Naar inhoud springen

Formaldehyde

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Formaline)
Formaldehyde
Structuurformule en molecuulmodel
Structuurformule van formaldehyde
Molecuulmodel van formaldehyde
Algemeen
Molecuulformule CH2O
IUPAC-naam methanal
Andere namen formaldehyde, formaline, formol, oxomethaan, methyleenoxide
Molmassa 30,02598 g/mol
SMILES
C=O
InChI
1/CH2O/c1-2/h1H2
CAS-nummer 50-00-0
EG-nummer 200-001-8
PubChem 712
Wikidata Q161210
Beschrijving Kleurloos gas
Waarschuwingen en veiligheidsmaatregelen
CorrosiefToxischSchadelijk voor de gezondheid
Gevaar[1]
H-zinnen H301 - H311 - H314 - H317 - H331 - H335 - H350 - H370[1]
EUH-zinnen geen
P-zinnen P260 - P280 - P301+P310 - P305+P351+P338 - P310[1]
Carcinogeen ja
EG-Index-nummer 605-001-00-5
VN-nummer 2209 (oplossing in water)
1198 (gas)[2]
MAC-waarde 0,3 mg/m3
LD50 (ratten) (oraal) 100 mg/kg
LD50 (konijnen) (dermaal) 220,1 mg/kg
Fysische eigenschappen
Aggregatietoestand gasvormig[2]
Kleur kleurloos[2]
Dichtheid 0,8153[2] g/cm³
Smeltpunt −117[2] °C
Kookpunt −19[2] °C
Vlampunt −53 °C
Oplosbaarheid in water > 1000 g/L
Goed oplosbaar in water, ethanol, di-ethylether, benzeen
Slecht oplosbaar in chloroform
Thermodynamische eigenschappen
ΔfHol −115,9 kJ/mol
Tenzij anders vermeld zijn standaardomstandigheden gebruikt (298,15 K of 25 °C, 1 bar).
Portaal  Portaalicoon   Scheikunde

Formaldehyde of methanal, ook bekend als spaanplaatgas, is een gas met een zeer sterke, onaangename geur. Het is de eenvoudigste organische verbinding uit de stofklasse der aldehyden.

Synthese[bewerken | brontekst bewerken]

Formaldehyde wordt industrieel bereid door dehydrogenering van methanol met behulp van een zilver-katalysator en bij een temperatuur van 650 °C:

Daarnaast treedt hierbij ook de oxidatie van methanol op, die eveneens formaldehyde oplevert:

Een alternatief proces[3] met een andere katalysator gebruikt voornamelijk de tweede reactie.

Eigenschappen[bewerken | brontekst bewerken]

Een oplossing van 37% formaldehyde in water wordt formaline of formol genoemd, één van de vormen van sterkwater. Formaldehyde wordt ook in gepolymeriseerde vorm geleverd onder de naam paraformaldehyde, een wit fijn poeder. Deze vorm heeft het voordeel dat het een minder vluchtige verbinding is, die langer houdbaar is. Het nadeel is dat de verbinding in bepaalde omstandigheden te weinig reactief is, bijvoorbeeld als carbonylsubstraat in de Wittig-reactie of een reductieve aminering. Verder komt formaldehyde voor als trimeer, trioxaan. Dit is een vaste stof met een smeltpunt van 64 °C.

In een geconcentreerde waterige oplossing reageert formaldehyde tot mierenzuur. Deze oplossing wordt in verdunde vorm gebruikt als ontsmettingsmiddel en om biologische monsters te prepareren en bewaren. Het denatureert eiwitten en maakt ze onoplosbaar en lang houdbaar, maar ook veel harder, een proces dat aan looien verwant is. Biologische preparaten die in formaline gefixeerd zijn worden hard en moeilijk hanteerbaar.

Formaldehyde is een gas en kan ook opgeslagen worden als een makkelijker bewaarbare en bewerkbare chemische verbinding. Reactie met ammoniak levert hexamine, een cyclisch aminal dat door verhitting en behandeling met een zuur opnieuw tot formaldehyde kan worden omgezet. De reactie met natriumwaterstofsulfiet levert het overeenkomstig bisulfietadditieproduct, dat goed oplosbaar is in water. Dit kan door hydrolyse opnieuw in formaldehyde worden omgezet.

Toepassingen[bewerken | brontekst bewerken]

Formaldehyde wordt gebruikt in onder andere spaanplaat, mdf, UF-isolatie en textiel (kleding, gordijnen en vitrages). Het kan ook gebruikt worden om polymeren te maken: samen met ureum wordt bijvoorbeeld ureumformaldehyde gevormd.

Formaldehyde wordt in cosmetica veel gebruikt als conserveermiddel, soms in de vorm van formaline, maar vaker door gebruik van zogenaamde formaldehydedonoren: stoffen die langzaam formaldehyde afgeven. Voorbeelden van formaldehydedonoren zijn bronopol, imidazolidinylureum, DMDM-hydantoïne en benzylhemiformal. In de cosmetische industrie wordt formaldehyde veel gebruikt als ontsmettingsmiddel van installaties en verpakkingen, waardoor veel soorten cosmetica kleine hoeveelheden formaldehyde bevatten, ook als het niet in de INCI-ingrediëntendeclaratie genoemd wordt.

