Heraldiek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Wapens verwerkt in stamboomvorm (kwartierstaat)

Heraldiek of wapenkunde in de meest algemene zin is de wetenschap die zich bezighoudt met de studie naar het ontstaan, de ontwikkeling, het gebruik, het recht, de reglementering en de beschrijving van wapens van personen, families en instellingen.[1]

Op de tweede plaats is heraldiek de duiding van het geheel van conventies en regels die de samenstelling en het gebruik van de heraldische wapens regelt. Aansluitend daarop ontstond een regionaal gekleurd wapenrecht.

Heraldiek verwijst naar de gewoonte die is ontstaan in Europa in de tweede helft van de twaalfde eeuw om wapenuitrustingen van ridders te versieren met symbolische voorstellingen, wapens genoemd. Heraldische wapens onderscheiden zich van preheraldische versierselen doordat ze permanent en erfelijk van karakter zijn.[2]

Een kenner van heraldieke wapens noemt men een heraldicus. Het woord "heraldiek" is een afleiding van het middeleeuws Latijnse heraldus (heraut).

Geschiedenis van de heraldiek[bewerken]

Algemeen[bewerken]

De hertogen van Bourbon (met de lelies) en Bretagne in tweegevecht

De vroegste sporen van heraldiek, in de zin van een systematisch erfelijk gebruik van gekleurde emblemen op een schild of zegel, dateren uit het begin van de 12e eeuw, in de zogenoemde 12de-eeuwse renaissance. Eerdere periodes worden achtereenvolgens aangeduid als paraheraldiek, preheraldiek en protoheraldiek. [3]

Om duidelijk te maken welke ridder schuil ging onder een harnas en helm of aan te geven tot welke partij men behoorde, werden middels kleuren en symbolen vanaf de vroege middeleeuwen iconografische tekens aangebracht op de schilden. Als regel gold dat een wapen duidelijk van op afstand herkenbaar moest zijn voor de heraut om de identiteit van de ridder vlug vast te stellen. Het herkenningsteken bracht men ook aan op de paardenkleden, de banieren en de helm (helmteken). Het vlug herkennen van de rang van de ridder via een herkenbaar wapen was van belang omdat men bij gevangenneming een hoger losgeld kon eisen. Daarnaast werd het wapen ook gebruikt voor het zegelen van brieven en documenten, met behulp van een zegelring in de vorm van een lakzegel.

Het gebruik van die wapens was aan allerlei afspraken en gebruiken verbonden. Naast met name adellijke familiewapens, is het gebruikelijk voor Europese staten, steden, streken en gemeenten om een wapen te voeren.

Sommige afbeeldingen op een wapen verwijzen naar de naam van de drager. Zo'n wapen noemt met een sprekend wapen. Zo staan op het wapen van de familie Van Wassenaer drie liggende wassende maantjes of wassenaars. Ook gemeenten kunnen een sprekend wapen hebben. Het wapen van de voormalige Utrechtse gemeente Zuilen toonde drie zuilen.

De boerenstand voerde in de vroege middeleeuwen geen wapen, maar gebruikte een huismerk als herkenningsteken. Dit huismerk was kenmerkend voor de boerderij en werd als brandmerk en teken op zerken gebruikt. In de late middeleeuwen gingen ook burgers en boeren wapens voeren en soms zijn de oude huismerken op de wapens afgebeeld.

In de late middeleeuwen was het gebruik van heraldische kentekens dus niet langer het exclusieve domein van de adel en de staat, ook gilden, verenigingen en burgers gingen wapens voeren. Voor abten, bischoppen en prelaten ontstond er een toegesneden kerkelijke heraldiek met bijzondere regels en vormen. Wapens vertegenwoordigen de persoon alsof hij zelf lijfelijk aanwezig is.

