opvallende rugvin (vandaar de naam zwaardwalvis), die tot 2 meter hoog kan zijn. Volwassen mannetjes zijn doorgaans 6,7 tot 8 meter lang (maximaal 9,75 meter) en wegen gemiddeld tussen de 4 en 6,3 ton (maximaal 10,5 ton). De vrouwtjes zijn iets kleiner, gemiddeld 5,7 tot 6,6 meter (maximaal 8,5 meter) lang, en gemiddeld 2,6 tot 3,8 ton zwaar (maximaal 7,4 ton).[2] Bij de geboorte zijn kalveren gemiddeld 2,4 meter lang en wegen 180 kilogram. De grotere mannetjes zijn in de groep herkenbaar aan hun hoge, spitse rugvin.

Klik Geluidsfragment hier (info / uitleg) voor het geluid dat een orka maakt.

Vrouwtjesorka's worden gemiddeld 50 jaar oud, maar kunnen ouder dan 80 worden. Mannetjes hebben een levensverwachting van ongeveer 30 jaar, maar er zijn gevallen van meer dan 50 jaar oude mannetjes bekend. Vrouwtjes zijn niet hun hele leven vruchtbaar: tussen de 30 en 50 belanden ze in een fase van menopauze.[3]

Verspreiding[bewerken]

Orka's komen voor in bijna alle wereldzeeën, zowel in de tropen als in gematigde en koude wateren. Vanwege deze kosmopolitische distributie is het lastig een exact beeld van verspreiding en aantallen te krijgen. Orka's lijken vaker voor te komen nabij de kust, en lijken een voorkeur te hebben voor het koude water van de hogere breedtegraden, zowel in het Arctisch als in het Antarctisch gebied, met name het gebied dat globaal ligt tussen de 50e en de 70e breedtegraad.[4] Over migratie is weinig bekend. Van veel orka's die ieder jaar rond dezelfde tijd op dezelfde plaats worden gezien, is niet bekend waar ze de rest van het jaar zijn.[5]

Types[bewerken]

In de wateren rond het Verenigd Koninkrijk worden twee types orka's aangetroffen. Bij een type zijn de tanden meestal gaver en de mannetjes zijn er zo'n 2 meter langer dan bij het andere type. Het minder beschadigde gebit zou betekenen dat dit type een ander dieet en mogelijk niche heeft; het zou bijvoorbeeld alleen leven van zeezoogdieren, terwijl het andere type minder selectief is. Het eten van bepaalde soorten vis zou het tandbederf veroorzaken. Dat de twee types zo goed uit elkaar kunnen gehouden worden, betekent dat ze in aparte populaties leven. Mogelijk leidt dit ooit tot het ontstaan van twee soorten orka's.[6]

Onderzoek van mitochondriaal DNA wees eveneens uit dat er waarschijnlijk sprake is van verschillende soorten orka's die tussen 150.000 en 700.000 jaar geleden uit elkaar groeiden. De verschillende types of soorten kunnen ook onderscheiden worden op basis van dieet, leefgebied, uiterlijke kenmerken en taal. Het onderzoek vond alvast een onderscheid in twee Antarctische soorten en een soort uit het noordoosten van de Grote Oceaan. Die laatste zou zich 700.000 jaar geleden afgescheiden hebben van de andere en leeft op andere zeezoogdieren. De twee andere soorten onderscheiden zich onder meer door hun dieet: de ene soort eet zeezoogdieren, de andere jaagt op vis. In dit onderzoek werden echter niet alle bekende types bekeken.[7][8][9] In een latere studie werd nog een vierde type in de studie betrokken. Op basis van het mitochondriaal DNA viel ook dit type te onderscheiden van de drie uit de vorige studie.[10]

Gedrag[bewerken]

Orka's slapen niet volledig, ze moeten immers naar het oppervlak komen om adem te halen en ze moeten opletten voor bedreigingen. Ze rusten uit door de twee hersenhelften om de beurt te laten slapen.

Orka's leven in groepsverband, in zogenoemde troepen. Een troep kan uit 2 tot 90 orka's bestaan, waarbij het oudste vrouwtje de leiding heeft. Er worden ook wel solitaire orka's aangetroffen; dit zijn mannetjes. In een kleine troep zijn de orka's meestal een familie met één volwassen mannetje, twee of drie vrouwtjes en een aantal jongen. Grote troepen hebben drie of vier volwassen mannetjes, met ieder een paar vrouwtjes en hun jongen. Deze groepen komen soms samen, en kunnen zo een troep van veertig dieren vormen.

Voedsel[bewerken]

Het dieet van de orka is gevarieerd. Het menu omvat vis, zeevogels (zoals pelikanen, aalscholvers, pinguïns en meeuwen), pijlinktvissen, en zoogdieren, zoals de Weddellzeehond en de zeeleeuw tot zelfs andere walvissoorten en haaien. Walrussen laat hij meestal met rust. Tot op heden is nog nooit een mens aangevallen door een wilde orka.

Orka's jagen in groepen op volle zee en aan de kust. Ze werken daarbij samen, zoals bij het bijeen drijven van prooien of juist het afzonderen van een walvissenkalf van de moeder. Nabij de kust van Argentinië komen ze tot aan de waterlijn om zeeleeuwen te verschalken. Ook is waargenomen dat ze grote ijsschotsen kapotstoten of laten kantelen om daarop gevluchte zeehonden te grijpen.

Met geen enkele andere bedreiging dan de mens, bevindt deze predator zich aan de top van de voedselketen.

