Vogelgriep

Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Vogelgriepvirus onder de elektronenmicroscoop

Vogelgriep, vogelpest of aviaire influenza is een ziekte die voorkomt bij vogels, voornamelijk hoenderachtigen, die griepachtige verschijnselen veroorzaakt, met sufheid, tranende ogen en opgezette kelen. Ook verkleurt de kam van de vogel. Sommige vogels sterven direct na de eerste besmetting. De incubatietijd bedraagt drie dagen tot twee weken. De ziekte is dodelijk voor kippen, kalkoenen, ganzen, roofvogels en eenden. Het risico dat mensen in Europa met vogelgriep besmet raken werd in 2024 “zeer klein” geacht.

De veroorzaker van de ziekte is een variant van het influenzavirus: het influenza A-virus. Dit virus is zeer variabel, zodat telkens nieuwe varianten ontstaan. Virussen vermenigvuldigen in een gastheercel. In 1 op de 10.000 gevallen kan door kleine foutjes in het vermenigvuldigingsproces (mutaties) een virus ontstaan dat anders, en mogelijk gevaarlijker, is dan het oorspronkelijke virus. Dit mutatieproces bij virussen heet antigene drift. Bij influenza A-virussen komt ook reassortment voor waarbij verschillende virussen genetisch materiaal met elkaar uitwisselen, genaamd antigene shift. Een laagpathogeen aviair influenzavirus kan muteren tot een hoogpathogeen virus dat een zeer besmettelijke, dodelijke variant voor de meeste vogelsoorten vormt.

De ziekte heeft niets te maken met de pest die in de middeleeuwen in Europa voorkwam.

Vatbare diersoorten en mensen

Dieren

Vogels die vatbaar zijn voor vogelgriep zijn: kippen, kalkoenen, parelhoenders, eenden, ganzen, pauwen, duiven met uitzondering van postduiven, kwartels, fazanten, patrijzen en roofvogels. Wilde watervogels kunnen besmet zijn, maar worden meestal niet ziek. Ook loopvogels zoals struisvogels, emoes en nandoes kunnen worden besmet.

Ook zoogdieren, waaronder mensen, kunnen door het vogelgriepvirus worden besmet. Tijdens de vogelgriepuitbraak in 2003 in Nederland bleek dat ook bij varkens de aanwezigheid van antistoffen tegen het vogelgriepvirus kan worden aangetoond. Dit bleek het geval te zijn op gemengde boerenbedrijven, met zowel varkens als kippen. Er waren toen nog geen aanwijzingen dat varkens het vogelgriepvirus verder verspreidden. Op 1 december 2025 overleden in Nederland de eerste huiskatten aan de ziekte: 8 kittens uit een nest aan de ziekte.

Op 16 februari 2004 werd in Bangkok (Thailand) bekendgemaakt dat een luipaard aan het H5N1-virus was bezweken en dat een tijger aan het herstellen was van een infectie met het virus.

In oktober 2023 werd een dode ijsbeer ontdekt nabij Utqiaġvik (VS), die bij nader onderzoek aan vogelgriep bleek te zijn gestorven.

Ook nertsen en vossen kunnen besmet worden. Om die reden werden in 2023 dieren op 13 bedrijven in de Finse bontindustrie geruimd.

In maart 2024 werden er vogelgriepinfecties waargenomen bij melkkoeien in de Verenigde Staten in de staten Texas, New Mexico en Kansas. De zieke koeien, meestal oudere, begonnen minder te eten en melk te geven. Maar zij stierven niet aan de ziekte en leken het in eerste instantie ook niet aan elkaar over te dragen. Omdat steeds meer kuddes in meerdere staten besmet raakten, lijkt het er inmiddels op dat er toch een mechanisme is dat voor overdracht tussen koeien zorgt via een tussenstap zoals melkmachines of ratten. Ook zijn er sporen van het virus in consumentenmelk gevonden met behulp van een PCR-test. Of dit actieve virusdeeltjes zijn, valt niet vast te stellen. Pasteuriseren lijkt voldoende om het virus uit te schakelen, want het is tot nu toe niet gelukt om levensvatbare virussen te kweken op de melk. Uit onderzoek in Nature van 8 juli bleek dat het virus zich bij koeien ook bindt aan receptoren in de hogere luchtwegen, wat erop wijst dat het virus zodanig muteert dat het ook voor mensen steeds meer een risico vormt. Onderzoek onder fretten wijst vooralsnog op een lage besmettelijkheid via ademdruppels.

