Punk in Nederland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search

De punkbeweging in Nederland viel aanvankelijk, net als in veel andere Europese landen, min of meer samen met de kraakbeweging en is daardoor sterk politiek georiënteerd. De Nederlandse punkbands zijn in de loop der tijd (na de punkrevival van de jaren 90) over het algemeen melodischer geworden, hoewel de hardcore punk en aanverwante genres ook nog steeds aanwezig zijn. De skinheads in Nederland zijn niet zo prominent aanwezig als in bijvoorbeeld Duitsland of het Verenigd Koninkrijk.[1]

Geschiedenis[bewerken]

Het begin van punk in Nederland (1977-1979)[bewerken]

De Sex Pistols treden op in Paradiso, Amsterdam, 6 Januari 1977

Rond 1976 raakte de punkrock in de mode in het Verenigd Koninkrijk. Het bestaan van de punk in Nederland is echter nauwelijks tot het grote publiek doorgedrongen, met uitzondering van optredens van grote punkbands en -musici zoals Iggy Pop en The Stranglers in het populaire televisieprogramma AVRO's Toppop. Binnen de underground ontstond er wel een punkscene. In de jaren 1977, 1978 en 1979 manifesteert de punkscene zich in heel Nederland. In het begin waren dit voornamelijk muzikanten die dit genre probeerden te bespelen. Later werd dit geleidelijk overgenomen door punkers zelf, die het podium opeisten. Sommige van hen hadden nooit eerder een instrument bespeeld. Een van de eerste punksingles werd uitgegeven via het onafhankelijke platenlabel 1000 Idioten. Deze single van Paul Tornado was getiteld Van Agt Casanova en werd uitgegeven in 1977. Deze single werd veelvuldig op de radio gedraaid bij de VPRO, die ook in het televisieprogramma Onrust! veel aandacht besteedde aan punkmuziek en -cultuur.

Enkele bands uit die tijd zijn Speedtwins, Soviet Sex (met onder andere Maarten van der Ploeg en Peter Klashorst), Ivy Green uit Hazerswoude, Jesus and the Gospelfuckers, Neo Punkz, 123, Helmettes, The Filth, Tedje en de Flikkers, The Ex, uit Enschede The Suzannes en Popgroep KUT (tevens de makers van het Enschedese fanzine Aambeeld), Rondos uit Rotterdam (opererend vanuit Huize Schoonderloo met een eigen label, uitgeverij en oefenruimte).

In Amsterdam bevonden zich twee voorname hangplekken voor punkers. De eerste was de muziekwinkel en punklabel No Fun aan de Rozengracht van Hansje Joustra, die later ook de uitgeverij Oog & Blik oprichtte met Joost Swarte. De tweede was DDT666 Club van dichteres Diana Ozon en kunstenaar Hugo Kaagman aan de Sarphatistraat. Vanuit dat laatste pand werd ook de fanzine de Koekrant geproduceerd. Ook de kapsalon van Boy G in de Reguliersdwarsstraat is een punkhangplek van het eerste uur.

De underground-striptekenaar Peter Pontiac was nauw betrokken bij de punkcultuur en leefde tijdens de periode dat hij verslaaft was aan heroïne als kraker met andere punkers en ontwierp vele hoesjes voor punkbands. De alter ego's Gaga en Gigi die voorkwamen in zijn strips waren gemodelleerd naar zijn eigen leven met zijn vriendin uit die tijd. Veel van Pontiacs punktekeningen van de hoesjes en affiches voor optredens werden uitgegeven door de uitgeverij Oog & Blik in de serie Pontiac Review.

Krakersgeneratie en hardcore punk (1980-1989)[bewerken]

Platenhoes van punkband de Megafoons.

In de jaren 80 stijgt de werkloosheid en neemt de in de steden de woningnood toe. In het straatbeeld worden enkele uiterlijke kenmerken van de punkcultuur door een breder publiek overgenomen, zoals het stekelhaar. Een punk was vaak herkenbaar aan het dragen van accessoires zoals veiligheidsspelden, zweetbanden of armbanden met ijzeren details en eventueel een piercing. Deze generatie jongeren ook wel de Generatie X genoemd.