In gevangenschap[bewerken]

Orka's zijn spectaculaire dieren die zich relatief gemakkelijk laten trainen. Zij zijn daardoor populair in dolfinaria en attractieparken, voornamelijk in Noord-Amerika. Ook het Nederlandse Dolfinarium Harderwijk heeft jarenlang een orka gehad: Gudrun. Op 23 juni 2010 vingen medewerkers van het Harderwijkse dolfinarium een verzwakte orka in de Waddenzee, en doopten het dier Morgan. In 2011 verhuisde deze orka naar Loro Parque op Tenerife.

Orka's zijn wilde dieren en na een aantal incidenten werd de kritiek op het gevangen houden van deze dieren steeds groter. Sindsdien zijn de eisen aan de omstandigheden waaronder orka's in gevangenschap worden gehouden steeds strenger geworden: de dieren worden steeds ouder en ook worden er regelmatig jongen geboren. Meer dan de helft van de orka's die nu in gevangenschap leven, is er ook geboren. In gevangenschap krijgen orka's vaak een scheve rugvin. Een definitieve verklaring hiervoor heeft men niet. Mogelijk heeft de zwaartekracht meer vat op de rugvin, doordat deze orka's meer tijd aan de oppervlakte doorbrengen dan die in het wild. Mannetjes hebben vaak een grotere rugvin en lijden vaker aan deze afwijking dan wijfjes.

Films[bewerken]

Orka nabij de Noorse fjorden

In enkele speelfilms speelt een orka een belangrijke rol.

In 1977 kwam de film Orca: The Killer Whale van Dino Laurentis uit. De film, die door velen gezien wordt als cult-horror, vertelt het verhaal van visserman Nolan (Richard Harris) die een orka wil vangen en verkopen. Tijdens zijn eerste poging gaat het mis en doodt hij een zwangere orka. De mannetjesorka die het hele tafereel aanschouwt, blijft Nolan volgen totdat hij wraak heeft genomen.

In 1993 verscheen de eerste van drie Free Willy-films, waarmee de problematiek van orka's in gevangenschap wereldwijd grote aandacht kreeg. In Free Willy I speelde de tamme zwaardwalvis Keiko de rol van Willy, in de andere films werden robots gebruikt.

Pogingen werden ondernomen om Keiko terug in de vrije natuur te brengen. Dit lukte slechts gedeeltelijk, want Keiko bleef het gezelschap van mensen opzoeken. Keiko stierf in 2003 ten gevolge van een longontsteking. Hij is vlakbij de baai waar hij leefde begraven.

Symboliek[bewerken]

De zwaardwalvis had een symbolische betekenis in de Nazca-cultuur, waar het dier voor moed stond. Nazca-krijgers werden vaak afgebeeld als zwaardwalvis met aan het lichaam bevestigde hoofden. De zwaardwalvis werd eerst simpel afgebeeld, maar later steeds gecompliceerder.

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) Orka op de IUCN Red List of Threatened Species.
  2. Volgens Shirihai, H., Gids van alle zeezoogdieren, Tirion, Baarn, 2008, p. 74 ISBN 978 90 5210 712 7., worden mannetjes tussen 7 en 9,8 meter lang en wegen ze tussen 3,8 en 5,5 ton. (en) Martin, Anthony R., The Illustrated Encyclopedia of Whales and Dolphins, Portland House, New York, 1990, p. 118 ISBN 0 517 02564 7., geeft niet alleen de gemiddelden maar ook de spreiding: "... an average adult body length of about 6.7-8m (maximum 9.75m) for males and 5.7-6.6m (maximum 8.53m) for females. Body weight averages 4-6.3 tonnes (maximum 10.5 tonnes) for males and 2.6-3.8 tonnes (maximum 7.4 tonnes) for females". Een ondergrens voor de spreiding van lengte en massa van adulte dieren is lastig vanwege het te maken onderscheid met juvenielen.
  3. (en) Killer whales may have menopause so grandma can look after the kids. Phys.org (17 oktober 2013) Geraadpleegd op 17 oktober 2013
  4. (en) Karin A. Forney & Paul Wade (2007), Worldwide Distribution and Abundance of Killer Whales in Brownell, J.A., DeMaster, D.P., Doak, D.F. et al., Whales, whaling and ocean ecosystems. Berkeley: University of California Press. p. 145–162, met name fig. 12.1, p. 154
  5. (en) NMFS & NOAA rapport Proposed Conservation Plan for Southern Resident Killer Whales (Orcinus orca) Prepared by National Marine Fisheries Service Northwest Regional Office, Movements and Dispersal: p. 23-30
  6. (en) Jody Bourton. Two killer whale types found in UK Waters. BBC (5 januari 2010) Geraadpleegd op 5 januari 2010
  7. Morin, P.A., Archer, F.I., Foote, A.D., Vilstrup, J., Allen, E.E., Wade, P., Durban, J., Parsons, K., Pitman, R., Li, L., Bouffard, P., Abel Nielsen, S.C., Rasmussen, M., Willerslev, E., Gilbert, M.T., Harkins, T. (2010). Complete mitochondrial genome phylogeographic analysis of killer whales (Orcinus orca) indicates multiple species. Genome research 20 (online preprint): 908-916 . DOI:10.1101/gr.102954.109.
  8. (en) One ocean, four (or more) killer whale species. ScienceNews (mei 2010) Geraadpleegd op 9 mei 2010
  9. (en) Not all killer whales alike, biologists say. Los Angeles Times (22 april) Geraadpleegd op 9 mei 2010
  10. Foote, A.D., Morin, P.A., Pitman, R.L., Ávila-Arcos, M.C., Durban, J.W., Van Helden, A., Sinding, M.-H. S. & Gilbert, M.T.P. (2013). Mitogenomic insights into a recently described and rarely observed killer whale morphotype. Polar Biology online preprint . DOI:10.1007/s00300-013-1354-0.