Mensen

Er zijn gevallen bekend in de Verenigde Staten van een paard en een aantal mensen. De ziekteverschijnselen waren daarbij vrij mild. In Hongkong trad een ernstigere besmetting op. In 1997 overleden zes slachtoffers aan besmetting met de H5-variant. Ook kan het virus bij mensen een oogontsteking (conjunctivitis) veroorzaken, die overgedragen kan worden van mens op mens.

Overleden dierenarts

Op 17 april 2003 overleed in het Jeroen Bosch Ziekenhuis in 's-Hertogenbosch een 57-jarige dierenarts aan een ernstige longontsteking. In de longen van deze dierenarts werd het vogelgriepvirus aangetoond. Omdat er geen andere mogelijke verklaring is gevonden voor het ziektebeeld, is er een sterke aanwijzing dat de man is overleden aan de gevolgen van infectie met het vogelgriepvirus. De man had op basis van de heersende richtlijnen van de Nederlandse overheid geen antivirale geneesmiddelen (bijvoorbeeld Tamiflu) ingenomen, hoewel hij werkzaamheden had verricht op een besmet bedrijf. Daarom is besloten de antivirale middelen ook bij kort contact met besmette vogels voor te schrijven.

Naar aanleiding van dat sterfgeval is door de Nederlandse rijksoverheid een commissie ingesteld onder leiding van Ben Bot. Deze commissie constateerde dat het overlijden van de dierenarts een ongelukkige samenloop van omstandigheden was, en dat de dierenarts zich strikt gehouden had aan de regels die op dat moment voor hem golden. De commissie constateerde ook dat de diverse instanties hebben gedaan wat op dat moment aangewezen leek. De dierenarts had geen (zichtbare) bindvliesontsteking gekregen, wat verder elk van de ruimers (ca. 100) die besmet zijn geraakt met het aviaire virus wel had. De dierenarts maakte op 2 april deel uit van een specialistenteam van de Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees (RVV). Het team onderzocht een (later bevestigde) melding van een verdenking van aviaire influenza ('vogelpest') bij een pluimveebedrijf te Teeffelen. Teeffelen lag buiten het toezichtsgebied (=crisisgebied) dat door het ministerie van LNV was vastgesteld. Alleen binnen het toezichtsgebied golden speciale regels, zoals het preventief slikken van de virusremmer Tamiflu door ruimers (dierenartsen, vangers en rapers van de kippen etc.) van besmette en verdachte stallen. Deze dierenarts is na de eerste griepverschijnselen getest op de vogelgriep, maar de eerste test was negatief. Een tweede test die later werd uitgevoerd was wel positief, maar toen was het al te laat voor een behandeling.

Verspreiding

Verspreiding in de omgeving van besmette boerderijen komt het meest voor, zo bleek uit onderzoek in 2014. Het virus kan zich verspreiden door de lucht, via direct contact tussen vogels en indirect via bijvoorbeeld uitwerpselen en transportmiddelen. Het vogelgriepvirus komt van nature in de milde vorm voor bij watervogels zoals wilde eenden. Sommige van deze milde varianten kunnen zich in pluimvee tot zogenaamde hoogpathogene vormen ontwikkelen, die ook voor de mens gevaarlijk kunnen zijn. Men denkt dat het virus in uitwerpselen ongeveer 100 dagen in leven kan blijven. Verspreiding via eieren is ook mogelijk, maar alleen omdat soms mest aan het ei kan plakken.

