Tsjetsjeens

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Tsjetsjeens
(Нохчийн мотт)
Gesproken in Vlag van Rusland Rusland
Sprekers 1.350.000
Taalfamilie
Alfabet cyrillisch
Officiële status
Officieel in
Taalcodes
ISO 639-1 ce
ISO 639-2 che
ISO 639-3 che
Verspreiding van het Tsjetsjeens
Portaal  Portaalicoon   Taal

Het Tsjetsjeens (Нохчийн мотт, Noxçiyn mott) is een Nach-Dagestaanse taal, die gesproken wordt in Tsjetsjenië en Dagestan.

Verspreiding en verwantschap[bewerken | brontekst bewerken]

Het Tsjetsjeens heeft ongeveer 1,2 miljoen sprekers en is een ambtstaal in de Russische deelrepublieken Tsjetsjenië en Dagestan. Er is ook een Tsjetsjeense diaspora in enkele landen in het Midden-Oosten (vooral Jordanië). De taal is nauw verwant aan het Ingoesjetisch, dat wordt gesproken in de buurrepubliek Ingoesjetië.

Spraakkunst[bewerken | brontekst bewerken]

Het Tsjetsjeens is een ergatieve taal met zes naamwoordklassen en dertien naamvallen. Zowel bij het zelfstandig naamwoord als bij het werkwoord vindt er een hele reeks klinkerwisselingen plaats. De basisvolgorde is SOV, maar ook de volgorde OVS komt voor.

Klankleer[bewerken | brontekst bewerken]

Medeklinkers[bewerken | brontekst bewerken]

labiaal alveolaar post-
alveolaar
velaar uvulaar epiglottaal glottaal
nasaal [m]? [mˤ]? [n]? [nˤ]?
plosief [pʰ]? [pˤ]?
[b]? [bˤ]?
[pʼ]?
[pː]? [pːˤ]?
[tʰ]? [tˤ]?
[d]? [dˤ]?
[tʼ]?
[tː]? [tːˤ]?
[kʰ]?
[ɡ]?
[kʼ]?
[kː]?
[qʰ]?

[qʼ]?
[qː]?
[ʡ]? [ʔ]? ([ʔˤ]?)
affricaat [tsʰ]? [tsˤ]?
[dz]? [dzˤ]?
[tsʼ]?
[tsː]? [tsːˤ]?
[tʃʰ]? [tʃˤ]?
[dʒ]? [dʒˤ]?
[tʃʼ]?
 
fricatief ([f]?)
([v]?)
[s]? [sˤ]?
[z]? [zˤ]?
[ʃ]? [ʃˤ]?
[ʒ]? [ʒˤ]?
[x]?
[ʁ]?
[ʜ]? [h]?
tremulant [r]? [rˤ]?
[r̥]?
approximant [w]? ([ɥ]?) [wˤ]? [l]? [lˤ]? [j]?

Klinkers[bewerken | brontekst bewerken]

voor
gespreid
voor
gerond
achter
centraal
[ɪ]? [iː]? [y]? [yː]? [ʊ]? [uː]?
[je]? [ie]? [ɥø]? [yø]? [wo]? [uo]?
[e̞]? [e̞ː]? [ø]? [øː]? [o̞]? [o̞ː]?
([æ]?) ([æː]?) [ə]? [ɑː]?

Tsjetsjeens alfabet[bewerken | brontekst bewerken]

Het Tsjetsjeens werd aanvankelijk geschreven in het Arabische alfabet. Na de Oktoberrevolutie, in de jaren twintig, werd een Latijns alfabet aangenomen dat een aantal speciale symbolen en diakritische tekens bevatte, maar dat de lengte van de klinkers niet goed weergaf. Vanaf 1938 werd het cyrillische alfabet (нохчийн алфавит/noḫčijn alfawit) gebruikt voor het Tsjetsjeens, dat echter nog minder klinkers onderscheidde. Dit alfabet gebruikt de Palotsjka (Ӏ) om aan te geven dat de daarvoor staande medeklinker een ejectief is (wordt in meerdere Kaukasische talen gebruikt). In 1992 nam de de facto onafhankelijke Tsjetsjeense republiek Itsjkerië onder Dzjochar Doedajev een nieuw Latijns alfabet (noxçiyƞ alfavit) aan. Dit alfabet is een mechanische transliteratie van het cyrillisch naar een nieuw Latijns systeem dat gebaseerd is op het Turks alfabet en op de spelling van het Azerbeidzjaans en dat een aantal speciale diakritische tekens bevat. Momenteel wordt het cyrillische alfabet, net als in andere Russische deelgebieden, in officiële contexten gebruikt, alsook binnen het openbare leven. Het Latijnse alfabet wordt veel minder gebruikt en heeft relatief weinig bekendheid bij de bevolking.

