Confederatie

Een confederatie of een statenbond is een bond van onafhankelijke staten, of (deel)staten met het recht om eruit te stappen, die op basis van een gezamenlijk verdrag een staat vormen. De confederatie is een verbinding tussen soevereine staten die hun eigen soevereiniteit behouden, maar overeenkomen om bepaalde aangelegenheden, zoals de buitenlandse belangen en veiligheid, gemeenschappelijk te regelen. Hoewel de confederatie of statenbond soms wordt aangemerkt als een staatsvorm is het dit eigenlijk niet. Het fenomeen heeft namelijk niet betrekking op de vorm van een enkele soevereine staat, maar op een geheel van staten.

In wezen is het grote verschil met een federatie of bondsstaat dat de klemtoon ligt op de individuele deelstaten, die in wezen soeverein blijven. In een federatie ligt de soevereiniteit bij de federatie, het overkoepelende geheel. In de praktijk zou dit betekenen dat men gaat bekijken welke bevoegdheden er beter samen uitgevoerd kunnen worden, en kan men deze weer intrekken wanneer men wil.

Terwijl in een bondsstaat de federale grondwet het bindende element is, is in de statenbond het verdrag het bindend element, waarbij de staten principieel hun soevereiniteit bewaren. Zo'n confederatief verdrag kan unilateraal worden opgezegd, in tegenstelling tot een grondwet, die slechts via de unie aangepast kan worden. In de praktijk blijkt de scheidingslijn tussen een federale en een confederale staat niet steeds zo bijzonder scherp.

De vraag of de vorming van een confederatie steeds vereist dat de partners in die confederatie eerst onafhankelijk moeten zijn zorgt voor veel verwarring. Historisch gaan de meeste voorbeelden in die zin, maar de 13 staten die de Verenigde Staten vormden bieden een mooi tegenvoorbeeld: die waren voor de oprichting van de VS niet onafhankelijk, maar kolonies van het Britse Rijk. Juridisch zijn er geen redenen waarom een confederatie niet kan gevormd worden door (oud-)kolonies of door federale staten. De essentie van de confederatie ligt in de autonomie voor elke partner daarin om eruit te kunnen stappen.

Confederale staten

Tegenwoordig zijn confederaties zeldzaam. Tot Montenegro zich op 3 juni 2006 onafhankelijk verklaarde, was Servië en Montenegro een confederatie. Rusland en Wit-Rusland zijn al jaren in bespreking over de confederatie Unie van Rusland en Wit-Rusland, maar tot nog toe is deze confederatie nog niet in werking getreden. Tal van andere landen hebben echter een confederale fase in hun geschiedenis:

• Zwitserland tot 1848 (deze historische confederatie is bekend als het Oude Eedgenootschap), thans een bondsstaat
• De Verenigde Staten vormden een confederatie van 1781 tot 1789 onder de Artikelen van de Confederatie, tot besloten werd tot het vormen van een federatie van staten als vastgelegd in de grondwet aangenomen in 1789.
• Duitsland (de Duitse Bond)
• Nederland (Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden)
• Verenigde Arabische Republiek
• België (de Verenigde Nederlandse Staten of Les Etats Belgiques Unis na de Brabantse Omwenteling)
• Servië en Montenegro (2003-2006)

De Europese Unie is de jure geen confederatie, maar zou de facto als een confederatie van soevereine staten gezien kunnen worden.

Andere vormen van zeer lichte staatsverbanden zijn onder andere het Gemenebest (zoals het Brits Gemenebest of het GOS) en de Vrije Associatie (zoals Niue en Nieuw-Zeeland of zoals Baskenland beoogt met Spanje).