De Vogelbescherming claimde rond 2014 dat het niet bewezen was dat trekvogels een (grote) rol spelen bij de verspreiding van de vogelgriep. Volgens Vogelbescherming Nederland is het waarschijnlijker dat het transport van besmet pluimvee, of vlees van pluimvee en eenden, het virus verspreidt. Onderzoek aan wilde eenden heeft laten zien dat trekvogels geen vogelgriep brengen, maar het in Nederland oplopen. Het uitrijden van kippenmest op graslanden waar wilde vogels foerageren, kan daarvan een oorzaak zijn. Deze bevindingen werden in 2014 ondersteund door de resultaten van een langlopend onderzoek in België.

Rond 2025 werd in Nederland gezien dat veel vogelgriep voorkomt bij watervogels, vooral de vogels die in een kolonie broeden. Er werd toen zelfs gesproken van een pandemie onder watervogels.

Wetenschappers van het Nederlandse Erasmus Universitair Medisch Centrum hebben onderzoek gedaan naar de uitbraken van vogelgriep. Uit dit onderzoek blijkt dat de meeste uitbraken van vogelgriep in de winter van 2005-2006 plaatsvonden aan de rand van een koufront. Een koufront is een gebied waar de maximumtemperatuur tussen de 0 en de 2 graden Celsius ligt. Dit is de ideale temperatuur voor de verspreiding van een griepvirus. Bovendien bevinden zich juist in die gebieden veel trekvogels, omdat grote stukken water bij die temperatuur niet bevriezen, zodat de vogels hun voedsel in het water kunnen vinden. De vogels vliegen met de rand van het koudefront mee. De combinatie van de ideale temperatuur en het grote aantal gastheren geeft het griepvirus alle kansen om zich te verspreiden. Omdat de plaats van een koufront goed is te voorspellen, kan de locatie van een uitbraak van vogelgriep in een vroeg stadium voorspeld worden, verwachten de wetenschappers.

Varianten gevaarlijk voor de mens

Alle vogelgriepvirussen behoren tot het grieptype A uit de virusfamilie Orthomyxoviridae. Grieptype A wordt verdeeld in subtypen volgens de proteïne-uitsteeksels hemagglutinine (H) en neuraminidase (N) vanuit de centrale viruskern. Er zijn 16 H-typen, elk met 9 N-subtypen, waardoor er in totaal 144 verschillende combinaties mogelijk zijn. "Hx" verwijst naar het type hemagglutinine in de eiwitmantel en "Nx" naar het type neuraminidase. Het betreft in beide gevallen antigenen die een rol spelen bij respectievelijk binding aan de celmembraan en het loskomen van nieuw geproduceerde virussen uit een geïnfecteerde cel.

Variant	Beschrijving
H1N1	De Spaanse griep van 1918 was H1N1, als gevolg waarvan ergens tussen de 20 en 40 miljoen mensen kwamen te overlijden.
H2N2	Verantwoordelijk voor de Aziatische griep van 1957 en 1958 waardoor ten minste 1 miljoen mensen omkwamen.
H3N2	Veroorzaakte de epidemie van 1968 en 1969, de Hongkonggriep, met 750.000 doden.
H5N1	Zie H5N1 voor het hoofdartikel over dit onderwerp. Sinds 1997 zijn tientallen miljoenen vogels aan deze vorm gestorven, en meer dan 100 mensen zijn positief bevonden op het virus, van wie ongeveer de helft eraan gestorven is.
H5N8	In 2020 zijn enkele medewerkers van een Russisch pluimveebedrijf positief getest. Zij hadden milde klachten.
H7N2	Brak uit bij kippen in de Verenigde Staten in 2002, 44 mensen werden positief bevonden op het virus.
H7N3	In februari 2004 werd deze vorm vastgesteld in Noord-Amerika, twee mensen werden positief bevonden op het virus.
H7N7	In 2003 werden 89 mensen positief bevonden op het virus in Nederland. Er was één dode.
H7N9	In 2013 voor het eerst bij mensen vastgesteld.
H9N2	Drie infecties bekend bij mensen in China en Hongkong.
H10N7	In 2004 is in Egypte voor het eerst H10N7 bij mensen vastgesteld. Twee kinderen van een pluimveehandelaar werden ziek.

