Syrisch

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Syrisch (ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ, Leshono Suryoyo)
Gesproken in Delen van Syrië, Irak, Libanon, Turkije en immigrantengemeenschappen in Nederland, Duitsland, Zweden, Zwitserland, Oostenrijk, België Verenigde Staten, Australië en andere Syrische diaspora
Sprekers niet bekend
Taalfamilie

Afro-Aziatisch

Dialecten
  • Oost-Syrisch
    • Assyrisch Neo-Aramees
    • Chaldeeuws Neo-Aramees
  • West-Syrisch
    • Turoyo
Alfabet Syrisch
Officiële status
Officieel in
  • Historie: Osroene (132 v.Chr. - 244)
  • Heden: Irak (enkel erkend als minderheidstaal)[1]
Taalcodes
ISO 639-1 geen
ISO 639-2 syr en syc (klassiek)
ISO 639-3 syr en syc (klassiek)
██ Erkende minderheidstaal██ Gesproken taal en/of de liturgie van de gemeenschappen met een historische aanwezigheid██ Gesproken taal in de diaspora en/of liturgie van de gemeenschappen

██ Erkende minderheidstaal

██ Gesproken taal en/of de liturgie van de gemeenschappen met een historische aanwezigheid

██ Gesproken taal in de diaspora en/of liturgie van de gemeenschappen

Portaal  Portaalicoon   Taal

Het Syrisch (ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ, Leshono Suryoyo) is een dialect van het Aramees. Het is de oorspronkelijke taal van Syrië, Libanon en Tur Abdin. Het is de liturgische taal van de Syrisch sprekende kerken. Syrisch wordt geschreven in het Syrisch alfabet. In het Engels noemt men de taal Syriac; ook in de Romaanse talen gebruikt men varianten van het Latijnse Syriaca; dat wordt ten onrechte wel eens naar het Nederlands omgezet als Syriaaks. Het Syrisch is overigens niet de officiële taal van het huidige Syrië; daar spreekt men nu overwegend Arabisch.

Geschiedenis[bewerken]

Het Syrisch ontstond als een ongeschreven gesproken dialect van het Aramees in het noorden van Mesopotamië. Bij het ontstaan van het koninkrijk Osroene in 132 voor Chr. in Edessa, het huidige Şanlıurfa, werd het Syrisch er de officiële taal.

Het Syrisch kan onderverdeeld worden in drie periodes:

  • Oudsyrisch (gesproken in Osroene).[2] Ontstaan in de 2e eeuw voor Chr.
  • Klassiek Syrisch (Kthobonoyo, taal van het boek of literair Syrisch). Ontstaan in de 2e eeuw na Chr.[3] Splitste zich in de 5e eeuw na Chr. in:
    • West-Syrisch (Liturgische taal van de Syrisch-orthodoxe Kerk en de Maronitische Kerk.)
    • Oost-Syrisch (Liturgische taal van de Assyrische Kerk en de Chaldeeuws-katholieke Kerk.)
  • Modern-Syrisch (Heden gesproken in de dialecten Turoyo, Assyrisch Neo-Aramees en Chaldeeuws.)

In de zevende eeuw was het Syrisch al eeuwenlang de spreek- en cultuurtaal van het huidige Midden-Oosten. Het Syrischtalige gebied viel grotendeels samen met het oosten van het Byzantijnse Rijk, waar het Grieks de voertaal was. Het Syrisch heeft daarom veel Griekse leenwoorden.[4] Grootste oorzaak van de verspreiding van het Syrisch, is dat het de taal werd van de Syrische Kerk. Vele Syrische christenen waren op missie in India en China, waardoor tussen de negende en veertiende eeuw de Kerk van het Oosten de grootste christelijke kerk op geografisch gebied was, met bisdommen strekkende vanuit de mediterrane landen tot aan het verre oosten. Daarmee verspreidde niet alleen het Syrisch christendom zich, maar ook de taal in de vorm van de Syrische literatuur.

De komst van de islam en de verspreiding ervan in het Midden-Oosten was goed voor de Syrische literatuur. De hellenisering van het Syrisch, die van de derde tot en met de zesde eeuw krachtig was geweest, werd een halt toegeroepen en een gouden tijdperk brak aan vanaf de negende eeuw. De vroegste christelijke literatuur waren Bijbelvertalingen zoals de Peshitta en de Diatessaron. De vierde eeuw wordt beschouwd als de gouden eeuw van de Syrische literatuur. De bekering van de Mongolen tot de islam was echter nadelig voor het Syrisch. Timoer Lenk, een Mongoolse krijgsheer, was een fanatieke moslim en besloot de lastige christelijke concurrent voorgoed uit te schakelen, waar het Syrisch ook onder heeft geleden. Op het einde van de 14e eeuw werd de uitbreiding alzo een halt toegeroepen. Dankzij de Syrische kerken in het Midden-Oosten, bleef het Syrisch echter een levende (liturgische) taal.