In diverse branches wordt formaldehyde toegepast:

  • reactiemiddel in productieprocessen (onder andere bij de bereiding van chemicaliën)
  • leer-, textiel- en tapijtfabrieken
  • papier- en houtverwerkende industrie
  • medische sector
    • ziekenhuizen (ontsmettingsmiddel in ziekenhuiskamers)
    • laboratoria (ontsmettingsmiddel tegen virussen)
    • bij de bereiding van vaccins (bijvoorbeeld anatoxines)[4]
    • simpele drugstests (Marquis-reagens)
  • agrarische bedrijven
  • drankenindustrie
  • Het wordt gebruikt voor het bleken en dieptereinigen van stenen opritten en terrassen, die niet direct aan de tuin grenzen. Hierbij wordt gebruikgemaakt van formaline, de waterige oplossing. Deze oplossing verwijdert ook mos.
  • voor het balsemen van lichamen.

Toxicologie en veiligheid[bewerken | brontekst bewerken]

Formaldehyde is giftig. In de lever wordt methanol door het enzym alcoholdehydrogenase omgezet in formaldehyde. Het is een van de negen schadelijke stoffen in tabaksrook.[5]

Formaldehyde kan de ogen, neus en keel irriteren. Er kan ook hoofdpijn en huidirritatie optreden. Het is zelfs mogelijk om een beroepsastma op deze stof te ontwikkelen.[6]

Spaanplaatgas[bewerken | brontekst bewerken]

Formaldehyde kan vrijkomen wanneer bijvoorbeeld bouwmaterialen te vochtig worden door o.a. lekkage. Sinds de 1970er jaren is formaldehyde op grote schaal gebruikt in de bouw van nieuwe woningen en bij renovatie, bijvoorbeeld voor wanden, daken en vloeren. Het werd bekend als "spaanplaatgas" en veroorzaakte al vanaf het begin van de toepassing van spaanplaat klachten. Op scholen werden veel leerkrachten en leerlingen ziek, evenals bewoners van woningen waarin spaanplaat werd toegepast.[7]

Kankerverwekkend[bewerken | brontekst bewerken]

Formaldehyde is bewezen carcinogeen voor de mens. Het carcinogene effect werd reeds duidelijk aangetoond in studies met dieren maar de epidemiologische studies bij de mens maakten nog geen formele conclusies mogelijk. Het IARC rangschikte formaldehyde tot 2004 in groep 2A (waarschijnlijk carcinogeen). In juni 2004 besloot een internationale werkgroep van experts om op basis van de bestaande epidemiologische studies formaldehyde in groep 1 te plaatsen, dus carcinogeen voor de mens.

Bekende incidenten[bewerken | brontekst bewerken]

Tussen 10 en 12 augustus 2016 is er 2730 kg formaldehyde weggelekt bij de DuPont-fabriek in Dordrecht. Twee maanden later, op 10 oktober 2016, volgde een nieuwe lekkage in dezelfde fabriek en heeft het provinciebestuur van Zuid-Holland dezelfde avond aangedrongen op het onmiddellijk stopzetten van twee productielijnen van de Delrin-fabriek. DuPont heeft daarop zelf besloten om deze productielijnen tot nader order stil te leggen wegens twee lekkages.[8]

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Referenties[bewerken | brontekst bewerken]

  1. a b c Productinformatie in de Online catalogus van Sigma Aldrich, geraadpleegd op 5 juli 2011.
  2. a b c d e f (en) Gegevens van formaldehyde in de GESTIS-stoffendatabank van het IFA (geraadpleegd op 20 november 2008)
  3. https://web.archive.org/web/20111208200624/http://www.perstorpformox.com/Sites/Formox/Home/Plants/Process/How.aspx Processchema van het Perstorp Formox proces
  4. Beunders et al., Clinical Picture and Serological Response to Vaccination with Formalinized Vaceinia Virus Followed by Scarification with Active Vaccine, in Military Personnel. Archives of Virology 10(3) 1960.
  5. 9 schadelijke stoffen in tabaksrook (WHO). RIVM. Geraadpleegd op 5 maart 2024.
  6. (en) C.-W. Kim, J.-S. Song, Y.-S. Ahn, S.-H. Park, J.-W. Park, J.-H. Noh & C.-S. Hong (2001) - Occupational asthma due to formaldehyde, Yonsei Med. J., 42 (4), pp. 440-445. Gearchiveerd op 6 oktober 2022.
  7. School dicht door spaanplaatgas. Geschiedenisplein SP Leiden (apr 2024 bekeken)
  8. www.ozhz.nl. www.ozhz. Gearchiveerd op 12 oktober 2016. Geraadpleegd op 11 oktober 2016.

Externe links[bewerken | brontekst bewerken]