Vogelgriepepidemieën

Zie Vogelgriepepidemie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Tussen 1959 en 2003 is twintigmaal een epidemie opgetreden van vogelgriep, in verschillende landen van de wereld. In 1926 en 2003 traden epidemieën van vogelgriep in Nederland op. In 2003 betrof het de H7N7-variant. Een aantal boerderijen werd "geruimd" om verspreiding van het virus te voorkomen, dat wil zeggen dat alle kippen werden afgemaakt. Eind 1999 was er in Italië een epidemie, die vijf maanden duurde. Er stierven bijna 14 miljoen vogels, vooral kalkoenen. Vogelgriepepidemieën komen net als griepepidemieën vaak voor in de winterperiode. In Nederland werden in de winter van 2021 werden zeer veel bedrijven besmet. Sindsdien zijn er in Nederland over het hele jaar vogelgriepuitbraken onder pluimvee en is er geen sprake meer van losse epidemieën.

Bestrijding en preventie

De vogelgrieprichtlijn 2005/94/EGvan de EU, die eind 2006 in nationale wetgeving moest zijn opgenomen, vervangen door Verordening (EU) 2016/429 en Uitvoeringsverordening (EU) 2020/687, maakte onderscheid tussen hoogpathogeen (HPAI) en laagpathogeen (LPAI) vogelgriep. Laagpathogene vogelgriep maakt de dieren niet ziek, maar kan volgens wetenschappers muteren in hoogpathogene vogelgriep, dat kippen wel ernstig ziek kan maken en potentieel ook kan overgaan op mensen. Daarom moet in beide gevallen het pluimvee op het besmette bedrijf en daaromheen geruimd worden en moeten de lidstaten in ieder geval maatregelen treffen in een 3 km-zone rondom een uitbraak. Dat kan alle eigenaren van voor vogelgriep vatbare (sier)vogels raken.

De EU betaalt 50% van de bestrijdingskosten, inclusief de vervanging van de dieren. In Nederland betalen de pluimveehouders de andere 50% (via het zogenaamde Diergezondheidsfonds) tot een maximum van € 20 miljoen in de periode tot en met 2009. Daarboven betaalt de Nederlandse overheid.

In de Verenigde Staten hanteert het Ministerie van Landbouw voor de hoogpathogene variant (HPAI) de “Stamping-Out & Depopulation Policy” (uitroeiings- en ontvolkingsbeleid), uitgewerkt in het zogenoemde “Red Book”.

In België wordt de vogelgriep opgevolgd door het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen.

Doden van dieren

Bij deze bestrijdingsmethode worden alle besmette dieren en dieren binnen een bepaalde straal van een besmet bedrijf gedood. Dit geldt voor zowel hobbymatig als bedrijfsmatig gehouden pluimvee.

Er wordt gebruikgemaakt van verschillende methoden om de kippen te doden:

• met behulp van koolstofdioxide, dat wordt toegevoegd aan containers waar de kippen in zijn geladen. Een goedkope maar onethische methode, omdat de dieren een zeer angstige en benauwde verstikkingsdood sterven.
• met behulp van koolstofmonoxide. Daarbij wordt de schuur volledig afgesloten en gevuld met koolmonoxide en kooldioxide. Deze methode is veel diervriendelijker dan met koolstofdioxide, maar wel gevaarlijker voor de mensen die ermee omgaan.
• door elektrocutie.

Vervoersverbod

Daarnaast wordt vervoer van pluimvee en broedeieren in de omgeving van de besmettingshaard verboden. Het vervoersverbod geldt ook voor runderen, varkens, schapen, geiten en paarden naar of van een bedrijf met pluimvee. Ook het vervoeren van mest wordt verboden.

Ophokplicht

Ook de ophokplicht is een mogelijke maatregel om de verspreiding te beperken. Hierbij wordt alle pluimvee binnengehouden, waardoor vooral contact met wilde vogels minimaal wordt. Deze maatregel werd afgelopen jaren in Nederland en België regelmatig toegepast. Dit gebeurt vaak in de winterperiode omdat in die periode, met name vanaf oktober regelmatig vogelgriepbesmettingen worden ontdekt bij pluimveebedrijven die dan direct worden geruimd om verspreiding tegen te gaan. Vanaf 16 oktober 2025 geldt een landelijke ophok- en afschermplicht in Nederland.

Verbod op evenementen met vogels

Een andere effectieve maatregel om de verspreiding te beperken is het verbieden van evenementen waarbij vogels worden gehouden, zoals vogeltentoonstellingen. Daarom wordt indien er vogelgriep uitbreekt vaak een landelijk verbod ingesteld op dergelijke evenementen en worden alle al geplande evenementen met vogels afgelast.

Vaccinatie van vogels

Inenting van vogels is mogelijk, maar erg kostbaar als het om grote aantallen gaat. Probleem daarbij is dat sommige landen, bijvoorbeeld Duitsland, eieren van gevaccineerde kippen niet willen importeren. De EU hanteert in principe ook een non-vaccinatiebeleid, omdat de aanwezige antistoffen in een vogel bij besmetting niet afwijken van de antistoffen die vrijkomen bij inenting. Importerende landen nemen daarom het zekere voor het onzekere door iedere vogel met antistoffen te weigeren. Dit maakt dat vaccins weinig werden gebruikt en dus kostbaar. Hierdoor verliep de ontwikkeling van nieuwe vaccins traag.

Bij uitzondering kan men toestemming krijgen om toch te vaccineren. Zo kreeg de Gemeente Rotterdam in 2003 toestemming om dierentuinvogels te vaccineren. In januari 2006 kreeg minister Veerman van Landbouw en Visserij permissie dat Nederland en Frankrijk vogels preventief mochten inenten, zonder dat de verhandelbaarheid van het vlees of andere producten (zoals eieren) in gevaar kwam. Nederland vaccineerde hobbyvogels en later ook vrije-uitloopkippen. Frankrijk begon in februari 2006 voornamelijk ganzen voor de leverproductie in de streek rond de stad Bordeaux in te enten. Andere Europese landen mogen deze producten van ingeënte dieren niet weigeren. Dit is een eerste stap naar een volledige afschaffing van het non-vaccinatiebeleid van de EU, momenteel bepaald in Uitvoeringsverordening (EU) 2023/361.
Op 18 november 2014 werd bekendgemaakt dat onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen, het Universitair Medisch Centrum Groningen, het Centraal Veterinair Instituut in Lelystad en de Universiteit Utrecht een nieuw en veilig vaccin tegen de vogelgriep op basis van een poeder hadden ontwikkeld. Het middel is geschikt voor grootschalige vaccinatie van pluimvee, omdat niet elk individueel dier geënt hoeft te worden.

Tot 2027 loopt er in Nederland één pilot op een pluimveebedrijf voor het vaccineren van de dieren. De eieren worden in Nederland verkocht.

Vaccinatie van mensen

Vaccinatie van mensen blijkt, o.a. op grond van onderzoek uit 2025, effectief te zijn, mits uitgegaan wordt van de juiste variant van het virus. Er is onderzoek gedaan in Finland aan mensen die werkten in de bontindustrie, in de kippensector, alsmede laboranten en dierenartsen die in aanraking komen met het vogelgriepvirus. Deze werden ingeënt en na twee prikken bleken ze voldoende antistoffen te hebben voor een volledige bescherming tegen het virus. Het vaccin is veilig verklaard door het Europees Medicijn Agentschap. In Nederland werd het vaccin in 2025 wel ingekocht, maar nog niet ingezet.

