JHWH

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Jehovah)
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Het artikel God (jodendom) behandelt het godsbegrip binnen het jodendom.
Het Tetragrammaton in Oud Hebreeuws (1100 v.Chr. tot 300 n.Chr.), Aramees (10e eeuw v.Chr. tot 1 v.Chr.) en in modern Hebreeuws schrift

JHWH of JHVH komt van de Hebreeuwse lettercombinatie יהוה jod-hee-vav-hee en is in de Hebreeuwse Bijbel de naam van God. Deze lettercombinatie wordt ook wel tetragram(maton) genoemd (Grieks: τετραγράμματον, "vier letters").

Het tetragrammaton יהוה, JHWH bestaat uit matris lectionis (medeklinkers die klinkers aangeven) die een aanwijzing kunnen zijn dat het gaan om een cognaat object gaat dat is afgeleid van היה, hayah, het Hebreeuwse koppelwerkwoord dat we ook kennen als het werkwoord "zijn". Dit woord wordt vaak vertaald in lijn met de traditie van de Septuagint, als "HEER". Maar omdat het vaak als bijstelling wordt gebruikt, of zelfs als status constructus (wat niet met zekerheid kan worden gezegd) met elohim, kan het duiden op "het zijn" of de "IK BEN" van God. De exacte betekenis is al duizenden jaren onderwerp van theologische speculatie.

Herkomst[bewerken]

De naam Jhw ("Jhw in het gebied van de Shasu") duikt voor het eerst op in Transjordanië, vanaf 1400 v.Chr., namelijk in Egyptische teksten van Amenhotep III die verwijzen naar een volk dat daar leefde. Stammen werden wel meer geïdentificeerd aan de hand van de godheid die zij aanhingen. In dit geval zou Jhw duiden op Jaw of Jahu, de naam waarvoor de vroegere El door een stam werd ingeruild. De aanroeping Hallelu-Jah betekent letterlijk Ere zij Jah.[1] Veel persoonsnamen van deze stam die eerder el bevatten (Elia, Natanaël), kregen nu ja als suffix. El zou dus de evolutionaire voorloper zijn van Jahweh.[2][3]

Latere teksten in Ugarit opgegraven komen volgens taalgeleerden qua stijl erg dicht bij die van de Tenach en vermelden El en Baäl ("de Heer") tezamen.[4] Het vroeg Hebreeuws lijkt bovendien heel erg op het Ugaritisch. Michaël Kerrigan c.s. menen dat de latere profeten van het Oude Testament Baäl als een valse god en vijand verketterden om het verband tussen Baäl en El te ontkennen.[5] In Ugarit was El echter de vader van de vruchtbaarheidsdgod Baäl en zijn strijdbare zuster Asnat.[6] Volgens Exodus 6 werd God door de stamvaders van Israel vereerd als El Shaddai. El betekent hoog of verheven. Aan Mozes maakt God zich bekend als JHWH, "ik zal er (altijd) zijn voor u". De naam El blijft meestal in de meervoudsvorm Elohim, een aanduiding van God. Het woord Baal, heer, wordt helemaal verbonden met de vruchtbaarheidscultus, zodat men later zelfs in de geschriften namen als Isbaal en Mefibaal veranderde in Isboseth en Mefiboseth (Boseth = schande). Aanvankelijk zal Baal echter een neutraal woord geweest zijn.[7] Op kleitabletten, gevonden tijdens opgravingen in Ebla, komt de naam Ja (Jaw (JW), Jahu (JHW)) overigens al voor ( zie ook Ea).[8]

Betekenis[bewerken]

De betekenis van de naam JHWH is omstreden. In het algemeen wordt de naam als werkwoord geduid, vooral als korte vorm van ’el-jahweh.[9] Maar de vraag is wat het werkwoord betekent.

Exodus 3:14,15 suggereert een afleiding van het Westsemitische werkwoord היה hjh, "zijn", "bestaan":[10]

"Toen antwoordde God [Mozes]: „Ik ben (אהיה) die er zijn zal (אהיה)”. Zeg daarom tegen de Israëlieten: ‘IK ZAL ER ZIJN (אהיה) heeft mij naar u toe gestuurd.’” Ook zei hij tegen Mozes: 'Zeg tegen hen: ‘De HEER (יהוה) heeft mij gestuurd, de God van uw voorouders, de God van Abraham, de God van Isaak en God van Jakob. En hij heeft gezegd: 'Zo wil ik voor altijd heten, met die naam wil ik worden aangeroepen door alle komende generaties.'"