In Utrecht werd in 1980 het compilatiealbum Utreg Punx uitgebracht, met bands als de Lullabies, The Nixe, Rakketax en de omstreden Noxious, waarvan zanger Ollie vermoord werd. Een jaar later werden er nogtwee verzamelalbums uitgebracht, Onutrechtse Toestanden en de zogenaamde 7,50 LP, dit keer ook met bands uit andere steden. Hierop stonden de Lullabies, de Bizon Kidz, Zero Zero, Neo-Pogo's, de Rapers en The Nixe. Andere bands uit de Utrechtse regio waren de Clits (later Cold War Embryos), Coïtus Int., Dangerous Pyama's, de Megafoons, Pitfall (Wijk bij Duurstede) en Disorder, en een paar jaar later waren er de Pinn-offs, Avengers en Kikkerspuug. In 1981 verscheen het splitalbum Wielingen Walgt met live opnames van The Nitwitz en Götterflies, opgenomen in Wielingen een noemenswaardig album uit de kraakscene van die tijd. In het West-Friese Hoorn was een levendige scene ontstaan, waar midden jaren '80 bands zoals Vernon Walters en Indirekt waren gevormd. Uit Groningen komen bands als: Bloedbad, Jetset, Massagraf en Fahrenheit 451.

The Bips uit Nijmegen

Joke's koeienverhuurbedrijf was een vrijplaats voor de opkomende punkcultuur in Nederland, bands zoals The Ex, Negazione, maar ook Harry Slinger hebben er platen opgenomen.[2] De Nederlandse nummer 1 hit Je loog tegen mij heeft wortels in de punkcultuur.[3] Eind 1982 verschijnen via de VARA uitzending "De vrolijke krisis" bands zoals: The Workmates, Soviet Sex en de Bizkids op de nationale TV.[4]

De jongerencentra Babylon in Woerden, Kaasee in Rotterdam, Simplon in Groningen, Stockvishal in Arnhem, Doornroosje in Nijmegen, Chi Chi Club in Winterswijk, De Buze in Steenwijk, Bauplatz in Venlo en Tivoli in Utrecht, Parkhof in Almaar (met de uitgave van het verzamelalbum Parkhof 11-4-81) waren belangrijke punkpodia in de eerste helft van de jaren 80. Net als de Amersfoortse Grachtkerk (Kippenhok 1) in de tweede helft van de jaren 80. Onder invloed van de Amersfoortse punkband Lärm groeide eind jaren 80 en begin jaren 90 de straight edge-beweging in Nederland met bands als Profound, Betray, Crivits, Manliftingbanner en Feeding The Fire. Babylon in Hengelo, een ander jongerencentrum dat dezelfde naam draagt als het jongerencentrum in Woerden en indertijd een belangrijk trefpunt voor punkers was, brengt na de gedwongen sluiting een verzamelalbum uit getiteld Babylon: bleibt fahren met onder andere: Murder Inc. III, B.G.K., Winterswijx Chaos Front en Neuroot. Vanuit Amsterdam werd de Emma dubbel LP uitgebracht met onder anderen: Pandemonium, Sonic Youth, Vacuüm en Zowiso.

Elders in Nederland ontstond in de vroege jaren 80 de kortstondige beweging ultra. Ultra was een Nederlandse postpunk- en artpunkbeweging die met name actief was in Amsterdam. In tegenstelling tot veel buitenlandse postpunkbewegingen werd er door de ultrabands geëxperimenteerd met onder andere speelgoedinstrumenten, kettingzagen en vals gestemde gitaren. De beweging was min of meer gelieerd aan het muziektijdschrift Vinyl. Enkele bands uit dit genre zijn Mekanik Kommando, Minny Pops, Nasmak, The Young Lions en Fahrenheit 451.