Ellebooggroet

De Wereldgezondheidsorganisatie stelt voor om bij een vogelgrieppandemie een ellebooggroet in te voeren. In plaats van het traditionele handenschudden moeten mensen elkaar dan begroeten door elkaar met de ellebogen aan te tikken. De handen vormen namelijk een haard van bacteriën en virussen. Deze ellebooggroet werd in 2020 en 2021 ook ingevoerd tijdens de coronapandemie

Windbreekgaas

Uit onderzoek door de Gezondheidsdienst voor Dieren is gebleken dat windbreekgaas de hoeveelheid AI-virusdeeltjes die via de lucht de stal binnenkomen met een factor 100 vermindert.

Gevaar voor de volksgezondheid

Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Vogelgriep wordt veroorzaakt door een bepaald soort influenzavirus. Dit virus kan af en toe ook mensen besmetten. De kans daarop is niet groot, mensen worden niet gemakkelijk aangestoken door de vogelgriep. De kans op overdracht van het virus van mens op mens is gering. Iedereen die direct bij de ruiming van besmet pluimvee betrokken is, loopt een klein risico op besmetting en krijgt daarom antivirale middelen voorgeschreven. Sommige varianten van het virus kunnen dodelijk zijn, bijvoorbeeld het type H5N1.

Er bestaat een kleine kans dat een mens die al met het mensengriepvirus is besmet, ook besmet wordt met het vogelgriepvirus. In dat geval zouden de beide virussen in een gastheercel erfelijk materiaal kunnen uitwisselen en zou er een nieuwe variant van het mensengriepvirus kunnen ontstaan, die gevaarlijk zou zijn voor de volksgezondheid, en zelfs een pandemie zou kunnen veroorzaken. Om deze, niet geheel onwaarschijnlijke, situatie te voorkomen krijgt iedereen die direct bij de ruiming van pluimvee in Nederland betrokken is en mensen die wonen of werken op een bedrijf in het beschermingsgebied een griepprik aangeboden.

In Nederland houden sommige dierenartsen die in de pluimveesector werken uit voorzorg antivirale middelen beschikbaar. Deze worden echter pas vergoed door de overheid als er daadwerkelijk een reden is om ze in te nemen.

Pandemie

Een studie van de Wereldgezondheidsorganisatie heeft aangetoond dat indien het virus door een mutatie ooit een nieuwe pandemie zou veroorzaken de grootste risicolanden Zuid-Afrika, VS, Groot-Brittannië, Duitsland, Nederland, België en Luxemburg zullen zijn omdat die landen een hoge bevolkingsdichtheid kennen en omdat veel inwoners vaak verre reizen maken en zo infecties het land in kunnen brengen. Als het ooit zover komt zullen de gevolgen groot zijn. Voor Nederland heeft het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) een schatting gemaakt dat wanneer een pandemie uitbreekt, in een periode van drie maanden ongeveer een kwart van de bevolking ziek wordt. Een op de honderd van de besmette mensen zou eraan overlijden, wat neerkomt op ongeveer 40.000 burgers.

Europa heeft fondsen beschikbaar gesteld voor onderzoek naar een vaccin en om door verbeterde controles sneller infecties bij pluimvee op te sporen.

Externe links

• Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Vogelgriep
• Website van de Belgische overheid die alle informatie over griep, vogelgriep en een eventuele grieppandemie bundelt
• Uitgebreide informatie over vogelgriep door het RIVM
• Dossier van Wageningen UR met alle informatie over vogelgriep in Nederland en Europa

Bronnen, noten en/of referenties

· ·

Navigatie influenza (griep)