God is dan ofwel "de Zijnde", "de Bestaande" (vergelijk de Septuagint: ho ōn, "de Zijnde") of "de Bestaansschenker". Volgens Von Soden betekent de naam iets als "Hij manifesteert zichzelf als bestaand" en daarvan afgeleid "Hij bewijst Zichzelf", "Hij openbaart Zichzelf".[11] Albright interpreteerde de naam daarentegen als een causatief imperfectum met de betekenis "de Bestaansveroorzaker".[12] Een alternatief is dat het bij de aanduiding in Exodus 3:14 gaat om een late volksetymologie. Bovendien moet in gedachten worden gehouden dat de vraag naar de betekenis van de naam niet de vraag naar de aard van God beantwoordt.

Knauf merkte al op dat het merkwaardig is dat de naam van godheid van Edomitische of Noordarabische herkomst met een Westsemitisch werkwoord zou moet worden verklaard. Het zou misschien beter zijn de naam met een Arabische etymologie te verklaren. De wortel hwj heeft in het Arabisch drie betekenissen: 1. "(vurig) naar iets verlangen", "gepassioneerd zijn", 2. "vallen", 3. "blazen", "waaien". Een verbinding met de derde betekenis lijkt het meest voor de hand liggend, omdat deze verbonden kan worden met de voorstelling van JHWH als stormgod van het type Baäl / Hadad.[13][14]

Esoterische interpretatie[bewerken]

In de esoterie gebruikt men symbolen om uitdrukking te geven aan innerlijke spirituele ervaringen, ervaringen die niet als "rationele kennis" onder woorden gebracht kunnen worden. Bijvoorbeeld in het gnosticisme spreekt men over een ander soort kennis, de gnosis, die geen dianoia is en zelfs de nous overstijgt. Deze gnosis is de ervaring van het goddelijke in zichzelf, in het hart. Zie bijvoorbeeld bij het gnostische rozenkruisers genootschap.[15] Ook komt deze ervaring voor bij geschriften over het ik ben. Het "dat zijt gij" ofwel "Tat Tvam Asi" (zie engelse wikipedia) drukt dat in principe ook uit. Bedoeld is de identiteit van "dat" (het goddelijke in de natuur) met "gij" (het goddelijke in het hart).

De esoterische interpretatie van de woorden JHWH en HWH (IK ben die ben) verwijst naar diezelfde ervaring. Het is voor ieder mens als subject het "zijn" of "zelf" in zichzelf zonder dat men het ego bedoelt. Hierin ligt het eenheidsbesef en het begrip van broederschap als toegang tot empathie en eenheidservaring. Dat men JHWH vaak in de Bijbel als "Heer" vertaalt kan een misverstand opleveren, alsof JHWH uitsluitend een "ander" "buiten" jezelf zou zijn, als een soort "object": een vals anthropomorfisch beeld. Dat is de reden dat vele monotheïsten vinden dat men geen "beeld" van God mag maken en de naam van JHWH niet mag uitspreken. Overigens komt men die "Heer" ook in dezelfde notie tegen als Isvara.[16] Het ken uzelf dat o.a. boven op iedere tempelpoort van vrijmetselaars staat, is een opdracht tot actieve zelfreflectie in plaats van een abstracte duiding van het goddelijke.

In de theosofie wordt Jehova(h) als 'Heer van de maan' gezien, als het collectief Maanvoorouders, elohim ('zonen van god') of als één van hen.[17]. 'Jah-Hova' staat er voor de mens, 'mannelijk-vrouwelijk' en de voortbrenging van het menselijk lichaam.[18]

Uitspraak[bewerken]

De juiste uitspraak van JHWH is onbekend. Het Hebreeuws werd namelijk ongevocaliseerd (dat wil zeggen zonder klinkers) geschreven. Flavius Josephus schreef over de 'vier klinkers' van de Naam, waarvan je de uitspraak zou kunnen reconstrueren door te vergelijken met woorden waarvan de uitspraak bewaard gebleven is, zoals JHWDH (Jehoeda).

