Gemeentelijke herindelingen in Nederland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Gemeentenamen en -grenzen per 2019

In Nederland zijn er in de negentiende en vooral in de twintigste eeuw veel gemeentelijke herindelingen doorgevoerd. In de eenentwintigste eeuw gaat dit proces verder, waarbij het aantal gemeenten teruggelopen is van 1121 in 1900 naar 355 in 2019.

Achtergronden

De Nederlandse overheid wil graag bepaalde taken en bevoegdheden aan de gemeenten overdragen. Deze decentralisatie, die is ingezet onder het kabinet-Lubbers I, is bedoeld om gemeenten meer armslag en verantwoordelijkheden te geven. Op basis van het idee dat veel kleine gemeenten deze verantwoordelijkheden niet of onvoldoende aankunnen, worden deze heringedeeld tot grotere gemeenten. Verwacht wordt dat grotere gemeenten een professioneler en zakelijker bestuur opleveren. Een ander motief tot gemeentelijke herindeling kan zijn dat een grote plaats meer ruimte nodig heeft, bijvoorbeeld voor woningbouw, en daarom grond krijgt van of samengevoegd wordt met kleinere gemeenten in de buurt. De effecten van herindelingen zijn echter tot op heden omstreden.

Hoewel er al vanaf de negentiende eeuw herindelingen plaatsvinden, was dit aanvankelijk zeer weinig en op zeer kleine schaal. Vooral vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw zijn het aantal en de schaal van de herindelingen geleidelijk toegenomen. Dit hangt samen met de toename van het aantal bevoegdheden dat werd overgedragen en het veranderde ideaalbeeld dat de overheid had van de gemeenten. Was begin jaren tachtig een inwoneraantal van minstens 5000 nog de richtlijn bij herindelingen, kabinet-Kok II (Paars II) streefde eind jaren negentig naar gemeenten met 25.000 inwoners of meer.

Inmiddels hebben in heel Nederland al herindelingen plaatsgevonden. Sommige plaatsen hebben zelfs al meerdere herindelingen meegemaakt. Bij het trekken van de nieuwe grenzen hangt veel af van politieke keuzes op nationaal of regionaal niveau.

Het verzet vanuit de bevolking tegen herindelingen is altijd vrij groot geweest, vooral vanuit kleine gemeenten die bij grote gemeenten gevoegd werden. De mening van de bevolking werd in het verleden echter vaak genegeerd, zelfs bij referenda. Een goed voorbeeld is de herindeling van Vleuten-De Meern bij Utrecht. In 1996 werd daar een volksraadpleging gehouden, waarin bij een opkomst van 83% maar liefst 98% van de bevolking zich tegen herindeling uitsprak. Toch vond per 1 januari 2001 de herindeling plaats.

Pim Fortuyn maakte in 2002 van het afschaffen van gemeentelijke herindelingen een verkiezingsthema. Onder invloed van de LPF besloot het kabinet-Balkenende I om herindelingen niet meer van bovenaf op te leggen. Geplande herindelingen werden afgelast en alleen de herindeling in de Achterhoek mocht nog wel doorgaan; deze vond op 1 januari 2005 plaats. Hoewel het huidige beleid erop gericht is dat herindelingen alleen plaatsvinden met goedkeuring van de gemeenten zelf, kan het toch nog voorkomen dat een gemeente tegen haar zin wordt heringedeeld, bijvoorbeeld als de zogenoemde 'bestuurskracht' van een kleine gemeente onvoldoende blijkt te zijn. In 2020 speelt dat bij de eventuele samenvoeging van Scherpenzeel bij Barneveld. Ook gaan er nog geregeld stemmen op voorstedelijke gemeenten in met name de Randstad (bijvoorbeeld Diemen, Rijswijk of Schiedam) desnoods gedwongen in te lijven bij grote steden.

Geschiedenis van gemeentelijke herindelingen

Aantallen gemeenten

De herindelingen leiden tot een vermindering van het aantal gemeenten. De ontwikkeling van het aantal gemeenten – per 1 januari van het betreffende jaar – was als volgt:[1]

Jaar Aantal
1900 1121
1910 1121
1920 1110
1930 1078
1940 1054
1950 1015
1960 994
1970 913
1980 811
1990 672
2000 537
2001 504
2002 496
2003 489
2004 483
2005 467
2006 458
2007 443
2009 441
2010 431[2]
2011 418
2012 415
2013 408
2014 403
2015 393
2016 390
2017 388
2018 380
2019 355

Herindelingen sinds 1961

Herindeling 1 januari 2019

1rightarrow blue.svg Zie ook: Gemeentelijke herindelingsverkiezingen in Nederland 2018
Overzichtskaart van bestuurlijke wijzigingen per 1 januari 2019.

Door deze herindelingen nam het aantal gemeenten in Nederland met 25 af tot 355.[15]

Herindeling 1 januari 2020

In 2020 hebben er, voor het eerst sinds 2008, geen gemeentelijke herindelingen plaats gevonden.