Punk rukt op in Nederland (1990-1999)[bewerken]

Bambix uit Nijmegen

De jaren 90 werden gekenmerkt door een wildgroei van Nederlandse punkbands, zoals Kankerwelvaart, Misselijk, ASO, Roggel, Game Over, Die Nakse Bananen en Disturbance. Enkele verzamelwerken die werden uitgebracht in deze periode waren de X-treem CD en Bits of Noise 2 albums uit 1998. De scene van de jaren 90 was meestal links georiënteerd, maar er waren ook punkbands die pretpunk speelden (ook wel fun-punk genoemd), of non-politieke muziek. Zalen zoals de Goudvishal in Arnhem, Baroeg in Rotterdam bieden een podium voor het genre. Ook de Nederlandse crust-cultuur kwam toen op, als een reactie op de melodische en meer naar pop neigende punkbands die Nederland toentertijd rijk was, bands zoals Fleas and Lice en Boycot spelen in heel Europa en de Verenigde Staten. Begin jaren negentig werd in Amsterdam de punkband Human Alert opgericht, met onder anderen illustrator Roel Smit als bandlid. Platenlabels als Stardumb Records en Tocado Records worden opgericht en maakten deel uit van deze beweging. In 1996 werd een compilatie-cd uitgebracht met daarop de eerste generatie punkbands (1977-1982) onder de titel: I'm Sure We're Gonna Make It. Vlak voor het millennium werd door het Duitse label Vitaminenpillen Records het dubbelalbum Groetjes uit Holland met onder anderen: Brezhnev, Rat Patrol, N.R.A. en Jabberwocky uitgebracht, een dwarsdoorsnede van de Nederlandse punkbands uit die tijd.

Nederlandse postpunkrevival (2000-2009)[bewerken]

Rond 2000 ontstond er vanuit Engeland een herwaardering van de protopunk, een zogenaamde postpunkrevival (Stooges, Richard Hell, New York Dolls, Stranglers, Sex Pistols) in de vorm van bands als The Libertines, Ikara Colt, Art Brut en McLusky. Ook in Nederland volgden er enkele bands die een hardere variant op de indierock nastreefden, waaronder de bands Pfaff, Voicst, Avec-A, Blues Brother Castro. Daarnaast waren de millenniumjaren een goede tijd voor de poppunk. In Nederland zijn geen niet veel bands die het grote succes nastreven, wel zijn er bands die toegankelijker klinken voor het grote publiek, zoals The Undeclinables, Bambix, Travoltas en Human Alert.

Punk meer in de mainstream (2010-heden)[bewerken]

In de jaren 10 werden de uiterlijke kenmerken van de punk nog meer mainstream. Geverfde haarpunten, "undercuts" (het haar geschoren aan de onder- en zijkanten), studs en andere modeverschijnselen die voorheen slechts bij punkers gezien werden, worden door een breed publiek gedragen in het straatbeeld. In de modewereld is "rebels" enkele jaren een thema en grote modeketens verkopen zogenaamde punkmode. Er worden nog altijd punkfestivals gehouden, met namen zoals Karel Anker en de Joden, Manliftingbanner of Antillectual. Het kraakverbod heeft de punkcultuur in Nederland geen goed gedaan. Bands zijn nu afhankelijk van de gevestigde podia.

De punk is in Nederland echter nog altijd aanwezig. In het Centraal Museum te Utrecht werd in 2012 een tentoonstelling "God Save the Queen" over de periode 1977-1984 gehouden. In samenwerking met de Groene Amsterdammer werd daar een publicatie over uitgebracht. In de Melkweg galerie was datzelfde jaar een tentoonstelling "Foto's voor Vinyl 1981 – 1988"[5] In 2013 werd de verzamel LP Punk's not deaf uitgebracht. In het EYE Filmmuseum werd in het jaar 2016 aandacht besteed aan het veertigjarig bestaan van punk. Er was op de locatie een punkmuseum opgericht met dagelijks optredens van bands. Sommige van die bands staan op de voor deze gelegenheid uitgebrachte LP Fury!. De hoes is een ontwerp van Roel Smit. Veel Nederlandse punkbands spelen vandaag de dag skatepunk, poppunk of pretpunk, zoals veel bands elders in Europa. De bands die spelen bij het Nederlandse platenlabel White Russian Records zijn hier een goed voorbeeld van.

Bands[bewerken]

De Heideroosjes (2008)
1rightarrow blue.svg Zie Lijst van Nederlandse punkbands voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Documentaires[bewerken]