De Naam mocht slechts eenmaal per jaar worden uitgesproken: door de hogepriester (kohen gadol) in de Joodse tempel tijdens de offerdienst van Jom Kipoer. De juiste uitspraak was niet echt geheim, maar doordat de Naam zo zelden werd uitgesproken, zal het volk de uitspraak niet gekend hebben. Men veronderstelt dat de hogepriester de uitspraak aan zijn opvolger leerde. Aangezien de Tempel al bijna 2000 jaar niet meer bestaat en er al even lang geen hogepriester meer is, is de uitspraak van de Naam verloren gegaan.

Dit verbod op het uitspreken van deze Naam op andere momenten dan tijdens de offerdienst door de hogepriester op Jom Kipoer had te maken met het verbod dat de Tora geeft voor het onnodig uitspreken ervan.[19] De rabbijnen beperkten daarom niet alleen het gebruik, maar ook de kennis van de uitspraak ervan tot enkel de hogepriester, die het aan de volgende hogepriester doorgaf. Het spreekt vanzelf dat, als de naam niet mag worden uitgesproken, buitenstaanders de naam nooit horen.

Schrijfwijze[bewerken]

Hebreeuws wordt vanouds alleen met medeklinkers geschreven. Deze medeklinkertekst is later door de Masoreten van diakritisch tekens voorzien als hulp bij de uitspraak. Deze klinkers horen dus niet bij de oorspronkelijke tekst. Waar een ander woord gelezen moet worden dan in de medeklinkertekst staat, zetten ze een Q in de kantlijn met de medeklinkers die gelezen moesten worden; boven het woord in de tekst plaatsten ze dan de klinkertekens van het te lezen woord. Als een bepaald woord erg veel voorkwam als Qere/ketiev werd de aantekening in de kantlijn weggelaten; dit heet Qere perpetuum.

Een van deze vaak voorkomende gevallen was de naam, die met vier medeklinkers werd geschreven (יהוה jhwh), maar uit respect voor de heiligheid van de naam (vergelijk Exodus 20:7) werd het uitspreken ervan al vrij vroeg vermeden en las men ervoor in de plaats ’ădônāj, "[mijn] Heer" (meervoudsvorm uit eerbied). Een voorbeeld van de parallelliteit van jhwh en ’ădônāj wordt aangetroffen in Psalm 30:9 en in het buitenbijbelse Papyrus Amherst 63 (Kol. XII; 4e eeuw v.Chr.; TUAT II, 932f). Om de uitspraak tot uitdrukking te brengen werd jhwh in de Hebreeuwse Bijbel met de klinkers van ’ădônāj geschreven: jəhowāh en dat werd uit ontzag meestal verkort tot jəhwāh (יְהוָה), zoals in de Masoretische Tekst, Codex Aleppo en Codex Leningradensis.

De Septuagint geeft יהוה jhwh overeenkomstig de lezing als ’ădônāj, "Heer" meestal als κύριος kyrios, "Heer" weer. Daarnaast bestond in LXX-handschriften de traditie יהוה jhwh met Oudhebreeuwse of Hebreeuwse letters in de Griekse tekst te schrijven. Kopiisten die het Hebreeuws niet meer beheersten, maakten van יהוה het woord ΠΙΠΙ PIPI dat er hetzelfde uitziet, maar niets betekent.

In andere Griekse bronnen klinkt in transliteraties de Oudhebreeuwse uitspraak door: ΙΑΩ,[20] Іαουε / Іαουαι,[21] Іαω,[22] Іευω[23] of Ιαβε.[24]

Omdat orthodoxe joden de naam nooit zullen uitspreken, schrijven zij de naam God vaak als G'd of G-d, om te voorkomen dat naam uitgewist kan worden. De uitspraak is gewoon God.

Jehova(h)[bewerken]

In de Middeleeuwen begon men de schrijfwijze jəhowāh door een misverstand[25] niet meer als ’ădônāj, "Heer" maar als "Jehowah", "Jehovah" te lezen – aldus de 13e-eeuwse dominicaanse monnik Raimundus Marti in zijn werk Pugio Fidei adversus Mauros et Judaeos. Erasmus gaf de Godsnaam als "Jehova" weer en nam aan dat dit de oorspronkelijke uitspraak was. Deze vorm werd ook gebruikt in de inleiding van de eerste uitgave van de Statenvertaling van 1637.[26] Luther volgde de joodse traditie en vertaalde het tetragram met "(de) HEER" en bepaalde daarmee de belangrijkste protestantse traditie.