Naast de adellijke wapens bestaan er ook burgerlijke wapens, die de adellijke in aantal ver overtreffen. Het was in Vlaanderen gebruikelijk dat schepenen van een schepenbank met hun familiewapen zegelden. Indien dat niet bestond, kozen zij een persoonlijk dat later vaak werd gezien en gebruikt als familiewapen door de afstammelingen. Ook de Nederlandse regenten gingen wapens voeren.

Bij de erkenning van een wapen kreeg de desbetreffende een wapenbrief mee. Dit werd tevens gebruikt om wapenbelasting te heffen.

In de 17e eeuw raakte de heraldiek in verval. Men verloor het doel van het wapenschild, de gemakkelijke herkenning van het wapen, uit het oog en leefde zich uit in ingewikkeldere vormen en stukken. Daardoor ontstonden ook wapenschilden die personen en objecten uit de natuur bevatten. Deze worden dan beschreven met de woorden "in hun natuurlijke kleur".

In Azië, de Amerika's en Afrika is een heel eigen heraldische traditie ontstaan die ver van de strenge geometrische wapens van de middeleeuwse ridders staat. Ook de communistische landen ontwikkelden een eigen heraldische stijl die men Socialistische heraldiek zou kunnen noemen. Op deze schilden staan rokende vulkanen, beboste landschappen en zelfs autowegen (het wapen van Laos) of elektriciteitspalen (het wapen van Noord-Korea) afgebeeld.

Wapens in onze tijd[bewerken]

Gaandeweg ontstond de zogenoemde papieren heraldiek van wapens met vergezochte combinaties die ver afweken van de oorspronkelijke bedoeling. Verenigingen zoals een vissersclub, een fanfare of een carnavalsvereniging meten zich een eigen wapen aan dat verwijst naar hun mythologie en identiteit. Het voeren van een wapen is onderworpen aan het wapenrecht.

Nederland[bewerken]

De Hoge Raad van Adel is een adviesorgaan met tevens een registrerende functie voor onder andere publiekrechtelijke- en familiewapens van de Nederlandse adel. Het wapen moet officieel schriftelijk aangevraagd worden bij de Koning. De minister van Binnenlandse Zaken stuurt die aanvraag weer door aan de Hoge Raad van Adel, die een advies zal uitbrengen. Na instemming van de Kroon wordt vervolgens het wapen bij Koninklijk Besluit verleend, waarna een wapendiploma wordt opgesteld. Burgerlijke wapens kunnen onder andere bij de Fryske Rie foar Heraldyk en enkele genealogische verenigingen registreert worden.

Vlaanderen[bewerken]

In Vlaanderen wordt een officieel wapen toegekend door de Vlaamse Regering, op advies van de Vlaamse Heraldische Raad. Gemeenten en OCMW's in België voeren een eigen vlag en wapen. Het vastleggen van burgelijke wapens in een wapenregister behoort niet tot hun kerntaak.

Verenigd Koninkrijk[bewerken]

Groot-Brittannië (met uitzondering van Schotland) kent het College of Arms dat afhangt van de kroon. Schotland heeft zijn eigen Office of the Lord Lyon. Beide dwingen een wapenrecht af en houden zich bezig met zowel adellijke als burgerlijke heraldiek.

Invloed heraldiek in onze tijd[bewerken]

Recente heraldiek breekt niet met de traditie maar kent haar eigen uitdrukkingsvormen. De moderne maar toch correcte stijl herkent men aan haar duidelijkheid, harmonie van proporties, vormen en kleuren en stilerende weergave. Nieuwe wapens verwijzen naar een zinvolle inhoud en zijn ontdaan van tegenwoordig weinigzeggende ornamentiek uit vergane perioden.[4]

Bedrijven en dienstverlenende beroepen voeren een eigen wapen om hun producten of activiteiten een zekere waardigheid te verlenen. Een afgeleide vorm heraldiek vindt zijn toepassing in het ontwerpen van beeldmerken. Diverse voetbalclubs en verenigingen verwerken een wapen in hun logo's. Autofabrikanten zoals Ferrari en Porsche hebben een wapen als beeldmerk. Zo is bijvoorbeeld het logo van het automerk Alfa Romeo samengesteld uit twee Milanese wapenschilden: het wapen van de stad Milaan en dat van de familie Visconti, de voormalige heren van de stad.

