Volksgeneeskunde

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Esculaap     Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Volksgeneeskunde is het geheel van alle, onder het volk levende, opvattingen over ziekten en daartegen gebruikte geneesmethoden. Simpelweg gezegd: als het volk voor dokter 'speelt'.[1] Deze definitie is gangbaar in de antropologische en etnologische wetenschap, waarbij de term volksgeneeskunde slaat op opvattingen die in het verleden of heden zijn ontstaan.

In de geneeskunde wordt de term volksgeneeskunde iets anders geïnterpreteerd en gaat het in de definitie om de traditionele geneeskunde. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) definieert de traditionele geneeskunde als volgt: 'Het totaal van alle kennis, vaardigheden en praktijken die zijn gebaseerd op theorieën, geloof en ervaringen in de betreffende cultuur die gebruikt worden om de gezondheid te handhaven dan wel om lichamelijke en psychische ziekten te voorkomen, te diagnostiseren, te behandelen of te genezen.[2]. De WHO merkt ook op dat verkeerd gebruik van traditionele geneeswijzen negatieve en gevaarlijke effecten kan hebben. Volksgeneeswijzen zijn namelijk meestal niet onderzocht op werkzaamheid en veiligheid.

Bij ontbreken van de toegang tot de moderne geneeskunde, of in aanvulling daarop, is in sommige gebieden volksgeneeskunde ondanks de niet bewezen werkzaamheid en veiligheid nog steeds een belangrijk onderdeel van de gezondheidszorg. In andere gebieden zijn volksgeneeswijzen verder geëvolueerd richting de alternatieve geneeskunde.

Verschil met volksgeneeskunst[bewerken]

Volksgeneeskunde en volksgeneeskunst zijn nauw aan elkaar verwant. Er bestaan rondom dit verschil verschillende opvattingen. Tegenwoordig gaat men er vanuit dat volksgeneeskunst, in tegenstelling tot de volksgeneeskunde, de beroepsmatige uitoefening van volks- en natuurgeneeswijze is, door niet-artsen.[3][4]

Onder het volk leven allerlei opvattingen over de genezende werking van allerlei planten, kruiden en andere geneesmiddelen. Er wordt wel gedacht dat deze middeltjes (al dan niet magisch) mens of dier kunnen genezen. De volksgeneeswijzen zijn soms al eeuwen in de mondelinge overlevering bekend. Ziekten werden (en worden) toegeschreven aan demonen of aan geesten van overleden voorouders en via het gebruik van bepaalde geneeswijzen kunnen/ konden de geesten worden verdreven of worden overgedragen aan een boom, dier of mensen.[5]

Voorbeelden volksgeneeskunde[bewerken]

Er leefden en leven vele voorbeelden van volksgeneeskunde onder het volk, die, mits zij verhalend zijn overgeleverd, tot de volksverhalen worden gerekend. Enkele voorbeelden gaan als volgt:

Vermeend heilzame middelen[bewerken]

Er zijn diverse voorbeelden van middelen in de volksgeneeskunde waarvan gedacht wordt of werd dat deze heilzaam zijn. Enkele voorbeelden zijn:

  • "Er werd vroeger gezegd dat als je gevallen was en de wond ging etteren, je de blaadjes van de weegbree moest gebruiken. De blaadjes moest je uittrekken, zodat de nerf van het blad overbleef. Dit moest je op de wond stippelen."
  • "Van kankerkruiden moest je een aftreksel maken tegen de kanker. Tegen allerlei ziekten gebruikte men de wrangewortel, de gedroogde wortel van de Helleborus viridis." (Alle varianten van de Helleborus zijn giftig.)
  • "Een geraniumblad of koolblad leg je op een steenpuist. Dan trekt de puist uit."
  • "Tegen wratten gebruik je de stinkende gouwe. Dit is een plantje met gele bloemen, waaruit geel sap komt."[6]
  • "Tegen ontstoken tandvlees gebruik je huislook.[7]

Ziekte uitdrijven, verjagen en overdragen[bewerken]

Het verdrijven en overdragen van een ziekte berust op het begrip, dat de kwaal het werk is van boze geesten. De oeroude opvatting is, dat de ziekte een boosaardig wezen is. Dit wezen stelde zich wel voor als een dier (bijvoorbeeld een worm). De ziekte kan worden verdreven door 'belezing', 'bezwering', het 'bannen', door 'overdragen' en door 'sympathetische middelen'[8] en door bedevaarten. [9]

  • Koorts wordt op een boom overgedragen, de zogenaamde koortsboom.
  • Er zijn talloze besprekingen, tegen hartworm, tandworm, vingerworm (fijt), om bloed te stelpen (de 'bloedzegen').
  • Jicht werd genezen door een hond mee in bed te nemen (zo bekend in de Achterhoek). Ook in de Zaanstreek kende men rheumatiekhondjes.
  • Tegen betovering wordt onttovering aangewend. Dit gebeurt met woorden, bezweringen, spreuken, met bespreken en gebaren en met talismans en amuletten.