Sinds Joseph Franklin Rutherford de Bijbelonderzoekers hernoemde tot Jehova's getuigen, wordt de uitspraak Jehova vaak met die geloofsgemeenschap geassocieerd. De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen (ook wel Mormonen genoemd) gelooft dat Jehova een naam is van Jezus Christus.

Vertaalvarianten[bewerken]

In het jodendom[bewerken]

Joden spreken יהוה nooit uit, uit respect voor de heiligheid van God; zie uitleg verderop. In plaats daarvan worden de vele namen en titels voor God gehanteerd, waarvan de bekendste zijn:

  • Adonai – mijn Heer; wordt gehanteerd bij plechtige voorlezingen (in gebeden etc.)
  • Elohim of in dagelijks gebruik Elokiem (zie ook de paragraaf Uitspraak)
  • Hakadosj Baroech Hoe – De Heilige, Gezegend is Hij (in religieus-orthodoxe kringen)
  • Hasjeem – letterlijk ‘de Naam’; meest gebruikte versie in dagelijks, niet-plechtig gebruik
  • ATaH - A (alef) en T (tav) zijn de eerste en laatste letter van het Hebreeuwse alfabet: de schepping omvattend; de H he staat voor Hasjeem (de Naam) en is tegelijk de vijfde letter van het alfabet en tevens het getal 5, verwijzend naar de 5 boeken van Mozes
  • El(i) – de eerstbekende naam; El is het Hebreewse woord voor God, Eli betekent mijn God
  • Adosjem – de rabbijnen zijn echter voor afschaffing van deze versie en geven de voorkeur aan "Hasjeem"
  • El Sjaddaj – de almachtige God
  • Adonai Tsevaot - HEER der heerscharen (NBG) - HEER van de hemelse machten (NBV)
  • Jah – verkorte vorm van Jahwe, vooral in andere eigennamen gebruikt (Jesaja, Jeremija, etc.)
  • El Eljon – de allerhoogste God
  • Sjalom – [God van] vrede
  • Sjechiena – de aanwezige God, of de Aanwezigheid
  • Ehje Asjer Ehje – ‘Ik ben die ik ben’ of ‘Ik zal er zijn’ (Exodus 3:14)
  • God, zonder meer – Strikt genomen is dit geen naam, maar een ‘functieaanduiding’ of titel.[27]

Griekse vertalingen[bewerken]

Origenes (tweede eeuw) en Hiëronymus van Stridon (vierde eeuw) schrijven dat er handschriften van de Septuagint bestaan met de onuitspreekbare heilige Naam. Er zijn hiervan nog zo’n tien fragmenten bewaard gebleven. Hiëronymus meldt in 384 in zijn brief aan Marcella, dat niet-ingewijden de onuitspreekbare naam onterecht toch proberen uit te spreken en dan ΠΙΠΙ, oftewel Pipi lezen.[28]

Papyrus fragment uit de rol van Nahal Hever
met de tekst van Habakkuk 2:19, 20
gedateerd tussen 50 voor en 50 na Christus

Er zijn de laatste jaren oude Griekse handschriften ontdekt die Gods naam, JHWH of יהוה (het tetragrammaton; de vier letters) bevatten. Die zijn vervaardigd door Joodse schrijvers voor de opkomst van het christendom en door Joodse redacteurs daarna, die tot een betere vertaling van het Hebreeuws trachtten te komen. In die tijd was de standaardtekst voor niet Hebreeuws sprekende christenen de Septuagint.

