Sacharias Jansen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Portret van Zacharias Jansen in het werk 'De vero telescopii inventore' van Pierre Borel

Sacharias Jansen (Den Haag, ca. 1585 - Amsterdam, ca. 1632) was een brillenslijper, woonachtig in Middelburg als zoon van Hans Martens.[1] Zijn naam wordt ook geschreven als Zacharias Jansen of Zacharias Janssen.

Sacharias Jansen wordt vaak genoemd als uitvinder van de telescoop. Zijn zoon Johannes zou later onder ede getuigen dat Hans Lippershey, een collega glazenslijper eveneens uit de Kapoenstraat in Middelburg van zijn vader het ontwerp voor een telescoop had gestolen.

Leven[bewerken]

Jansen werd omstreeks het jaar 1585 geboren in Den Haag, als de zoon van Hans Martens en Maeyken Meertens, die beiden vermoedelijk uit Antwerpen kwamen.[1] Hij groeide op in Middelburg, toentertijd een niet onbelangrijke stad en werd brillenmaker. Hiermee werd hij de naaste concurrent van Johannes Lipperhey, die vlakbij woonde. Dit zou een belangrijke rol spelen in de onderzoeken naar de uitvinding van de telescoop.

Dat hij in Den Haag geboren was, verklaarde hij zelf op de huwelijksakte van zijn eerste huwelijk met Catharina de Haene op 23 oktober 1610. Cornelis de Waard heeft deze omstreeks 1906 teruggevonden in de archieven. Hierop stond onder andere het volgende: Sacharias Jansen, j.g. [jonggezel] uut Den Haghe. Daarvoor werd vaak gedacht dat Jansen geboren was in Middelburg. [1]

In 1611 werd hun zoon Johannes Sachariassen geboren. Hij zou later getuigen dat Lipperhey zijn vaders uitvinding gestolen had.

Jansens eerste vrouw overleed in 1624, waarop hij in augustus 1625 hertrouwde met Anna Couget uit Antwerpen, die de weduwe was van Willem Jansen (vermoedelijk een familielid van Sacharias). Daarmee verhuisde hij in november 1626 naar Amsterdam .[1]

Valsemunter[bewerken]

Sacharias Jansen zou zijn fortuin gemaakt hebben door het vervalsen van Spaanse koperen munten. In de jaren 1613 tot 1619 is hij verschillende malen hiervoor veroordeeld. Jansen groeide op in een huis dat meteen naast de Munt stond en had een zwager die daar werkte, waardoor hij het slaan van munten (muntslag of muntschroeven) goed heeft kunnen afkijken. Hij vluchtte naar het nabijgelegen dorp Arnemuiden om de hoge straffen die op valsemunterij stonden te ontlopen. In Arnemuiden werd hij 1619 betrapt op het bezit van enkele muntschroefpersen en een stansmachine. Hierop stond de doodstraf. Valsemunters werden destijds gestraft door hen te koken in olie. Zover kwam het niet, omdat de vader van de Arnemuidse baljuw medeplichtig bleek te zijn. Hierdoor liep het proces zo veel vertraging op dat Jansen opnieuw kon vluchten. De rechtszaak werd geseponeerd, waarop Jansen zich in 1621 weer in Middelburg vestigde.[1]

Tijdens de 80-jarige oorlog kon één en ander gezien worden als verzet tegen de vijand.

Jubileumjaar telescoop 2008[bewerken]

In 2008 staat Jansen, samen met Johannes Lipperhey, centraal bij de vele activiteiten in Middelburg en de rest van Nederland in dat feestjaar, waarin gevierd wordt dat de telescoop 400 jaar bestaat. Er zijn - ook in de 17e eeuw - verschillende onderzoeken gedaan naar wie nu precies de eerste bruikbare telescoop maakte. Verschillende auteurs noemen verschillende namen. Lipperhey heeft een goed gedocumenteerde claim, want hij deed 1608 een soort patentaanvraag bij de Staten-Generaal van de Nederlanden. Die claim werd bestreden door Johannes Sachariassen (de zoon dus van Sacharias) en door de Alkmaarse brillenmaker Jacob Metius. Deze Metius bleek eerder in 1608 Middelburg te hebben bezocht, en wanneer in oktober blijkt dat ook de Sacharias Jansen, de buurman van Lipperhey is , en weer terug van zijn reis naar de Frankfurter Messe, in het bezit is van een zelfde soort kijker, besluit de Staten-Generaal om geen patent toe te kennen.

Prioriteit[bewerken]

In 1655 al heeft Pierre Borel, de lijfarts van Lodewijk XIV, een onderzoek gepubliceerd over de ware uitvinder van de telescoop met de titel 'De vero telescopii inventore...' .[2] Hij komt met de naam Sacharias Jansen. Na de dood van Sacharias Jansen claimt diens zoon Johannes dat zijn vader de eerste maker was van het instrument. In Middelburg was er vanaf 1581 een glasoven aan de Blauwedijk. Het is de eerste van de Noordelijke Nederlanden.[3] Govart van der Hage kreeg in dat jaar van de stad Middelburg een vestigingsvergunning en een jaarlijkse subsidie. Zijn glashuis beheerste binnen tien jaar de hele markt van de Noordelijke Nederlanden voor "façon de Venise"-glas. Bij zijn dood in 1605 nam een Italiaan, Antonio Miotti het bedrijf over. [4]

Door andere bronnen worden Lippershey genoemd en Metius. Vast staat dat binnen enkele maanden tijd het "geheim" van de constructie van een telescoop met 1 convexe en 1 concave lens in heel europa bekend werd. Galileo had in korte tijd een 'verbeterde' versie gebouwd, waarvan hij enkele constructie details zorgvuldig geheim hield.

De geleerde Isaac Beeckman - ook uit Middelburg afkomstig - wilde in 1634 ook de kunst van het lenzenslijpen leren en ging te rade bij Johannes Sachariassen. “Johannes Sacharias seght, dat syn vader den eersten verrekycker maeckte hier te lande anno 1604, naer eene van eenen Italiaan, daerop stont: anno 1590”. [5]

Microscoop[bewerken]

Het ligt voor de hand dat iemand die met twee lenzen een verrekijker kan construeren ook in staat is om een (samengestelde) microscoop te maken. Ook hier wordt de naam van Sacharias Jansen en zijn vader Hans bij genoemd. Maar dat is op grond van beweringen van veel later in de 17e eeuw. Zeker is dat Cornelis Drebbel die net als Metius afkomstig was uit Alkmaar, beschikte over een samengestelde microscoop, bestaande uit een objectief en een oculair. De ontdekkingen van Antonie van Leeuwenhoek werden gedaan met een zeer simpele "microscoop", eigenlijk een vergrootglas. Een enkele sterke lens had veel minder last van vervorming en kleurafwijkingen dan een samengestelde microscoop zou hebben.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b c d e Naar een in het voorjaar van 2008 te verschijnen boek van Huib J. Zuidervaart.
  2. http://fermi.imss.fi.it/rd/bdv?/bdviewer/bid=000000300919 Pierre Borel,'De vero telescopii inventore...'
  3. Geschiedenis Zeeland | geschiedeniszeeland.nl
  4. http://www.lowcountriessculpture.org LowcountriesSculpture.org
  5. http://www.dbnl.org/tekst/beec002jour03_01 Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 à 1634.editie Cornelis de Waard