Steeds vaker kiezen overheden ervoor om hun wapen of vlag in een gestileerde of logovorm te gaan gebruiken om hun rechtspersoonlijkheid te symboliseren. Dit hedendaagse "wapen" komt dan voor op het briefpapier, allerlei aktes, ambtstekens, diploma's en vlaggen. Het ontwerp en uitvoering van het "wapen" gaat veelal ten koste van de klassieke heraldiek, waarbij het wezenlijke van de oorspronkelijke afbeelding verloren gaat. Zo koos de gemeente Apeldoorn een blaadje als beeldmerk, Rheden een takje. Dit zijn elementen die geheel niets met het wapen te maken hebben.[5]

De heraldiek kent ook een ontwikkeling als kunstvorm in onze tijd. Daniel de Bruin en Marco Foppoli zijn twee kunstenaars die vernieuwend bezig zijn rond heraldiek. Een verschijningsvorm van een wapen kan ook in de vorm van een tatoeage zijn.

Wapenrecht[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Wapenrecht voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het wapenrecht is een onderdeel van de heraldiek. Het omschrijft de mate van wettelijke bescherming van wapens en geeft richtlijnen voor hun verlening en geoorloofd gebruik.

Opbouw en onderdelen van een wapen[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Wapen (heraldiek) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het beschrijven van wapens in een eigen taal men vastgelegde regels noemt men blazoeneren. Een wapen kan bestaan uit alleen een schild, maar veelal voegt men rondom het schild zaken toe, de zogenaamde schilddekking. Gaandeweg breidde deze schilddekking zich zodanig uit dat het wapen op het schild in de verdrukking kwam en minder leesbaar werd.

Kleuren[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Heraldische kleur voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In de heraldiek zijn er twee opvattingen van kleur:

  • In de enge betekenis zijn de kleuren de vier donkere kleuren: azuur, sinopel, sabel en keel. Dit is in tegenstelling tot de metalen en de pelswerken. In deze betekenis heet een kleur een email.
  • In de ruime betekenis zijn de kleuren de emails, de metalen en de pelswerken bij elkaar. In deze betekenis heet een kleur een tinctuur.

De namen van de kleuren en de door Silvester Petra Sancta in zijn "systeem" voorgeschreven weergave ervan in een zwart-wit tekening zijn:

Emails[bewerken]

Heraldic Shield Azure.svg Heraldic Shield Gules.svg Heraldic Shield Vert.svg Heraldic Shield Sable.svg
  • azuur of lazuur (blauw, weergave door middel van horizontale arcering)
  • keel (rood, weergave door middel van verticale arcering)
  • sinopel (groen, weergave door middel van diagonale arcering links boven - rechts onder)
  • sabel (zwart, weergave in effen zwart of door middel van horizontale en verticale arcering)

Metalen of tincturen[bewerken]

Heraldic Shield Or.svg Heraldic Shield Argent.svg
  • or (goud of geel, weergave door middel van puntjes)
  • argent (zilver of wit, weergave in effen wit)

Pelswerken[bewerken]

Kleuren-hermelijn.svg Kleuren-vair.svg
  • hermelijn (wit met zwarte staartpunten)
  • vair (eekhoornbont, getekend als zilver en azuur, als afgebeeld)

Variaties daarop:

  • goudhermelijn (goud met zwarte staartpunten)
  • tegenhermelijn (zwart met zilveren staartpunten)
  • tegengoudhermelijn
  • tegenvair (zilver en azuur verwisseld)
  • paalvair

Andere kleuren[bewerken]

Heraldic Shield Purpure.svg Kleuren-oranje.svg

Daarnaast komen onder andere nog de volgende kleuren voor:

  • purper (weergave: diagonale arcering links onder - rechts boven)
  • oranje (weergave: als voor rood plus goud, dus verticale arcering, afgewisseld met puntjes)
  • bruin (weergave: verticale arcering plus diagonale arcering links onder - rechts boven)

Deze kleuren komen in wapens voor, maar behoren niet tot de heraldische kleuren.