Vormen[bewerken]

Spreekvormen[bewerken]

Klassiek Syrisch[bewerken]

De oudste spreekvorm van het Syrisch is het 'Oudsyrisch', dat gesproken werd in het koninkrijk Osroene. Het 'Middelsyrisch' of het 'klassieke Syrisch' werd gesproken in Edessa en breidde zich uit tot de liturgische taal van de Syrischsprekende kerken. Deze vorm van het Syrisch heet in haar de taal het Kthobonoyo (ܟܬܒܢܝܐ Taal van het boek), aangezien deze vorm van de taal (met enkele uitzonderingen) alleen nog leeft in boeken. Deze boeken variëren van liturgische tot literaire boeken. Het klassieke Syrisch gaat terug tot in de 2e eeuw na Chr. en kende een grote bloei van de 4e eeuw tot ca. de 8e eeuw na Chr.[5] Dit kwam mede door Bijbelvertalingen zoals de Peshitta.

Toen het Syrische christendom zich na het Concilie van Efeze in 431 splitste in oost en west, splitste het klassieke Syrisch zich geleidelijk met haar mee.[6] Men begon te spreken over het West-Syrisch en het Oost-Syrisch. Het verschil in uitspraak tussen oost en west, zit vooral in de o-klank (West-Syrisch) en in de a-klank (Oost-Syrisch). Een groot verschil in uitspraak zit er dus bijna niet. In het schrift wordt dit benadrukt door het plaatsen van verschillende klinkers voor de "o" en de "a".

Een voorbeeld: ‘ܣܽܘܪܝܳܝܳܐ’ (uitgesproken als Suryoyo) en ‘ܣܿܘܪܝܵܝܵܐ’ (uitgesproken als Suryaya).

Het klassieke West-Syrisch wordt in de eigen taal vaak aangehaald als Westelijk Syrisch (ܣܘܪܝܝܐ ܡܥܪܒܝܐ, Suryoyo Ma'erboyo), terwijl het Oost-Syrisch vaak bekendstaat als het (logischerwijs) Oostelijk Syrisch (ܣܘܪܝܝܐ ܡܕܢܚܝܐ, Suryoyo Madenhoyo).

Modern Syrisch[bewerken]

Ontwikkeling van het Syrisch in het Midden-Oosten

Het modern Syrisch (of het Suroyith/Surayt (ܣܘܪܝܬ)) is het Syrische dialect dat hedendaags gesproken wordt onder de Suryoye/Syriërs. De west-Syrische (moderne) variant wordt in de volksmond Turoyo (ܛܘܪܝܐ) genoemd, wat vertaald kan worden als de taal van de bergen. Deze spreekvorm wordt voornamelijk, zo niet alleen, door West-Syriërs gesproken. Het gaat om ongeveer 70.000 sprekers.[7] Het Turoyo heeft veel invloeden gehad van het Arabisch, Turks en Koerdisch. Vrijwel elk dorp uit Tur Abdin kent zijn eigen dialect, maar Midyat heeft hierin een uniek en opvallend dialect, aangezien het vaak wordt herkend. Voor een niet-Suryoyo is dit haast niet op te merken.

Het oost-Syrische (moderne) dialect wordt tegenwoordig nog gesproken door voornamelijk Oost-Syriërs. Ook deze vorm van het Syrisch heeft veel invloeden van o.a. het Koerdisch en het Arabisch gekend. Het moderne Oost-Syrische dialect staat vaak bekend als het Swadaya (ܣܘܕܝܐ) Assyrisch (ܐܫܘܪܝܐ Ashuroyo of Ashuri) of Chaldeeuws (ܟܠܕܝܐ Kaldaya). Hoewel deze twee laatste benamingen strikt gezien niet correct zijn, aangezien zij pas in de 19e eeuw werden gebruikt, zijn deze benamingen wel ingeburgerd onder zowel West- als Oost-Syriërs.

Schrijfvormen[bewerken]

Estrangelo[bewerken]

Een vergelijking tussen de drie Syrische schrijfvormen.

De oudste en klassieke schriftvorm is het Estrangelo[8] (ܐܣܛܪܢܓܠܐ , een term afgeleid van het Griekse στρογγυλη of strongylē, dat afgerond betekent). De vroege versies van de Peshitta zijn volledig in het Estrangelo geschreven. Estrangelo wordt over het algemeen als schrijftaal niet meer geschreven. Vanaf de 10e eeuw kende de vorm wel een aantal bloeiperiodes. Tegenwoordig heeft het Estrangelo vooral een decoratieve functie in Syrische teksten. De schrijfvorm wordt dan vaak als koptekst of als boektitel gebruikt. Na de taalsplitsing in oost en west, kende het schrift eveneens een splitsing in een westelijke (Serto) en een oostelijke (madenkhaya) schrifttrant. Beide schriftvormen zijn afgeleid uit het Estrangelo.