Herindeling 1 januari 2021

Voor de volgende twee gemeentelijke herindelingen zijn de wetten op 16 juli 2020 gepubliceerd in het Staatsblad. De streefdatum voor deze herindelingen is 1 januari 2021.

  • Groningen:
  • Noord-Brabant:
    • Splitsing van de gemeente Haaren, waarbij de kern Esch wordt toegevoegd aan de gemeente Boxtel, de kern Helvoirt aan de gemeente Vught, de kern Haaren aan de gemeente Oisterwijk en de kern Biezenmortel aan de gemeente Tilburg.[17] Omdat Biezenmortel middels een grenswijziging aan Tilburg wordt toegevoegd vinden in Tilburg geen herindelingsverkiezingen plaats.

De herindelingsverkiezingen zullen gehouden worden op 18 november 2020.

Door deze herindelingen zal het aantal gemeenten in Nederland op 1 januari 2021 met 3 afnemen tot 352.[15]

Komende herindelingen

Herindeling 2022

Voor de onderstaande 5 herindelingen is het herindelingsadvies, voorzien van de zienswijze van de desbetreffende provincie, ingediend bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Op basis van de herindelingsadviezen zullen door het ministerie wetsvoorstellen worden gemaakt die voor advies aan de Raad van State worden gestuurd in het najaar van 2020.

  • Noord-Holland:
    • De colleges van Beemster en Purmerend hadden op 4 september 2018 een bestuurlijk akkoord gesloten om per 1 januari 2022 te fuseren. Op 27 februari 2020 hebben de gemeenteraden van Beemster en Purmerend het herindelingsadvies vastgesteld voor de nieuwe gemeente Purmerend.[18][19]
    • Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2018 is in de gemeente Weesp een referendum gehouden, met als resultaat dat de voorkeur van de inwoners van Weesp uit gaat naar aansluiting bij Amsterdam boven aansluiting bij Gooise Meren. De bestuurlijke fusie met Amsterdam is vooraf gegaan door een ambtelijke fusie per 1 juni 2019. Het herindelingsadvies is op 19 mei 2020 respectievelijk 27 mei 2020 aangenomen door de gemeenteraden van Amsterdam en Weesp.[20] In het herindelingsadvies wordt voorgesteld deze fusie niet zoals te doen gebruikelijk in te laten gaan op 1 januari maar pas na de (landelijke) gemeenteraadsverkiezingen die op 16 maart 2022 plaatsvinden. Zodoende vallen de herindelingsverkiezingen voor de hoofdstad van Nederland samen met de gemeenteraadsverkiezingen in de rest van het land. Een soortgelijke situatie heeft zich in 2010 ook voorgedaan toen de (veel kleinere) gemeente Rozenburg bij Rotterdam werd gevoegd. Deze fusie ging destijds pas in na de landelijke gemeenteraadsverkiezingen in maart. [21]
    • Op 11 maart 2020 hebben de gemeenteraden van Langedijk en Heerhugowaard het herindelingsadvies goedgekeurd voor de fusie van beide gemeenten tot de nieuwe gemeente Dijk en Waard. Per 1 januari 2020 is reeds een ambtelijke fusie aangegaan.[22]
  • Noord-Brabant:
    • De gemeenteraden van Landerd en Uden hebben op 26 maart 2020 het herindelingsadvies vastgesteld voor de fusie van de twee gemeenten tot de nieuwe gemeente Maashorst. [23] Een deel van de inwoners van de gemeente Landerd had echter graag gezien dat per dorp was besloten of het dorp bij de gemeente Uden of bij Oss was gevoegd. Door hun ligging nabij Oss zijn de dorpen Schaijk en Reek ook georiënteerd op die gemeente.[24] In het herindelingsadvies is echter vastgelegd dat de gemeente Landerd ongedeeld zal fuseren met Uden.
    • Samenvoeging van de de gemeenten Boxmeer, Cuijk, St. Anthonis en Mill en Sint Hubert tot de nieuwe gemeente Land van Cuijk. De drie eerstgenoemde gemeenten hebben als eerste het initiatief genomen en een herindelingsontwerp opgesteld voor een fusie van de drie gemeenten. De gemeente Mill en Sint Hubert heeft na een inwonersraadpleging op 23 januari 2020 besloten zicht hierbij aan te sluiten nadat een grote meerderheid zich uitsprak voor aansluiting bij de nieuwe gemeente.[25] Het herindelingsadvies is op 24 juni 2020 vastgesteld door de 4 gemeenteraden. [26]

Herindeling 2023

  • Zuid-Holland:
    • De gemeenteraden van Brielle, Westvoorne en Hellevoetsluis hebben in het voorjaar van 2020 besloten het traject in te zetten om te komen tot een nieuwe gemeente die waarschijnlijk Voorne gaat heten. De streefdatum voor herindeling is 1 januari 2023.[27]