Geen van beide alfabetten onderscheidt alle klinkers van het Tsjetsjeens met volledige nauwkeurigheid.

cyrillisch naam Arabisch
(voor 1925)
modern
Latijns
naam IPA
А а а آ /ɑː/, ا A a a [/ə/, /ɑː/]?
Аь аь аь ا Ä ä ä [/æ/, /æː/]?
Б б бэ ب B b be [/b/]?
В в вэ و V v ve [/v/]?
Г г гэ گ G g ge [/ɡ/]?
Гӏ гӏ гӏа غ Ġ ġ ġa [/ɣ/]?
Д д дэ د D d de [/d/]?
Е е е ە E e e [/e/, /ɛː/, /je/, /ie/]?
Ё ё ё یوٓ yo [/jo/]?
Ж ж жэ ج Ƶ ƶ ƶe [/ʒ/, /dʒ/]?
З з зэ ز Z z ze [/z/, /dz/]?
И и и ی I i i [/ɪ/]?
Ий ий یی Iy iy [/iː/]?
Й й
(я, ю, е)
доца и ی Y y doca i [/j/]?
К к к ک K k ka [/k/]?
Кк кк کک Kk kk [/kː/]?
Кх кх кх ق Q q qa [/q/]?
Ккх ккх قق Qq qq [/qː/]?
Къ къ къа ڨ Q̇ q̇ q̇a [/qʼ/]?
Кӏ кӏ кӏа گ (ࢰ) Kh kh kha [/kʼ/]?
Л л лэ ل L l el [/l/]?
М м мэ م M m em [/m/]?
Н н нэ ن N n en [/n/]?
О о о ووٓ, وٓ uo O o o [/o/, /ɔː/, /wo/, /uo/]?
Ов ов ов وٓو Ov ov ov [/ɔʊ/]?
Оь оь оь وٓ Ö ö ö [/ɥø/, /yø/]?
П п пэ ف P p pe [/p/]?
Пп пп فف Pp pp [/pː/]?
Пӏ пӏ пӏа ڢ ـٯ Ph ph pha [/pʼ/]?
Р р рэ ر R r er [/r/]?
Рхӏ рхӏ رھ Rh rh [/r̥/]?
С с сэ س S s es [/s/]?
Сс сс سس Ss ss [/sː/]?
Т т тэ ت T t te [/t/]?
Тт тт تت Tt tt [/tː/]?
Тӏ тӏ тӏа ط Th th tha [/tʼ/]?
У у у و U u u [/uʊ/]?
Ув ув وو Uv uv [/uː/]?
Уь уь уь و Ü ü ü [/y/]?
Уьй уьй уьй و Üy üy üy [/yː/]?
Ф ф фэ ف F f ef [/f/]?
Х х хэ خ X x xa [/x/]?
Хь хь хьа ح Ẋ ẋ ẋa [/ʜ/]?
Хӏ хӏ хӏа ھ H h ha [/h/]?
Ц ц цэ ر̤ C c ce [/ts/]?
Цӏ цӏ цӏа ڗ Ċ ċ ċe [/tsʼ/]?
Ч ч чэ چ Ҫ ҫ ҫe [/tʃ/]?
Чӏ чӏ чӏа ڃ Ҫ̇ ҫ̇ ҫ̇e [/tʃʼ/]?
Ш ш шэ ش Ş ş şa [/ʃ/]?
Щ щ щэ
(Ъ) ъ ç̇oġa ẋärk [/ʔ/]?
(Ы) ы ы
(Ь) ь кӏеда хьаьрк kheda ẋärk
Э э э اە E e e [/e/]?
Ю ю ю یو yu [/ju/]?
Юь юь юь یو [/jy/]?
Я я я یا، یآ ya [/ja/]?
Яь яь яь یا [/jæ/]?
Ӏ ӏ ӏа ع J j ja [/ʡ/, /ˤ/]?

Externe links[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de Tsjetsjeense uitgave van Wikipedia.