Wiel (voortbeweging)

Een wiel met spaken, het wordt tentoongesteld in het Iraans Nationaal Museum. Dit wiel dateert uit het tweede millennium voor Christus en is gevonden te Chogha Zanbil.

Een wiel is een rond object dat samen met een as voor lage weerstand zorgt bij het voortrollen. Kenmerkend voor het wiel is dat het als vorm van voortbeweging twee losse delen nodig heeft met daartussen een lager, iets dat in de natuur niet voorkomt.

Geschiedenis

De mens heeft het wiel ontwikkeld om het verplaatsen van voorwerpen, en later het transport in het algemeen, te vereenvoudigen. Het is een van de weinige elementaire uitvindingen die zuiver menselijk zijn. Vuur en elektriciteit bijvoorbeeld heeft de mens niet uitgevonden maar zelf leren maken en gebruiken.

Vroeger waren er nog verplaatsingen op boomstammen die onder een (meestal groot) voorwerp door rolden. Telkens als ze aan het einde onder het te transporteren materiaal vandaan kwamen, werden ze weer vooraan gelegd. Hieruit ontstond het idee het wiel om een pen te laten draaien (in goed Nederlands een 'as'), en deze as vast te verbinden met het casco. Op die manier is het eerste voertuig ontstaan.

Vaak wordt aangenomen dat het wiel door de Sumeriërs zou zijn ontwikkeld. Er bestaan echter ook andere theorieën. Het wiel zou bijvoorbeeld ook kunnen zijn uitgevonden door de Oer-Indo-Europeanen. De uitvinding gaat terug tot ca. 3500 v.Chr. (6500 in de Engelse versie van Wikipedia); wagens met primitieve wielen verspreidden zich binnen enkele eeuwen over het grootste deel van Europa en Zuidwest-Azië.

Heden

Tegenwoordig zijn wielen in alle soorten, maten, kleuren etc. niet meer weg te denken uit de maatschappij. Ze worden zelfs gebruikt als reclameobject wanneer het gaat om fietswielen.

Wielen met vertanding kunnen elkaar via de tanden aandrijven; deze wielen heten dan ook tandwielen. Tandwielen maken het mogelijk een beweging te veranderen; als het ene tandwiel linksom draait, draait de andere rechtsom; en door ze schuin of haaks op elkaar te plaatsen, hoeven de assen niet meer parallel te staan; en door tandwielen te gebruiken van verschillend formaat, wordt de beweging versneld, dan wel vertraagd.

Uitdrukkingen

• Het wiel (opnieuw) uitvinden - deze uitdrukking wordt gebruikt om aan te geven dat iemand iets "overbodigs" aan het doen is. Je kunt beter gebruikmaken van dingen en/of ervaringen uit het verleden, dan weer opnieuw het wiel uitvinden.
• Ergens een stokje voor steken - de uitdrukking is afkomstig van de 17e-eeuwse uitdrukking "een stok in het wiel steken" en wordt gebruikt om iemand te dwingen om te stoppen met een voorgenomen actie.
• Spaak lopen - in de begintijd hadden houten karrenwielen nog geen stalen band (of een wiel was zo rot, dat de stalen band er afgelopen was), daardoor versleet het wiel sneller en liep uiteindelijk op spaken, waardoor het wiel uit elkaar viel en men niet meer verder kon.
• Iemand in de wielen rijden - iemand dwarsbomen.
• In iemands wiel springen - een uitdrukking uit de wielersport die betekent dat je achter je tegenstander aangaat (zie ook de lijst van wielrenuitdrukkingen)

Zie ook: vierkante wielen van doorgegleden treinen en trams op gladde rails

Mediabestanden

Zie de categorie Wheels van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.