Conventies[bewerken]

De goede leesbaarheid van op een afstand door de heraut is het uitgangspunt voor het ontwerp van een wapen. Daarvoor golden belangrijke spelregels:

  • de basiskleuren (azuur, keel, sabel en sinopel) mogen elkaar niet raken in een wapen met daarbij geen kleur op kleur
  • geen combinatie van kleuren van dezelfde soort: een metaal mag niet met een metaal gecombineerd worden, een email niet met een email. Het is dus bv. niet correct om een Lelie van 'or' op een veld van 'argent' te plaatsen.

Wapens die afwijken van die regels noemt men raadselwapens. Dit omdat men aanneemt dat de afwijking een reden heeft waarnaar men moet raden.

De algemene regel kent echter weinig uitzonderingen. De koning van Jeruzalem (v.a. de Eerste Kruistocht) draagt een kruis van or op een schild van argent en de paus verenigt de twee metalen in zijn wapen. Het wapen van Amsterdam kent een zwarte paal op een rood veld. Uitzondering is het wapen van de Kerkelijke Staat, nu Vaticaanstad, dat geheel uit goud en zilver bestaat.

Een wapen moet men steeds lezen vanuit het standpunt van de wapendrager; links is rechts en omgekeerd. Dat houdt in dat bij een gevierendeeld wapen het belangrijkste stuk rechtsboven staat.

Bij het concept van een wapen golden vroeger belangrijke afspraken. Ongehuwde vrouwen en weduwen hadden in de Nederlanden en in Duitsland een ruitvormig schild. Een leeg hartschild in een bisschoppelijk wapen stond voor een bisschop in functie, met andere woorden hij laat zijn (wereldlijk) familiewapen niet zien.

Schildvormen[bewerken]

Vlakverdelingen[bewerken]

Voorbeelden van vlakverdeling

Een schild kan op verschillende manieren worden verdeeld. Een aantal veel voorkomende vlakverdelingen zijn in de figuur aangegeven.

  1. Doorsneden (horizontaal gehalveerd)
  2. Gedeeld (verticaal gehalveerd)
  3. Doorsneden en halfgedeeld
  4. Gedeeld en links doorsneden
  5. Gevierendeeld (in vier kwartieren)
  6. Gevierendeeld met hartschild (zie uitleg over kwartieren)
  7. Geschuind (rechts) diagonaal gedeeld van linksboven naar rechtsonder
  8. Linksgeschuind (diagonaal gedeeld van rechtsboven naar linksonder)

Verder komen voor:

Aflijningen[bewerken]

  1. Gepaald of gedeeld: verticaal in gelijke delen gedeeld waarbij de 'paal' in het midden soms een afwijkende kleur heeft
    1. Gepaald van x stukken: verticaal in x gelijke vlakken verdeeld, afwisselend van kleur, waarbij x het totale aantal vlakken is
  2. Gebalkt (horizontaal doorsneden)
    1. Horizontaal gebalkt van x stukken
    2. Dwarsbalk: een horizontaal lopende baan door een schild
      1. golvend gedwarsbalkt: als golven bewegende banen
      2. gekanteelde dwarsbalk: met kantelen voorziene balk
  3. keper of chevron

Kwartieren[bewerken]

Figuur 5 is verdeeld in vier kwartieren, waarvan 1, het eerste kwartier, als rechtsboven wordt aangeduid. Bij het tellen van de velden worden deze rij voor rij horizontaal doorlopen.

