Verzorgingsstaat

Een verzorgingsstaat of welvaartsstaat is een sociaal systeem waarin de staat primaire verantwoordelijkheid draagt voor het welzijn van zijn burgers, zoals in kwesties van gezondheidszorg, onderwijs, werkgelegenheid en sociale zekerheid. Ook wordt de term verzorgingsstaat gebruikt voor een land waarin een dergelijk systeem werkt.

In de verzorgingsstaat is de regulariseringdrang van overheid op tal van zaken groot in tegenstelling tot een nachtwakersstaat.

Geschiedenis

Omar ibn al-Chattab, derde kalief van de oemma, creëerde voor het eerst het concept van een verzorgingsstaat, gebaseerd op algehele solidariteit . Belastingen als de zakat en jizya werden aangewend om behoeftigen bij te staan. Voor het eerst werden behoeftigen bijgestaan uit algemene middelen, bijeengebracht door voor iedereen verplichte belastingen. Volgens de jurist Al-Ghazali diende de staat ook bij te springen in geval van nood door rampen zoals overstromingen of droogte.

De moderne verzorgingsstaat ontwikkelde zich in een geleidelijk proces dat in de late 19e eeuw begon en in de 20e eeuw voortduurde. De ontwikkeling van sociale verzekeringen in Duitsland onder Bismarck was bijzonder invloedrijk. Sommige regelingen, waaronder die in Scandinavië, werden grotendeels gebaseerd op de ontwikkeling van autonome, mutualistische voorzieningen (voorzieningen op basis van niet-commerciële verzekeringen); anderen werden gebaseerd op de staatsvoorziening.

Voorbeelden van vroege verzorgingsstaten in de moderne wereld zijn Zweden en Nieuw-Zeeland in de jaren '30. De veranderde houdingen tegenover de Grote Depressie zette het proces van de verzorgingsstaat in vele landen in werking. Tijdens de periode na de Tweede Wereldoorlog versnelde dit proces zich. In vele landen in Europa werd een systeem van sociale voorzieningen uitgebreid.

In de jaren zeventig werd de term politiek beladen door linkse bewegingen (onder andere milieu-activisten) die de welvaartsstaat synoniem maakten voor milieubederf (waaraan we ten onder zouden gaan). Begin jaren tachtig kwam de Nederlandse verzorgingsstaat in crisis doordat het systeem onhoudbaar werd.

Crisis van de verzorgingsstaat in Nederland

In de jaren na de Tweede Wereldoorlog werd de Nederlandse verzorgingsstaat geleidelijk uitgebouwd. Een uitgebreid stelsel van uitkeringen, publieke gezondheidszorg, onderwijs en een groeiend aantal ambtenaren werd gefinancierd vanuit stijgende belastingen en premie-opbrengsten. Dit ging lange tijd goed, totdat begin jaren '80 het stelsel onbetaalbaar werd en dreigde te bezwijken onder zijn eigen gewicht.

De werkloosheid begon in de jaren zeventig geleidelijk op te lopen. In 1983 bereikte de werkloosheid het hoogtepunt van ongeveer 11% (800.000 personen). Deze hoge werkloosheid veroorzaakte hoge sociale uitgaven, terwijl de belastingopbrengsten juist terugliepen door het lage aantal werkenden. Hierdoor liep het begrotingstekort in 1982 op tot 10,7% van het Bruto Nationaal Product (BNP). Deze situatie was onhoudbaar omdat er niet oneindig kon worden geleend.

Om de crisis van de verzorgingsstaat te bezweren hervormden de kabinetten Lubbers (1982-1994) de verzorgingsstaat ingrijpend. De lonen werden gematigd, ambtenarensalarissen en het minimumloon werden met 3% verlaagd en ook uitkeringen werden verlaagd. Daardoor werden de loonkosten verlaagd en konden bedrijven meer personeel aannemen, zodat de werkloosheid kon dalen. Tegelijkertijd werden de overheidsuitgaven verlaagd, waardoor ook de belastingen (sociale premies) konden worden verlaagd.

Het was belangrijk om de sociale premies te verlagen, omdat deze voor een groot deel (ongeveer 45%) bijdragen aan de totale loonkosten. De sociale premies waren gestegen van 15% BNP in 1970 naar 24% BNP in 1983 om de gestegen uitkeringskosten op te brengen. Door de hoge premies werden loonkosten verhoogd, waardoor personeel duurder werd. Daardoor werden Nederlandse producten duurder, waardoor de Nederlandse concurrentiepositie werd verslechterd. Hierdoor presteerden Nederlandse bedrijven slecht en moesten werknemers worden ontslagen, waardoor het aantal uitkeringsgerechtigden toenam en derhalve de sociale premies opnieuw stegen. Deze vicieuze cirkel moest worden doorbroken door de premies te verlagen.

De situatie was onhoudbaar geworden omdat zelfs het verhogen van de sociale premies niet meer voldoende was om de stijgende kosten te kunnen dekken. Daarom werd er ook veel geld bijgeleend. De staatsschuld liep daardoor op van 44% BNP in 1982 tot 71% BNP in 1991. Door het verschil tussen uitkering en werk te vergroten, zorgde Lubbers ervoor dat werk meer ging lonen. Het beleid werkte en de werkloosheid daalde. Het begrotingstekort werd teruggebracht, evenals de sociale premies.

Argumenten voor en tegen de verzorgingsstaat

De belangrijkste argumenten voor de verzorgingsstaat zijn:

• humanitair - het idee dat de mensen niet onnodig zouden moeten lijden;
• democratisch - de kiezers in de meeste landen hebben de geleidelijke uitbreiding van sociale bescherming goedgekeurd;
• ethisch - de aanhangers van de ethische doctrine van onbaatzuchtigheid geloven dat altruïstisch gedrag een morele verplichting is
• godsdienstig - waaronder zowel de plicht van liefdadigheid als de verplichting voor solidariteit;
• wederzijds eigenbelang - verscheidene nationale systemen hebben zich vrijwillig door de groei van wederzijdse verzekering ontwikkeld;
• economisch, omdat het welzijn een verscheidenheid van functies in economisch beleid dient;
• sociaal, omdat het welzijn wordt gebruikt om sociale doelstellingen met betrekking tot bijvoorbeeld onderwijs, familie en de organisatie van het werk te bevorderen.
• utilitair, eenzelfde hoeveelheid geld zal een grotere mate van geluk veroorzaken in de hand van een arme dan van een rijke; hierdoor verhoogt het herverdelen van rijkdom van de rijken naar de armen de totale hoeveelheid geluk in de maatschappij.

De belangrijkste argumenten tegen de verzorgingsstaat zijn:

• liberalisme - dat de staatsinterventie individuele vrijheid beperkt;
• conservatief - dat het welzijn ongewenste gevolgen voor de manier waarop mensen zich gedragen; het zou de motivatie verminderen;
• economisch - dat de sociale voorziening duur is, in de betekenis van het vereisen van hoge belastingheffing;
• individualistisch - dat de sociale voorziening rijke individuen belast door hun rijkdom te belasten om de armen te helpen.
• efficiëntie - de vrije markt leidt tot meer efficiënte en doeltreffende productie en dienstverlening dan programma's die door de staat uitgevoerd worden.
• socialistisch - een verzorgingsstaat verzwakt het klasse-bewustzijn van de arbeidersklasse en kapselt de arbeidersklasse in het burgerlijke systeem

Typen verzorgingsstaten

De Deense socioloog Esping-Andersen maakte een onderscheid in drie typen verzorgingsstaten. Later werden hier nog twee typen aan toegevoegd. Nederland wordt beschouwd als mengvorm: gericht op corporatisme in West-Europa en op democratisch-socialisme in Noord-Europa.

• sociaaldemocratisch/scandinavisch - Dit type kent een uitgebreid stelsel van sociale zekerheid met relatief hoge, vrij algemeen toegankelijke uitkeringen. De burgers betalen veel premies en belasting, met als gevolg dat er goede regelingen voor ouderschapsverlof en een hoge arbeidsmarktparticipatie is, ook door vrouwen. Onder andere te vinden in Denemarken, Finland, Zweden.
• corporatistisch/continentaal - Dit type heeft ook een hoog voorzieningsniveau, maar de toekenning van rechten is selectiever. Werknemers- en werkgeversorganisaties spelen een belangrijke rol; de rol van de overheid op de arbeidsmarkt is beperkt. Relatief weinig vrouwen en oudere mannen hebben een baan. Werknemers zijn goed tegen ontslag beschermd. Onder andere te vinden in Frankrijk, België, Duitsland, Luxemburg, Oostenrijk.
• liberaal/Angelsaksisch - Het niveau van sociale voorzieningen ligt veel lager, en uitkeringen zijn moeilijker te krijgen. Bovendien zijn de uitkeringspercentages lager en korter. De overheid bemoeit zich weinig met de zorgtaken en trekt daar weinig geld voor uit. Onder andere te vinden in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Canada, Australië, Ierland.
• Mediterraan - Dit type heeft relatief ruime voorzieningen voor werkenden. De pensioenen zijn erg hoog, maar er is een lagere sociale zekerheid. De arbeidsparticipatie door vrouwen is laag en voor niet-werkenden zijn weinig sociale voorzieningen beschikbaar. Onder andere te vinden in Spanje, Griekenland, Portugal, Italië.
• Nieuwe lidstaat - Dit is een combinatie van liberale en corporatistische typen verzorgingsstaten. Er is een laag peil van voorzieningen, de pensioenen liggen ietwat laag, en er is een relatief lage sociale zekerheid. Dit type is zo genoemd omdat het aanwezig is in de nieuwe lidstaten van de Europese Unie. Onder andere te vinden in Hongarije, Polen, Tsjechië, Slowakije.

Lijst van verzorgingsstaten

Er bestaat geen eenduidige definitie waarmee ondubbelzinnig kan worden vastgesteld of een land een verzorgingsstaat is. Een grove indicatie is het niveau van de algemene overheidsuitgaven als percentage van het bruto binnenlands product (BBP).

Algemene overheidsuitgaven als percentage van het BBP in 2003.

Land	percentage
Australië	36,4
België	45
Canada	40,1
Denemarken	56,1
Duitsland	48,9
Finland	50,6
Frankrijk	54,5
Ierland	35,2
Italië	48,9
Nederland	53
Nieuw-Zeeland	38,5
Noorwegen	48,4
Oostenrijk	51,2
Spanje	39,5
Verenigd Koninkrijk	42,6
Verenigde Staten	35,7
Zweden	58,2

Zie ook

• Welvaartsstaat
• Gemengde economie
• Sociale zekerheid

Externe links

• Social Policy Virtual Library, web.archive.org (en)
• Social Welfare, Intute: Social Sciences
• Gegevens en statistieken, OECD
• De verzorgingsstaat herwogen, Rapport WRR, 2006

Bronnen

• Andeweg, R. en Irwin, G. (2002) Governance and Politics of the Netherlands, pp. 176-192
• Delsen, L. (2001) Exit poldermodel?