Bildts

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Het Bildtse taalgebied (oranje)

Het Bildts is een streektaal welke wordt gesproken in de Friese gemeente en polderstreek het Bildt in de dorpen Sint-Annaparochie (Bildts: Sint-Anne), Sint-Jacobiparochie (Sint-Jabik), Vrouwenparochie (Froubuurt), Oudebildtzijl (Ouwe-Syl), Westhoek (De Westhoek) en Nij Altoenae. De Bildtse taal bevat Ingveoonse invloeden en wordt gerekend tot de Friso-Frankische dialecten, net als het overeenkomstige Stadsfries, Amelands, Midslands en het West-Fries. Deze dialecten/talen zijn overeenkomstig en onderling goed te verstaan, doch zijn er kenmerkende verschillen.

Het Bildts is in 2016 door de gemeente Het Bildt voorgedragen voor erkenning onder het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden. Hier is een onderzoek door Paulus van Sluis van Mercator aan vooraf gegaan. Alvorens de EU het handvest in ontvangst kan nemen, moet toestemming van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ronald Plasterk worden gegeven. Met de erkenning wordt het rijk verplicht geld vrij te maken om de taal te beschermen.

Onderlinge verschillen binnen het Bildtse taalgebied zijn zo gering dat een goede documentatie heeft kunnen plaatsvinden die geleid heeft tot het ontstaan van een Bildts woordenboek. Tevens worden er lessen verzorgd door de Stichting Ons Bildt, voor zowel Bildtstaligen als niet-Bildtstaligen.

In de kern Minnertsga, die niet in het Bildtse poldergebied ligt, maar sinds de gemeentelijke herindeling van 1984 tot de gemeente het Bildt is gaan behoren, wordt van oorsprong Fries gesproken.

Geschiedenis van het taalgebied[bewerken]

Het Bildt is een unieke Hollandse enclave in Friesland, ingepolderd en bevolkt door Hollanders. In 1505 werd het noordelijk dichtgeslibde deel van Middelzee ingepolderd door middel van een 14 kilometer lange afsluitdijk, de Oudebildtdijk. Hierdoor ontstond Het Bildt, de eerste modern (rechtlijnig) ingerichte Hollandse polder, ver voor de inpoldering van de Beemster in 1612. Vier Hollandse vooraanstaande heren die uit de omgeving van Werkendam in de tegenwoordige provincie Noord-Brabant kwamen, en daar ervaring hadden opgedaan in het inpolderen van gebieden aldaar, voerden dit plan in 1505 uit in opdracht van de destijds, vanuit Franeker, heersende Duitse hertog Georg van Saksen. Er lagen twee belangrijke redenen ten grondslag aan het besluit van de hertog om dit werk door Hollanders te laten uitvoeren;

1. Georg van Saksen wilde het voor hem nadelige Friese grondrecht omzeilen door het Hollandse recht toe te passen. Het Friese grondrecht stelde namelijk dat Friese grondbezitters en Monniken, aanspraak konden maken op het door hen afgedamd buitendijks kwelderland. Binnen het Hollandse grondrecht bestonden dergelijke rechten niet. Omdat Georg van Saksen zich maximaal grondgebied en inkomsten wou verwerven stelde hij daarom Hollanders aan om het gebied te bedijken. Het waren deze ook (deze) Hollanders die het gebied vervolgens gingen bewonen, gebruiken en pacht afdroegen aan de hertog.

2. De verstandhouding met de Friezen was verstoord door het door de Friezen belegerde Franeker tijdens het beleg van Franeker in 1500.

De werkkrachten werden gerekruteerd uit een breder gebied, Zuid-Holland, Noord-Holland, Zeeland en Brabant, zo wordt aangenomen. Rond die tijd een levendig aanbod van arbeiders, veelal arme landloos geworden Hollandse boeren die hun veengrond hadden afgegraven en daarvoor plassen en meren terug zagen komen. Per kilometer dijkvak werd een zogenaamde 'Homan" ingezet, een hondertal mannen keer 14 kilometer. De dijk is door 1400 man binnen vijf maanden aangelegd.