Serto[bewerken]

11e-eeuws manuscript in het West-Syrische Serto

Het Serto (ܣܪܛܐ, 'lijn') of het West-Syrisch wordt vooral gebruikt in de Syrisch-orthodoxe en Maronitische Kerk. Het staat daarom ook wel bekend als het Jacobitische en-/of Maronitische schrift. De meeste letters zijn duidelijk afgeleid van het Estrangelo, maar zijn duidelijk vloeiender. Het Serto kende zijn opbloei in de 8e eeuw. Het Nabatees alfabet (dat de basis vormde voor het Arabisch alfabet) was gebaseerd op deze vorm van het Syrisch schrift.

Madenhoyo/Madenkhaya[bewerken]

Het Madenhoyo, (ܡܕܢܚܝܐ, 'oostelijk', (of Madenkhaya in het Oost-Syrisch dialect)), is de derde vorm van het Syrisch. De schrijfvorm wordt voornamelijk gebruikt door Oost-Syriërs en de Assyrische Kerk van het Oosten. De schrijfvorm staat soms bekend als het Assyrisch (niet te verwarren met het oude Assyrisch uit het Assyrische Rijk), Chaldeeuws en/of het Nestoriaanse schrift, alhoewel deze benamingen strikt gezien incorrect zijn. Het Madenhoyo toont meer gelijkenissen met het Estrangelo in tegenstelling tot het Serto.

Kenmerken[bewerken]

Boven: gevocaliseerd Serto, onder: ongevocaliseerd Serto
Klinkers afgeleid van het Grieks, (v.r.n.l.)

Schrijfrichting[bewerken]

Het Syrisch wordt van rechts naar links geschreven. Voorbeeld: ‘ܠܒܐ’ - Lebo "Hart": letters lomad - beth - olaf;

Klinkers[bewerken]

Het Syrisch kent vijf klinkers die afgezien van de diakritische tekens de volgende zijn: A, O, E, I en OE/U. Deze letters komen niet voor in het Syrisch alfabet en worden bij het West-Syrische schrift gebruikt door tekens boven de letters te plaatsen die zijn afgeleid uit het Grieks. Het Oost-Syrisch gebruikt daarentegen vaker puntjes die boven en/of onder de woorden worden geplaatst.

Diakritische tekens[bewerken]

Het Syrisch maakt gebruik van verschillende diakritische tekens om letters een andere klank of uitspraak te geven. Deze tekens zijn in de vorm van punten die onder een letter worden geplaatst. Voorbeelden van deze diakritische tekens bij letters kunnen zijn:

Letter Woord Nieuw letter Nieuw woord
ܒ (beth- 'b' klank, als in boom) ܒܝܬܐ (beyto->huis) ܒ̣ (beth- 'w' klank, als in warm) ܛܒ̣ܐ (towo->goed)
ܓ (gomal- 'g' klank, als in 'Lady Gaga') ܓܡܠܐ (gamlo->kameel) ܓ̣ (gomal- 'g' klank, als in de Franse 'r' van 'Paris') ܦܠܝܓ̣ܐ (fligo->verdeeld)
ܟ (kof- 'k' klank, als in koffie) ܟܗܢܐ (kohno->priester) ܟ̣ (kof- 'g' klank, als in grond) ܡܠܐܟ̣ܐ (malago->engel)
ܦ (fe- 'f' klank, als in foto) ܦܝܠܐ (filo->olifant) ܦ̣ (fe- 'p' klank, als in 'patat') ܦ̣ܘܪܛܘܓܠ (Portugal->Portugal)
ܬ (taw- 't' klank, als in tafel) ܬܪܥܐ (tar'o->deur) ܬ̣ (taw- 'th' klank, als in Engelse 'three') ܝܬ̣ܒ (yotheb->zitten)

Hoofdletters[bewerken]

Het Syrisch kent geen hoofdletters, in tegenstelling tot het Latijnse schrift. Ook sommige andere schriften kennen geen hoofdletters, zoals het Arabisch en het Hebreeuws.

Sprekers van het Syrisch[bewerken]

Bekende moedertaalsprekers van het Syrisch zijn:

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Constitutie van Irak artikel 4.
  2. A. Fortescue, Lesser Eastern Churches, Georgias Press: 2001, p. 22. ISBN: 9780971598621
  3. F. Sumer, De Syrisch Orthodoxe Gemeenschap, Sumer: 1982, p.57. ISBN: 9789090003740
  4. H. Jansen, De historische Mohammed, Amsterdam: De Arbeiderspers 2005
  5. K. Beyer, J.F. Healy (1986), The Aramaic Language: its distribution and subdivisions. Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht. p. 44.
  6. J.H. Kramers, De Semietische Talen, Brill: Leiden 1949 p. 38
  7. Global Recordings Network: Turoyo
  8. T.H. Robinson & J.F. Coakley, Robinson's paradigms and exercises in Syriac grammar, Oxford: 2002 p. 141
  9. Interview op Youtube in de Syrische taal