Muskusrat

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Muskusrat
IUCN-status: Niet bedreigd[1] (2008)
Ondatra zibethicus FWS.jpg
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Mammalia (Zoogdieren)
Orde: Rodentia (Knaagdieren)
Familie: Cricetidae (Woelmuisachtigen)
Geslacht: Ondatra (Muskusratten)
Soort
Ondatra zibethicus
(Linnaeus, 1766)
(Rood): Oorspronkelijke verspreidingsgebied(Groen): Verspreidingsgebied in Europa en Azië
(Rood): Oorspronkelijke verspreidingsgebied
(Groen): Verspreidingsgebied in Europa en Azië
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Zoogdieren

De muskusrat of bisamrat (Ondatra zibethicus) is een knaagdier uit de onderfamilie der woelmuizen. Het dier wordt op de menukaart ook wel als waterkonijn aangeduid. De muskusrat is de enige nog levende soort uit het geslacht Ondatra. Hij komt oorspronkelijk enkel in Noord-Amerika voor, maar leeft tegenwoordig als exoot in Europa en Noord-Azië. De muskusrat wordt ook gefokt in de bontindustrie. Het bont komt onder de naam bisam op de markt.

Kenmerken[bewerken]

Het dier heeft een kop-romplengte tussen 25 en 40 centimeter met een sterke, zijdelings afgeplatte staart met een lengte van 19 tot 28 centimeter. Het kan een gewicht bereiken van 1700 gram, ongeveer vier keer zo zwaar als de bruine rat. Hij is het eenvoudigst te onderscheiden van andere aquatische knaagdieren door zijn grootte: de bruine rat en de woelrat zijn kleiner, de bever en de beverrat worden groter. De achterpoten zijn langer dan de voorpoten, en hebben een franje van stijve borstelharen. De tenen aan de achterpoten zijn gedeeltelijk van zwemvliezen voorzien. De afdruk van een voorvoet van de muskusrat is 25-30 mm breed en tot 30 mm lang. Die van de achtervoet is 35 mm of meer breed en tot 65 mm lang. Beide poten hebben vijf tenen, maar de binnenste teen van de voorpoot is zo klein dat hij in de sporen maar zelden te zien is. De afdruk van de achterpoot laat wel vijf tenen zien.

Ook al uit de aanduiding waterkonijn blijkt dat het dier zeer goed eetbaar is en zelfs als delicatesse kan worden gezien.

Leefwijze[bewerken]

De muskusrat is een zeer goede zwemmer en duiker, waarbij hij de staart gebruikt voor de voortstuwing. Onder water kan hij zo lange afstanden afleggen.

Hij is voornamelijk 's nachts en in de schemering actief. De muskusrat leeft voornamelijk van planten, zoals zegge en paardenstaarten. Soms eet hij ook tweekleppigen en vissen.

De muskusrat leeft langs zoetwater, zowel stilstaand als stromend water (bijvoorbeeld rivieren, meren), met begroeide oevers. In de oever graaft hij een gang, waarvan de ingang meestal onder het wateroppervlak ligt. Een tweede gang dient als ventilatieschacht. 's Winters legt hij een burcht aan van gras en riet, die minstens twee kamers en een opslagkamer heeft. Deze burcht ligt op een kalm, in het binnenland gelegen water, en bestaat uit een platform met een koepelvormig dak.

Voortplanting[bewerken]

De voortplantingstijd duurt van maart tot november. In het voorjaar trekken jonge mannetjes eropuit om een vrouwtje te zoeken. Een paartje vestigt zich in een nieuw hol bij ondiep water. Nadat de jongen zijn geboren, trekt het mannetje in een aparte kamer. Enkel het vrouwtje zorgt voor de jongen. In het najaar zoeken ze een plek om te overwinteren bij dieper water.

Een vrouwtje kan tussen april en november elke 28 dagen een nest werpen, maar meestal heeft een vrouwtje één tot drie worpen per jaar. Na een draagtijd van 25 tot 30 dagen worden één tot elf jongen geboren (gemiddeld vijf tot zeven). Na 21 tot 28 dagen worden de jongen gespeend.

Jongen verspreiden zich zelden ver weg van het ouderlijke woongebied. Een burcht wordt meestal zo'n acht meter van het ouderlijk nest aangelegd. Een jonge moer is na 6 maanden geslachtsrijp (kan dus in het jaar van geboorte al haar eerste jongen werpen) en een jonge ram na 12 maanden.

De muskusrat wordt maximaal tien jaar oud in gevangenschap, in het wild ongeveer drie jaar oud. Veel jongen (tussen de tachtig en negentig procent) redden de eerste winter niet.