In Rooms-katholieke streken is de verering van heiligen en van een schutspatroon van grote betekenis in de volksgeneeskunde. Daarbij komen de votiefgaven, de relikwieën en vooral ook de bedevaarten. Veel bedevaarten (naar plekken met heilzaam water bijvoorbeeld) worden gedaan ter voorkoming van of ter genezing van ziekten en kwalen. Bij bedevaarten heeft ook de naam grote invloed. Men offert rozen tegen de roos, tarwebloem tegen 'bloem' op de ogen en nagels (spijkers) tegen nagelgaten (steenzweren). Voor velen zijn de veertien noodhelpers de eerste en laatste toevlucht. [10]

In protestants-christelijke kringen, m.n. in de charismatische hoek maar ook steeds meer in traditionele protestantse kringen, vindt o.a. gebedsgenezing plaats[11], alsook bevrijding. Deze 'bevrijding' ziet men als een bediening, waarbij zieken door gebed wonderbaarlijk worden genezen en demonen worden uitgedreven. Dit theologische concept loopt parallel met de orthodox-joodse en katholieke traditie van exorcisme.[12]

Overige vermeend heilzame handelingen[bewerken]

  • "Het hemd andersom aantrekken is een middel tegen de koorts."[13]
  • "Een doodvlek (dat wil zeggen een moedervlek) verdwijnt als men er mee langs een lijk wrijft.[14]

Historische en hedendaagse vormen van volksgeneeskunde, inclusief de gerelateerde verhalen, worden tegenwoordig door het Meertens Instituut verzameld en bewaard.[15]

Mensen met 'vermogens'[bewerken]

In de niet-academische volksgeneeskunst werden en worden tovenaars, heksen, sjamanen, gebedsgenezers, duivelbanners en dergelijke geacht over bijzondere vermogens te beschikken: zij die meer dan anderen kunnen. Zij kunnen in de volksgedachte onder meer pijn, lichamelijke of psychische kwalen wegbidden (al dan niet door het opzeggen van bezweringsformules), een betovering ongedaan maken, of een duivelplaag doen verdwijnen. Naast heiligen spelen zij een grote rol in de volksgeneeskunde.[16]

Patiënten c.q. cliënten op de medische markt doen een beroep op deze bemiddelaars om genezing of verzachting van een kwaal te bewerken. Zij passeren daarmee de officiële gezondheidszorg, soms omdat zij teleurgesteld zijn, soms ook omdat zij al bij voorbaat meer geloof hechten aan de sacrale dan aan de academische en professionele geneeskunde.[17] Het raadplegen van deze bemiddelaars wordt doorgaans als volksgeloof betiteld. Medici zien het magisch handelen in deze vorm van geneeskunst als kwakzalverij.[18]

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Vrijdag de dertiende: bijgeloof en wat er achter zit/ S.J. van der Molen, 1979, pp. 136 (Prisma; 1886).
  2. WHO factsheet
  3. Vrijdag de dertiende, pp. 136.
  4. Zie voor het definitieprobleem rondom volksgeneeskunde: 'Volksmedizin: Abschied auf Raten. Vom definitorischen zum heuristischen Begriffsverständniss', in: Zeitschrift für Volkskunde, 94 (1998), pp. 233-257.
  5. Dalfser muggen: volksverhalen uit een Overijsselse gemeente/ R.A. Koman, 2006, pp. 161.
  6. Dalfser Muggen, 2006, pp. 162-178; zie hier ook meerdere vormen van volksgeneeskunde.
  7. Vrijdag de dertiende, 1979, pp. 142.
  8. 'Sympathie' is de geheimzinnige kracht die veroorzaakt dat de een in 't verborgen invloed uitoefent op een ander. Zie: 'Sympathie', in: Folkloristisch Woordenboek van Nederland en Vlaams België/ K. ter Laan, 1949, pp. 399.
  9. Folkloristisch woordenboek van Nederland en Vlaams België, pp. 438.
  10. 'Volksgeneeskunde', in: Folkloristisch woordenboek van Nederland en Vlaams België/ K. Ter Laan, 1949, pp. 437-439; zie hier ook meerdere vormen van volksgeneeskunde.
  11. Gebedsgenezing: boerenbedrog of serieus alternatief/ J. van Saane, 2008
  12. 'Bevrijding', in: 'De bok der zonde. Satanisch ritueel misbruik in de orthodox-protestantse vertelcultuur'/ R.A. Koman, in: Volkskunde, 111 (2010), pp. 52-53.
  13. Dalfser Muggen, 2006, pp. 162-178.
  14. Folkloristisch woordenboek van Nederland en Vlaams België, pp. 437.
  15. KNAW/Meertens Instituut, type TM 4302 Volksgeneeskunde Nederlandse Volksverhalenbank
  16. Volkscultuur: een inleiding in de Nederlandse etnologie./ T. Dekker, H. Roodenburg [et al.](red.), 2000, pp. 273.
  17. 'Geloven in genezen: beschouwingen over recent onderzoek'/ M. Gijswijt-Hofstra, in: Volkskundig Bulletin, 17 (1991), pp. 118-142.
  18. Volkscultuur, 2000, pp. 273.