We weten veel over de late Joodse herzieningen en recensies van het Grieks tegenover het Hebreeuws. Beroemd zijn de Grote drie: Aquila (Ad 128), Symmachus en Theodotion. Deze drie vertalingen volgen het Hebreeuws letterlijk, vergeleken met de oudere Griekse vertalingen van de LXX. Moderne geleerden beschouwen een of twee van de drie als volledig nieuwe Griekse versies van de Hebreeuwse Bijbel.[29] Deze Griekse vertalingen hebben het Tetragrammaton in oud en in nieuw Hebreeuws schrift, en ook wel omgezet in Griekse letters, midden in de Griekse tekst van het verhaal. Sommige kopieën van het Griekse Oude Testament uit de laatste eeuwen voor Christus hebben een lege plek waar het tetragrammaton gestaan zal hebben, andere geven de Naam van God weer met "ΙΑΩ" (IAO); anderen gebruiken Phoenician he.pngPhoenician waw.pngPhoenician he.pngPhoenician yodh.png; en er zijn nog handschriften met andere varianten.[30] Een belangrijke versie die Phoenician he.pngPhoenician waw.pngPhoenician he.pngPhoenician yodh.png gebruikt, is de versie van Aquila van Sinope.[31]

Matteo Pierro identificeerde 10 handschriften van de Septuagint waarin het Tetragrammaton in Hebreeuws schrift voorkomt.[32] De Papyrus Rylands 458 wordt ook wel eens genoemd, maar geeft lege plekken. Pierro's conclusie dat de 10 vindplaatsen "valide argumenten zijn om aan te nemen dat de schrijvers van het Nieuwe Testament het Tetragrammaton in hun goddelijk geïnspireerde werk gebruikten", vindt geen enkele navolging onder Bijbelwetenschappers. Belangrijkste argument tegen deze stelling is dat er eenvoudig geen enkel handschrift is gevonden waarin dit het geval is. (Zie volgende paragraaf.)

In het christendom[bewerken]

Er zijn geen aanwijzingen dat er handschriften van (delen van) het Nieuwe Testament hebben bestaan met deze weergave van de onuitspreekbare naam.

JHWH met de vocalisatie van Adonai

Christenen hanteren voor een deel andere titels dan joden, ook al wordt (volgens de christelijke kerken) dezelfde God bedoeld:

  • Adonai - mijn Heer (niet echt algemeen)
  • Aanwezige
  • De Almachtige
  • de Eeuwige
  • de Heilige Naam (ook wel: nomen sacrum)
  • De Naam
  • Eeuwige Vader
  • El(i) - de eerst-bekende naam
  • Elohim (deze naam werd oorspronkelijk in het Oude Testament gebruikt) (zie ook de paragraaf Uitspraak)
  • Enige
  • God (algemeen)
  • HEER (Willibrordvertaling, NBV), HERE (NBG51) of HEERE (StV) (in het Oude Testament, als vertaling van JHWH)
  • Heer (Willibrordvertaling, NBV), Here (NBG51) of Heere (StV) (In het Nieuwe Testament, als vertaling van het Griekse Κυριος (= Heer))
  • Hemelse Vader
  • Ik ben (vooral in het Evangelie volgens Johannes)
  • Jahwe of Jahweh (redelijk algemeen)
  • Jehova of Jehovah (onder andere bij Jehova's getuigen)
  • Levende
  • Onnoembare
  • Vader (in de hemelen)
  • Vredevorst

Gebruik in vertalingen[bewerken]

In navolging van de Joodse traditie en het Nieuwe Testament is in veel Bijbelvertalingen de naam ‘JHWH’ vervangen door ‘Heer’, bedoeld als vertaling van ‘Adonai’. Toch kan men aan het lettertype soms nog zien of er oorspronkelijk in het Hebreeuws JHWH of Adonai stond:

Elohim Adonai JHWH Adonai JHWH JHWH Adonai[33] JHWH Elohim JHWH Sebaoth
Voor Joden geoorloofde uitspraak Elohim Adonai Adonai Adonai Elohim Adonai Elohim Adonai Sebaoth
King James God the Lord the LORD the Lord GOD the LORD God the LORD God the Lord of hosts
Statenvertaling God de Heere de HEERE de Heere HEERE de HEERE Heere de HEERE God de HEERE der Heirscharen
Petrus Canisiusvertaling God de heer Jahweh Jahweh, mijn heer Jahweh god Jahweh der heirscharen
NBG 1951 God de Here de HERE de Here HERE de HERE Here de HERE God de HERE der Heerscharen
Willibrordvertaling God de Heer Jahwe Jahwe, mijn Heer, Jahwe God Jahwe van de machten
Groot-Nieuwsbijbel God de Heer de Heer de Heer mijn God de Heer de Heer mijn God de almachtige Heer
Het Boek God de Here de HERE de Heer mijn God de Oppermachtige HERE de HERE mijn God de HERE van de hemelse legers
Willibrordvertaling95 God de heer de HEER Heer GOD de HEER mijn God de HEER van de machten
NBV 2004 God de Heer de HEER[34] God, de HEER
HEER, mijn God
God, de HEER God, de HEER de HEER van de hemelse machten
NBV Studiebijbel 2008 God de Heer JHWH de Heer, JHWH JHWH, God JHWH van de hemelse machten
Herziene Statenvertaling 2010 God de HEERE de HEERE de Heere HEERE de HEERE Heere de HEERE God de HEERE van de legermachten
Nieuwewereldvertaling God de Heer Jehovah Soevereine Heer Jehovah Jehovah, de Soevereine Heer Jehovah God Jehovah der legerscharen
  • Het verschil tussen Adonai en JHWH is in veel vertalingen dus wel zichtbaar (maar niet hoorbaar) doordat het laatste in KLEINKAPITAAL wordt geschreven. In de NBV staat zelfs de beginletter van HEER in kleinkapitaal (in tegenstelling tot de namen van de Bijbelboeken, die allemaal met een gewone hoofdletter beginnen).
  • In de eerste tekst in de Bijbel waarin de naam JHWH voorkomt (namelijk Genesis 2:4) voegt de Statenvertaling de volgende uitleg toe: Na de voleinding van het werk der schepping, wordt hier allereerst God de naam van JEHOVAH gegeven, betekenende den zelfstandige, den zelfwezende, van zichzelven zijnde van eeuwigheid tot eeuwigheid en de oorsprong of oorzaak van het wezen aller dingen, waarom ook deze naam den waren God alleen toekomt. Onthoud dit eens voor al: waar gij voortaan het woord HEERE met grote letters geschreven vindt, dat aldaar in het Hebr. het woord JEHOVAH of korter JAH staat.[35]
  • In 1753, 1756, 1761 en 1762 drukte drukkerij Goetzeet te Gorcum, die beheerd werd door diens weduwe, een versie van de Statenvertaling, waarin niet HEERE werd geschreven, maar JEHOVAH. De versie werd anoniem uitgebracht, omdat ze tegen het besluit van de synode in ging.[36]
  • De rooms-katholieke Petrus Canisiusvertaling (1948) en de eerste editie van de Willibrordvertaling (1975) geven de naam weer als Jahweh, dan wel Jahwe. In de tweede editie van de Willibrordvertaling keert men hiervan terug, mede naar aanleiding van bezwaren uit joodse kring, de Katholieke raad voor Israël en het Overlegorgaan voor Joden en Christenen (OJEC).[37]
  • Jehova's getuigen gebruiken Jehovah, en vinden dit zo belangrijk dat zij in hun Bijbelvertaling, de Nieuwewereldvertaling, deze naam zelfs in het in het Nieuwe Testament toevoegen, terwijl het tetragrammaton in geen enkele Griekse NT tekst voorkomt. Ook in nieuwtestamentische citaten uit het Oude Testament (Tenach), waar men de naam van God zonder enig bezwaar correct zou kunnen hebben geciteerd als ‘JHWH’, blijkt men in de – Griekstalige – grondtekst toch de voorkeur te hebben gegeven aan het Griekse Κυριος (Kurios, Heer). Hier zou de Septuagint van invloed kunnen zijn geweest. Zo wordt de profeet Joël geciteerd (Joël 2:32 in de meeste vertalingen, Joël 3:5 in de Biblia Hebraica, de Willibrordvertaling en De Nieuwe Bijbelvertaling) door de apostel Petrus in Handelingen 2:21 en door de apostel Paulus in Romeinen 10:13. Opmerkelijk is, dat in beide citaten uit Joël de weergave van JHWH als Κυριος wordt betrokken op Ιησους (= Jesous, Jezus).

Opmerkelijk is dat de Franse protestantse vertaling van Louis Segond[38] voor JHWH de vertaling l’Éternel (letterlijk: de Eeuwige) gebruikt;[39] dit sluit goed aan bij wat gewoonlijk als de betekenis van JHWH wordt beschouwd, nl. Ik ben die Ik ben of Ik zal zijn die Ik zijn zal. Ook voor de NBV is de vertaling Eeuwige overwogen, doch deze is uiteindelijk afgewezen.[40]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]