De naam Bildt komt van het woord 'opbilden' (, het aanslibben) van land. Het gebied werd al voor de inpoldering aangeduid als 'Bil' en 'Billand'.

Vorming van het Bildts[bewerken]

Algemeen aangenomen wordt dat het Bildts een door vermenging van Hollands en Fries ontstane taal is welke meerdere Hollandse dialecten als basis heeft.

Duidelijke grammaticale overeenkomsten met het Fries en de West-Fries dialecten zijn de volgorde van het gebruik van op elkaar volgende werkwoorden. Enkele voorbeelden hiervan zijn 'sien late' voor laten zien en 'doen motte' voor moeten doen. Dit gebruik is kenmerkend in het Fries en de West-Friese dialecten maar is wel sterk onderhevig aan verval onder jongeren door de invloed van het Standaardnederlands.

In het Bildts wordt (met uitzondering van enkele woorden) vrijwel altijd de begincluster 'ge- weggelaten en wordt de begincluster sk- gebruikt in plaats van het Nederlandse sch-.

Overeenkomstig met het West-Fries is ook dat woorden in het Bildts nooit beginnen met een v, c of een z. Deze letters worden respectievelijk door de letters f, s en k vervangen. Voorbeelden hiervan zijn; fee voor vee, son voor zon, kluster voor cluster. De uitspraak van deze woorden is die van het geschrevene.

Sprekersaantal[bewerken]

Op Het Bildt wordt het Bildts tegenwoordig nog gesproken door ongeveer 3.600¹ mensen (2009), zo'n 33% van de inwoners van de gemeente, met daarbij het Friestalige dorp Minnertsga meegerekend. Buiten Het Bildt, in de rest van Friesland, leven nog eens 3.700¹ Bildtstaligen, voornamelijk geconcentreerd in aan de gemeente grenzende dorpen, zoals Stiens en Berltsum, en in de stad Leeuwarden.

De Bosatlas van Fryslân geeft per Friese gemeente de percentages moedertaalsprekers van de verschillende talen (althans, voor zover die percentages 0,5% of hoger zijn). Daaruit blijkt dat 3% van de bevolking van de Menameradiel Bildtstalig is, evenals 2% van de bevolking van Ferwerderadiel, Franekeradeel, Leeuwarden en Leeuwarderadeel en 1% van de bevolking van Boarnsterhim, Littenseradiel en Tytsjerksteradiel. Alleen al voor Leeuwarden komt dit uit op 1.850 Bildtstaligen en voor Menameradiel bijvoorbeeld op 410 Bildtssprekers.

Verder lijkt het een voorzichtige schatting om aan te nemen dat er buiten de provincie, verspreid over de rest van Nederland, nog eens 1.000 Bildtstaligen zullen wonen. Het sprekersaantal van het Bildts in Nederland kan, op basis daarvan, worden vastgesteld op 8.300. Daarbij moet echter wel worden aangetekend, dat er onder deze mensen, zowel op Het Bildt zelf, als in de rest van Friesland en daarbuiten, velen tot de oudere generatie behoren, zodat het genoemde sprekersaantal in de komende decennia zonder twijfel zal afnemen (zoals het dat ook in de afgelopen decennia heeft gedaan).

Aan de andere kant moet nog worden opgemerkt dat er onder grote stroom emigranten, die Friesland tussen het midden van de veertiger en het begin van de zeventiger jaren van de vorige eeuw verlieten, beslist ook Bilkerts moeten zijn geweest (aangezien in Friesland de emigratiegolf vooral geconcentreerd was in het Kleigebied), en dat zodoende kan worden aangenomen dat het Bildts ook in landen als Canada, Australië en Nieuw-Zeeland her en der nog door eenlingen en in familiekringen zal worden gesproken. Dat in aanmerking genomen, zou het totale aantal Bildtstaligen wereldwijd rond de 8.500 moeten liggen.

Noten[bewerken]

1. De Bosatlas van Fryslân, Groningen, 2009, ISBN 978-9 00 17 79 047.