Fabrieksnederzetting
Een fabrieksnederzetting, bedrijfsdorp, cité of cité ouvrière is een woonplaats, of woonwijk gebouwd door, of in opdracht van een bedrijf als huisvesting voor haar arbeiders.
Reeds in de 2e helft van de 18e eeuw werden door sommige ondernemingen, die -onder invloed van verlichtingsidealen- een utopisch soort socialisme nastreefden, monumentale gebouwen ontworpen waarin de arbeiders gehuisvest waren. Een bekend voorbeeld daarvan is de Phalanstère van Charles Fourier. Keerzijde was dat de arbeiders vrijwel volledig afhankelijk waren van de fabriek.
Ook in het begin van de 19e eeuw verrezen dit soort projecten. De Grand-Hornu, gebouwd vanaf 1816, is een nog bestaand voorbeeld in Henegouwen van een monumentaal bouwwerk dat werd opgericht om de mijnwerkers van een steenkoolmijn te huisvesten.
Later is men van monumentale bouwwerken overgegaan op het planmatig opzetten van woonwijken of complete dorpen, vaak met allerlei voorzieningen, waarin de arbeiders gehuisvest waren. Deze wijken lagen vlak bij de fabriek, en bestonden uit relatief goede woningen en voorzieningen. Vaak betrof het tuinwijken. Tal van (fabrieks-)verenigingen stimuleerden het gemeenschapsgevoel. Nadeel was de -soms verregaande- afhankelijkheid van de -gewoonlijk paternalistische- werkgever. Men moet bedenken dat vele fabrieken en mijnen ver van de bewoonde wereld lagen en vele arbeiders nodig hadden die vaak van ver werden aangetrokken.
Verschillen in rang en stand waren gewoonlijk ook zichtbaar. Vooral de in de 19e eeuw gebouwde nederzettingen kenden vaak enkele enkele zeer fraaie villa's voor de eigenaren en de hoogste functionarissen der fabriek.
Fabrieksnederzettingen zijn tot diep in de 20e eeuw gebouwd in grote variatie. Voorbeelden daarvan zijn:
In Nederland[bewerken]
| Plaatsnaam | Gemeente | Bedrijf | Gebouwd |
|---|---|---|---|
| Agodorp | Vlagtwedde | n.v. AGO, Maatschappij voor het drogen, veredelen en verwerken van hout | 1921 |
| Batadorp | Best | Bata | 1934 |
| Budel-Dorplein | Cranendonck | Kempensche Zinkmaatschappij (KZM) | 1892 |
| Heveadorp | Renkum | Hevea rubberfabriek | 1916 |
| Philipsdorp | Eindhoven | Koninklijke Philips Electronics N.V. | 1910-1923 |
| Philipswijk | Eindhoven | Koninklijke Philips Electronics N.V. | 1928 |
België[bewerken]
In België, waar de industrialisatie veel eerder doorzette, werden talrijke cités gebouwd in de Borinage. Tot de oudste daar behoren:
| Plaatsnaam | (Deel)gemeente | Bedrijf | Gebouwd |
|---|---|---|---|
| Grand-Hornu | Hornu | Steenkolenmijn Grand-Hornu van Henri De Gorge | 1813 |
| Bois-du-Luc | Houdeng-Aimeries | Steenkolenmijn Bois-du-Luc | 1838-1853 |
Ook de Kempense mijnen kenden fabrieksnederzettingen, zoals:
| Plaatsnaam | (Deel)gemeente | Bedrijf | Gebouwd |
|---|---|---|---|
| Cité Cockerill | Zwartberg | Steenkoolmijn van Zwartberg | 1912 |
| Beringen-Mijn | Beringen | Steenkoolmijn van Beringen | vanaf 1908 |