Herindelingen in bespreking

  • Gelderland:
    • De samenvoeging van de gemeenten Woudenberg, Renswoude en Scherpenzeel werd in 2010 na de val van het kabinet-Balkenende IV controversieel verklaard en in april 2011 verworpen. Een meerderheid in de gemeenteraad van Scherpenzeel heeft acht jaar later op 9 december 2019 tegen een fusie met buurgemeente Barneveld gestemd. De provincie Gelderland had hierop aangedrongen vanwege gebrek aan bestuurskracht. De provincie Gelderland heeft in juli 2020 aangegeven bij haar standpunt te blijven en wil dat Scherpenzeel fuseert met Barneveld. De meerderheid in de gemeenteraad van Scherpenzeel is het hier niet mee eens.[28]
    • De gemeenten Wijchen en Druten overwegen een bestuurlijke fusie, nadat op 2018 al een ambtelijke organisatie was opgericht. In het najaar van 2020 zal nog een draagvlakmeting plaatsvinden waarna de beide gemeenteraden een besluit zullen nemen. [29]

Recent afgeblazen herindelingen

  • Gelderland:
    • De gemeenten Zaltbommel en Maasdriel hebben een onderzoek laten doen naar hoe toekomstige samenwerking vorm kan krijgen. Het onderzoek adviseerde om per 2020 over te gaan tot een herindeling. Voorlopig ziet het nieuwe college van burgemeester en wethouders in Zaltbommel dat in 2018 is aangetreden een bestuurlijke fusie niet zitten.[30]
    • De gemeenten Doetinchem en Oude IJsselstreek onderzochten een fusie van de twee gemeenten per 1 januari 2016, maar begin 2013 zijn de plannen op de lange baan geschoven.[31]
    • Vanwege gebrek aan draagvlak gaat de fusie tussen Hattem, Heerde en Oldebroek niet door. De drie gemeenten koersten naar een fusie per 1 januari 2017.[32]
  • Groningen:
    • Veendam, Stadskanaal en Pekela hebben de mogelijkheid van samengaan van deze drie gemeenten onderzocht. Op 28 februari 2017 hebben de gemeenteraden van deze drie gemeenten hierover gestemd. Stadskanaal en Pekela stemden in meerderheid voor de fusie, Veendam bleek tegen. Deze herindeling is hiermee (voorlopig) van de baan.[33]
  • Limburg:
    • De omstreden fusie tussen Bergen, Gennep en Mook en Middelaar tot gemeente Maasduinen werd in april 2011 verworpen.
    • In het voorjaar van 2015 werd besloten dat een fusie tussen de gemeenten Brunssum en Landgraaf niet doorging.[34]
    • Voor de samenvoeging van Heerlen en Landgraaf per 1 januari 2019 had de ministerraad op 13 oktober 2017 ingestemd met de aanbieding van een herindelingsvoorstel aan de Raad van State. De meerderheid van de gemeenteraad van de gemeente Landgraaf was tegen deze herindeling gekant en daarom was het herindelingsadvies opgesteld door de provincie Limburg. Mede naar aanleiding van een negatief advies van de Raad van State heeft het kabinet op 8 december 2017 besloten de lopende procedure voor de voorgenomen herindeling te beëindigen. Het negatieve advies had met name te maken met de in zijn ogen onzorgvuldige procedure die de provincie heeft gevolgd in dit dossier. Het kabinet is wel van mening dat de bestuurskracht in de regio vergroot dient te worden en zal in de nabije toekomst kijken hoe dit kan worden bewerkstelligd.[35]
    • De gemeenten Maastricht, Meerssen en Valkenburg aan de Geul onderzochten hun bestuurlijke toekomst. De provincie voerde de regie over het onderzoek dat in januari 2018 klaar was.[36] Conclusie was niet dat tot herindeling overgegaan moest worden. De gemeente Meerssen kiest voor bestuurlijke zelfstandigheid.[37]
  • Noord-Brabant:
    • Door de provincie werd aangestuurd om de gemeente Nuenen te laten fuseren met Eindhoven vanwege gebrek aan bestuurskracht. De gemeente zelf verzette zich hiertegen en wilde zelfstandig blijven. In een in 2018 in de gemeente gehouden referendum sprak ook een grote meerderheid van de stemmers zich uit tegen de aansluiting bij Eindhoven. Uiteindelijk hebben provinciale staten van de provincie Noord-Brabant op 22 februari 2019 tegen de gedwongen fusie van Nuenen met Eindhoven gestemd en is de procedure stopgezet.[38]
    • De landelijke gemeenten Bernheze en Maasdonk zijn in 2009 gestart met de voorbereiding van een fusie per 1 januari 2015. Dit proces is echter in 2012 door Bernheze stopgezet.[39] Vervolgens is de gemeente Maasdonk, op eigen initiatief, per 1 januari 2015 opgedeeld tussen 's-Hertogenbosch en Oss.
  • Noord-Holland:
  • Zuid-Holland:
    • De provincie stuurde aan op een fusie tussen de gemeenten Gouda en Waddinxveen per 1 januari 2014. Gouda was voor, Waddinxveen tegen. De provincie had ook de recente fusiegemeenten Zuidplas (2010) en Bodegraven-Reeuwijk (2011) in de discussie betrokken. In april 2012 werden de fusieplannen stopgezet.[41]

Lijsten van alle herindelingen en voormalige gemeenten

Zie ook

Externe links