Wijbo Fijnje

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Wybo Fijnje

Wijbo Fijnje (Zwolle, 24 januari 1750Amsterdam, 2 oktober 1809) was een doopsgezinde predikant, Delftse uitgever, patriot, banneling, couppleger, politicus en in de Franse tijd directeur van de Staatscourant.

Levensloop[bewerken]

Fijnje groeide op in Haarlem, waar zijn vader Jan Fijnje, afkomstig uit Harlingen, als predikant was benoemd. Zijn ouders stierven in 1763. Hij studeerde in Amsterdam, maar verhuisde in 1771 naar Leiden en kwam in contact met de Collegianten in Rijnsburg. Fijnje begon zijn loopbaan als Doopsgezind predikant te Deventer (1774). Vervolgens is hij beroepen naar Delft, waar hij al snel het ambt verliet om in 1775 de Hollandsche Historische Courant te gaan uitgeven. Fijnje raakte waarschijnlijk geïnspireerd door de uitgeversactiviteiten en de Gazette de Leyde, de internationaal geroemde krant van zijn schoonfamilie in Leiden, want in november 1775 huwde hij met Emilie Luzac, de dochter van de uitgever.

Het stadhuis in Delft rond 1900

De patriottentijd[bewerken]

In januari 1783 raakte Fijnje in conflict met de Pruisische ambassadeur Friedrich Wilhelm von Thulemeier, die zich beledigd voelde door een artikel in de krant. Fijnje moest zijn tekst herroepen en verontschuldigingen aanbieden, toen Thulemeier bij de burgemeesters langs ging in Delft. Johan Luzac, schrijvend onder het pseudoniem Attica in Fijnje's Nederlandstalige krant, waarschuwde bovendien zijn zwager meer gematigdheid te betrachten ten aanzien van zijn medewerker, de journalist Gerrit Paape, die tamelijk anti-orangistische standpunten innam. In 1783 was Fijnje betrokken bij de oprichting van het exercitiegenootschap; in oktober 1785 bij het opstellen van het Leids Ontwerp, samen met Pieter Vreede en Rutger Jan Schimmelpenninck, Cornelis van Foreest en Jacobus Blaauw als afgevaardigde van Gouda. In juli 1787 beklaagde de gezant Thulemeier zich opnieuw over de manier waarop de prinses werd beschreven.[1]

Op 21 augustus 1787 las Fijnje - als afgevaardigde - een revolutionaire verklaring voorgelezen in de raadzaal van Delft. Elf leden uit de vroedschap werden verzocht op te stappen, waarna acht patriotten konden worden geïnstalleerd. Dat alles gebeurde zonder voordracht aan de stadhouder, maar met het vertrouwen van de bevolking, dat naar het schijnt buiten zwijgend toekeek naar het vliegend legertje onder leiding van Adam Gerard Mappa, een lettergieter en oud-officier. Een bakker die oranjekoek verkocht, kreeg van de krijgsraad bewaking voor zijn huis. Het excercitiegenootschap kreeg vervolgens beschikking over het groot munitie- en wapenarsenaal in de Republiek, tegenwoordig het Legermuseum in Delft. De remotie is nagevolgd in Leiden, Dordrecht, Alkmaar, Hoorn en Monnikendam en vond plaats onder de dreiging van een Pruisisch ultimatum en inval.

Banneling in Noord-Frankrijk[bewerken]

Restanten van de abdij van Waten waar de commune gevestigd was

Wijbo Fijnje behoorde tot de overtuigde en strijdbare patriotten, waardoor het gezin Fijnje-Luzac in op 19 september 1787 de stad moest verlaten. De bevolking van Delft nam wraak op het Genootschap, een kamer vol Delfts aardewerk, beschilderd met zinnebeelden van de vrijheid, werd stukgegooid. De inventaris ging de gracht in. De familie Fijnje week uit naar Antwerpen, later Brussel en uiteindelijk Watten (Frans-Vlaanderen). Johan Valckenaer, Herman Willem Daendels en Mappa huurden op initiatief van Fijnje een voormalig klooster, bovenop een heuvel met een fraai uitzicht. De vier gezinnen en drie vrijgezellen brachten de kamers op orde, verbouwden groente en speelden biljart. Wijbo Fijnje is hertrouwd met Marie Françoise Constance Ténar, nadat Emilie in 1788 overleed. Toen de leden van de associatie door de plaatselijke bevolking werden beschuldigd van de opslag en het handelen in graan, is de commune in 1792 ontbonden. Mappa emigreerde naar de VS en begon de eerste lettergieterij in New York; Valckenaer verhuisde naar Parijs. Daendels vertrok naar Duinkerke.

De Bataafse Republiek[bewerken]

In 1795 kwam Fijnje terug naar de Republiek, waarna hij de lid werd van het comité van waakzaamheid, een soort zuiveringscommissie, de Vergadering van provisionele representanten voorzat en samen met Wiselius en prof. Theodorus van Kooten in het comité ter ontmanteling van de VOC plaats nam, waar radicale standpunten werden ingenomen, maar ook veel pret had. Op 22 januari 1798 pleegde hij met Daendels, Vreede en Van Langen een staatsgreep om de een- en ondeelbaarheid van de nieuwe republiek te waarborgen. De radicale en overal aanwezige Fijnje vertegenwoordigde het Uitvoerend Bewind en zette de Binnenlandse Bataafse Courant op. Lang bleven de omstreden Unitariërs niet aan de macht, want op 12 juni 1798 werd onder leiding van Daendels een nieuwe staatsgreep gepleegd. Voor de corrupte oud-vluchtelingen met een uitgesproken karakter, democratisch dan wel aristocratisch was geen plaats meer; de Moderaten hadden gewonnen. Pieter Vreede wist te ontvluchten door een raam; Fijnje en Van Langen werden tot eind van het jaar opgesloten in de Gevangenpoort, beschuldigd van verkwisting van staatsgelden door de toenmalige procureur Van Maanen. Het proces is nooit gevoerd.

Fijnje werd ambteloos burger en hield zich bezig met een oude hobby, hogere wiskunde en kwam weken de deur niet uit. Op aanraden van Rutger Jan Schimmelpenninck, Alexander Gogel en Hendrik van Stralen werd Fijnje in 1805 hoofdredacteur van de Bataafse Staatscourant. Hij kreeg het domein het Kleine Loo ter beschikking. Toen de redactie naar Amsterdam werd verplaatst, is Jonas Daniël Meijer benoemd tot hoofdredacteur. Fijnje schijnt door zijn ziekte de taak niet te hebben kunnen volhouden, maar is pro forma aangehouden als directeur.

Werk[bewerken]

  • 1774 Theoriae Systematis Universi specimen philosphicum (dissertatie)
  • 1783 Beknopte tijdrekenkundig begrip der algemeene geschiedenis; 2 delen, waarvan het tweede deel verloren is gegaan.

Externe links[bewerken]

Bronnen en noot
  • Fijnje-Luzac, E. Myne beslommerde boedel; brieven in ballingschap 1787 - 1788. Ed. Jacques J.M. Baartmans 2003.
  • Kroes-Ligtenberg, C. (1957) Dr. Wybo Fijnje (1750 - 1809); belevenissen van een journalist in de patriottentijd.
  • Rosendaal, J. (2003) Bataven! Nederlandse vluchtelingen in Frankrijk 1787-1795.
  • Schama, S. (1987) Patriots and Liberators. Revolution in the Netherlands 1780 - 1830.