Indien een gevierendeeld of gekwartierd schild uit meerdere wapens is samengesteld, bepaalt de nummering ook de rangorde of belang van de verschillende families, 1 is het belangrijkst en 4 het minst. Bij kwartieren die zelf ook zijn gekwartierd, worden de vlakken binnen het kwartier aangeduid met a, b, c en d

Een adellijke stamboom wordt een kwartierstaat genoemd, afgeleid van de vier kwartieren van een wapenschild.

Stukken[bewerken]

Op een schild kunnen allerhande stukken of herkenbare figuren voorkomen. Alle vormen en figuren op een wapen noemt men "stukken". Deze zijn in twee groepen te verdelen: gewone stukken en herautstukken.

  • Gewone stukken bevatten afbeeldingen zoals delfstoffen, planten, dieren en gebruiksvoorwerpen. Een kleine greep van veel voorkomende stukken:
  1. balken
  2. torens
  3. leeuwen
  4. adelaars
  5. jachthoorns
  6. Franse lelie of fleur-de-lys
  7. kruizen of kruisen
  8. ruiten
  • Herautstukken bestaan uit geometrische figuren die het schild van rand tot rand in vakken met kleuren verdelen

Ook de ridderorde van de bezitter van het wapen kan om het wapenschild worden gehangen of in het schild worden opgenomen.

Zie ook[bewerken]

Afbeeldingen[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Bartolus de Saxoferrato (ca. 1355) Tractatus de insigniis et armis Gedigitaliseerd.
  • Pama, Cornelis (1987) Rietstaps Handboek der Heraldiek. Leiden: E.J. Brill. ISBN 90 04 08352 9
  • Rietstap, J.B. (1884-1887) Armorial général précédé d'un dictionnaire des termes du blason, 2 dln, Gouda
  • Steenkamp, J. C. P. W. A. (1938-1940) Heraldisch Vademecum. 2 dl. Amersfoort: S. W. Melchior
  • Rottier,H. en Van de Cruys, M. (2004) Heraldiek. Wapens kennen en herkennen, 351 blz, Uitgeverij Davidsfonds, Leuven

Externe links[bewerken]

  • International Civic Heraldry - Site met meer dan 52000 wapenschilden van overheden in de hele wereld (oa alle Nederlandse gemeentewapens).
  • Heraldic Collectors Items - Site met veel informatie over heraldische verzamelaarsobjecten, o.a. plaatjesalbums en sigarenbandjes
  • Heraldicum Disputationes,Vlaams kwartaaltijdschrift voor heraldiek
  • Jean Lautte, Le jardin d'armoiries contenant les armes de plusieurs Nobles Royaumes & Maisons de Germanie Inferieure - Den boomgaert der wapenen inhoudende de wapenen van vele Edele Huysen van dese Nederlanden ende andere omliggende, Gand, 1567 (reprint: [1]).
  • Jacques de Neufforge, Armorial du Royaume des Pays-Bas, Bruxelles, 1827 (reprint: [2]).

Referenties[bewerken]

  1. C. Pama Prisma van heraldiek & genealogie, ruim 3000 begrippen van A tot Z verklaard, 1990 2e geheel herziene druk, p. 154, (Uitgeverij: Het Spectrum Utrecht
  2. Stephen Slater (2003) 'De geboorte van de heraldiek.' in: Heraldiek. De geschiedenis en de hedendaagse toepassingen van de wapenkunde. p. 12-13 (Veltman Uitgevers)
  3. Rottier & Van de Cruys, Heraldiek. Wapens kennen en herkennen, 2004, Uitg. Davidsfonds, (De oudste sporen van heraldiek, blz 34)
  4. Rottier & Van de Cruys, Heraldiek. Wapens kennen en herkennen, 2004, Uitg. Davidsfonds, (Heraldiek als kunst, blz 334)
  5. Gemeentewapens in Nederland. 1914-1989. Naar het officiële register van de Hoge Raad van Adel. 's-Gravenhage, VNU-Uitgeverij, 1989