Als exoot[bewerken]

L. Prang & Co., ca. 1861-1897
Muskusrattenval in een kanaal in Gelderland

Het dier komt van nature voor in Noord-Amerika en is door de mens in het begin van de twintigste eeuw geïntroduceerd in delen van Europa, als jachtdier en voor op pelsdierboerderijen. De vacht van de muskusrat is namelijk een gewild bont. Een Tsjechische graaf nam van een jachtreis door Alaska een paar van deze pelsdiertjes mee naar huis. Hij zette ze uit in een visvijver op zijn buitenverblijf in Bohemen, voerde ze nog een tijdje bij met wortels en aardappelen en hield ze een seizoen in bedwang. Toen ging de graaf op jacht en legde er in korte tijd meer dan dertig neer. De graaf bleek achteraf toch niet zo’n heel goede schutter. Tien jaar later schatten deskundigen het aantal dieren in een straal van honderd kilometer rond het buitenverblijf op ongeveer twee miljoen.

De muskusratten bereikten in 1919 Finland, in 1930 het Verenigd Koninkrijk en in 1950 Zweden. De soort werd in 1937 in het Verenigd Koninkrijk uitgeroeid.

De muskusrat komt inmiddels ook voor in gebieden in Argentinië en Chili.

In Nederland[bewerken]

Er is een onderzoek gedaan naar muskusratten en de veiligheid van dijken door de Landelijke Coördinatie Commissie Muskusrattenbestrijding. Het onderzoek toont aan dat graverijen van muskusratten de veiligheid van dijken aantast. Waterschappen hebben de wettelijke opdracht om alle waterstaatswerken te beschermen tegen schade door graverijen van muskus- en beverratten. Zolang de werking van preventieve maatregelen nog niet is aangetoond, houden de waterschappen de populatie muskusratten zo laag mogelijk. In 2013 werden voor het eerst sinds 1973 minder dan 100.000 muskusratten gevangen. In Friesland nam het aantal gevangen dieren dat jaar met 39% af.

Waar natuurlijke vijanden ontbreken kan de muskusrat zich snel in aantal vermeerderen, mede door de snelle voortplanting. In Nederland worden de dieren vaak in veen-weidegebieden aangetroffen, omdat de bodem zich hier goed leent voor het graven van gangen. In de veen- en waterrijke gebieden van Zuid-Drenthe en Noord-Overijssel komen verhoudingsgewijs veel muskusratten voor. Ten dele wordt dit veroorzaakt doordat er in het aangrenzende Duitsland niets wordt gedaan aan de bestrijding.

Aantal gevangen exemplaren per jaar [2]
Provincie 1987 2003 2006 2007 2008 2009
Utrecht 55.350 58.348 71.004 72.053 45.902 25.752
Zuid-Holland 44.943 122.794 50.818 40.786 28.508 23.374
Friesland 42.448 34.174 26.779 28.036 28.107 24.016
Gelderland 32.186 51.575 13.205 13.541 12.544 9.584
Noord-Brabant 30.563 4.189 4.290 3.832 3.473 4.292
Zeeland 17.111 26.004 5.105 4.925 4.666 5.581
Groningen 15.431 48.068 25.319 25.382 22.448 24.245
Flevoland 15.054 4.372 4.332 3.712 3.479 2.863
Overijssel 14.555 27.383 29.110 29.297 27.575 23.999
Drenthe 9.473 12.876 7.046 6.108 6.323 7.107
Limburg 9.045 6.011 1.983 2.096 2.042 1.707
Noord-Holland 984 3.365 5.765 3.922 2.681 2.156
Totaal 287.097 399.159 244.756 233.690 187.748 155.081

Sinds 2010 is de bestrijding van muskusratten in Nederland een taak geworden van de waterschappen en niet meer van de provincies.

Aantal gevangen exemplaren per jaar [3]
Bestrijdingsorganisatie 2009 2010 2011 2012
Brabantse Waterschappen 3.650 5.572 5.760 4092
Limburgse Waterschappen 1.707 1.864 1.724 1.796
Muskusrattenbeheer Rivierenland 22.008 14.220 17.163 13.527
Muskusrattenbeheer West- en Midden-Nederland 1.707 1.864 1.724 1.796
Noordoost Nederland 54.670 49.614 65.009 63.186
Waterschap Scheldestromen 5.581 3.865 2.730 2.349
Waterschap Zuiderzeeland 2.863 1.977 2.442 2.795
Wetterskip Fryslân 24.409 17.492 12.197 7.379
Totaal 155.081 119.482 124.930 114.126

In België[bewerken]

De Vlaamse Overheid bestrijdt de muskusrat, de bruine rat en de beverrat omdat deze dieren veel vraat- en graafschade veroorzaken en ziekteverwekkers kunnen overdragen.

Als beheerder van een groot aantal waterlopen concentreerde de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) zich aanvankelijk vooral op de muskusrat. In 2000, bij het begin van haar opdracht, ving de VMM meer dan 40.000 muskusratten. Dat aantal verminderde jaarlijks en beperkte zich in 2009 tot een kleine 4.000 exemplaren.[4] In 2013 daalde het aantal gevangen dieren verder tot 730. Volgens een krantenbericht betekent dit dat de muskusrat bijna is uitgeroeid in Vlaanderen.[5]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties