1809

1809

Eeuwen:	18e eeuw · 19e eeuw · 20e eeuw
Decennia:	1790-1799 · 1800-1809 · 1810-1819
Jaren:	<< · < · 1808 · 1809 · 1810 · > · >>
Jaartelling in verschillende culturen

Ab urbe condita:		2562 MMDLXII
Armeense jaartelling:		1258 – 1259 ԹՎ ՌՄԾԸ – ՌՄԾԹ
Chinese jaartelling:		4505 – 4506 乙辰 – 丙巳
Christelijke jaartelling:		1809 MDCCCIX
Ethiopische jaartelling:		1801 – 1802
Hebreeuwse jaartelling:		5569 – 5570
Hindoekalenders:
- Vikram Samvat		1864 – 1865
- Shaka Samvat		1731 – 1732
- Kali yuga		4910 – 4911
Iraanse jaartelling:		1187 – 1188 ۱۱۸۷ – ۱۱۸۸
Islamitische jaartelling:		1223 – 1224 ١٢٢٤ – ١٢٢٣
Maçonnieke jaartelling:		5808 – 5809
1809 naar onderwerp
Lijst van landen
Juliaanse kalender van 1809
Gregoriaanse kalender van 1809

Het jaar 1809 is het 9e jaar in de 19e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

januari

15 - Een dijkdoorbraak in de Overbetuwe luidt een grote watersnoodramp in. In het gebied van de Nederlandse grote rivieren vallen meer dan 200 doden.

februari

8 - Keizer Frans I van Oostenrijk besluit in het geheim tot een oorlog tegen Frankrijk om de vernederende Vrede van Presburg uit te wissen.
20 - Belegering van Zaragoza: Franse troepen onder bevel van maarschalk Jean Lannes nemen na een maandenlange belegering de Spaanse stad Zaragoza in. Bij de belegering komen ca. 20.000 Spaanse soldaten en 34.000 burgers om het leven. Generaal José Rebolledo de Palafox wordt door de Fransen gevangengenomen en vastgezet in het Kasteel van Vincennes.^[1]

maart

3 - Keizer Napoleon I wijst het groothertogdom Berg toe aan de vierjarige prins Lodewijk van Holland, een zoon van koning Lodewijk Napoleon.
13 - Staatsgreep in Stockholm: het leger maakt een einde aan het autoritaire bewind van Gustaaf IV Adolf van Zweden. De koning wordt gearresteerd en zijn oom, de 60-jarige prins Karel, wordt weer regent.
29 - De Finse Landdag komt bijeen in Porvoo en zweert trouw aan de nieuwe grootvorst Alexander I van Rusland.

april

9 - De bevolking van Tirol komt onder leiding van Andreas Hofer in opstand tegen de Beierse bezetting en daarmee tegen het bewind van Napoleon I.
10 - Oostenrijkse troepen onder bevel van aartshertog Karel van Oostenrijk-Teschen trekken Beieren binnen en openen daarmee de Vijfde Coalitieoorlog.
18 - Tijdens zijn rondreis door Noord-Brabant verleent Lodewijk Napoleon aan Tilburg stadsstatus.
20 - Het koninkrijk Württemberg annexeert het vorstendom Mergentheim van de Duitse Orde.
21 - De drost van het tweede kwartier van het departement Utrecht schrijft aan de burgemeester van Amersfoort dat de galgen raden en dergelijke die nog in de jurisdictie zouden bestaan, afgebroken moeten worden en dat de lichamen van de geëxecuteerden begraven moeten worden.
22 - Franse troepen (ongeveer 35.000 man) van het IIIde legerkorps onder leiding van maarschalk Louis Nicolas Davout verslaan de Oostenrijkers in de Slag bij Eckmühl. Davout wordt door Napoleon I voor zijn heldhaftige optreden tijdens de veldslag onderscheiden met de titel "Prins van Eckmühl".^[2]
22 - Generaal Arthur Wellesley arriveert in Lissabon om een Brits-Portugees leger (ongeveer 20.000 man) aan te voeren dat is getraind door generaal William Beresford.^[3]
24 - Decreet van Napoleon waarbij de Duitse Orde in de landen van de Rijnbond wordt opgeheven. Mergentheim komt aan Württemberg en de overige bezittingen van de Orde komen aan de staten waarin die bezittingen gelegen zijn.

mei

12 - Tweede Slag om Porto: Brits-Portugese troepen onder bevel van Arthur Wellesley verslaan bij Porto de Fransen. Maarschalk Nicolas Jean-de-Dieu Soult trekt zich terug naar Spanje. Het Franse leger verliest tijdens de terugtocht 4.500 soldaten en 58 kanonnen.^[4]
13 - Napoleon I trekt Wenen binnen na een belegering van drie dagen. Aartshertog Maximiliaan Jozef van Oostenrijk-Este, een neef van Frans I, evacueeert het Oostenrijkse leger (ongeveer 30.000 man) en trekt zich terug achter de rivier de Donau.^[5]
22 - 23 - Napoleon I wordt in de Slag bij Aspern verslagen door de Oostenrijkers onder leiding van Karel van Oostenrijk-Teschen.

juni

6 - In Zweden wordt de prins-regent Karel uitgeroepen tot koning Karel XIII, nadat hij zijn fiat heeft gegeven aan de nieuwe liberale grondwet. Karel zal de laatste vorst zijn uit het Huis van Wasa; de grondwet zal standhouden tot 1975.

juli

5 - 6 - Slag bij Wagram: Het Oostenrijkse leger onder leiding van Karel van Oostenrijk-Teschen wordt verslagen door Napoleon I. De veldslag is de bloedigste uit de napoleontische oorlogen, waarbij ruim 50.000 van de 300.000 soldaten sneuvelen of gewond raken.^[6]
6 - Franse troepen onder bevel van generaal Etienne Radet arresteren in Rome paus Pius VII en kardinaal-staatssecretaris Bartolomeo Pacca.
9 - In Overijssel begint de aanleg van de Dedemsvaart. Het kanaal is bedoeld om turf uit de ontveningen af te voeren.
10 - Arthur Wellesley rukt op naar Spanje en plant een gezamenlijke veldtocht met generaal Gregorio de la Cuesta, bevelhebber van het Spaanse leger (35.000 man) in Extremadura. De twee bevelhebbers ontmoeten elkaar in Casas de Miravete om een strategie tegen de Fransen te bespreken. Wellesleys verzoek om het bevel over de Spaanse troepen over te nemen wordt door de la Cuesta afgewezen. Wel komen ze overeen om samen op te rukken door de Taagvallei richting Madrid.^[7]
12 - Napoleon I en Karel van Oostenrijk-Teschen tekenen een wapenstilstand. Frans I (zijn oudere broer) woedend door dit besluit, ontslaat Karel van al zijn militaire functies. Hij trekt zich voor de rest van zijn leven terug uit militaire en politieke zaken.^[8]
27 - 28 - Slag bij Talavera: Geallieerde troepen (53.000 man) onder het gezamelijke commando van Arthur Wellesley en Gregorio de la Cuesta krijgen bij Talavera de volle laag van een Franse frontale aanval onder bevel van koning Jozef Bonaparte (de oudste broer van Napoleon I). Ze slaan de Fransen terug met gedisciplineerd geweervuur en bajonetaanvallen. Na een twee dagen durende veldslag verliezen de Fransen 7.400 doden of gewonden, de Britten 5.400 en de Spanjaarden 1.200 doden of gewonden.^[9]
30 - Een Britse invasiemacht (ongeveer 40.000 man) landt op Walcheren. Met de Slag bij Veere begint de Walcherenexpeditie.^[10]
30 - De Kerkelijke Staat wordt door Napoleon I ingelijfd bij Frankrijk. Napoleon wordt door paus Pius VII geëxcommuniceerd.

augustus

1 - In de Slag bij Ölper krijgen Frederik Willem van Brunswijk en zijn "zwarte schare" de status van volkshelden.
13 - Britse troepen bombarderen Vlissingen. Daarbij vallen 335 doden. Twee dagen later wordt de stad ingenomen.
24 - De Engelsen ontruimen Fort Bath met medeneming of vernietiging van de aanwezige bewapening.

september

17 - Einde van de Finse Oorlog tussen Zweden en Rusland. Zweden moet Finland afstaan, dat het autonome grootvorstendom Finland wordt binnen het Russische Rijk.
28 - Bij Koninklijk Besluit besluit Lodewijk Napoleon een postkoetsennetwerk naar Frans model in te richten.

oktober

12 - Tijdens een Franse militaire parade in Wenen probeert de jonge Duitser Friedrich Staps Napoleon I te benaderen met verborgen in zijn hand een keukenmes. Hij weigert vergiffenis te vragen en wordt terechtgesteld.
14 - Vrede van Schönbrunn tussen Frankrijk en Oostenrijk. Oostenrijk moet aan Frankrijk afstaan te bate van de landen van de Rijnbond: Salzburg, de proosdij Berchtesgaden en een deel van Opper-Oostenrijk. Oostenrijk moet aan Frankrijk afstaan: het graafschap Görz, de stad Triëst, het hertogdom Krain, een deel van Karinthië, Fiume, Istrië en Rhäzüns. Oostenrijk moet aan het koninkrijk Saksen de in Saksen gelegen enclaves van het koninkrijk Bohemen afstaan. Oostenrijk moet de opheffing van de Duitse Orde in de staten van de Rijnbond erkennen.

november

30 - Napoleon I laat zijn echtgenote Joséphine de Beauharnais weten, dat hij van haar wil scheiden.

december

14 - Napoleon I laat zich scheiden van keizerin Joséphine de Beauharnais.
26 - De Engelsen ontruimen Walcheren met achterlating van 4.000 doden.
december - De Pruisische koninklijke familie keert na drie jaar ballingschap in Koningsbergen, (huidige Memel) terug naar Berlijn.

zonder datum

Ontwerp gereed van een Wetboek van Koophandel voor het Koninkrijk Holland.

Muziek

Antonio Salieri componeert de Missa in Sib-maggiore

Literatuur

Johann Wolfgang von Goethe schrijft Die Wahlverwandtschaften
Willem Bilderdijk draagt De kunst der poëzy voor in Felix Meritis^[11]

Bouwkunst

Woonhuis, Maastricht (1809)

Geboren

januari

4 - Louis Braille, Frans uitvinder van het brailleschrift (overleden 1852)
15 - Pierre-Joseph Proudhon, Frans econoom en socioloog (overleden 1865)
19 - Edgar Allan Poe, Amerikaans dichter en schrijver (overleden 1849)

februari

3 - Felix Mendelssohn Bartholdy, Duits componist (overleden 1847)
12 - Abraham Lincoln, zestiende president van de Verenigde Staten (overleden 1865)
12 - Charles Darwin, Brits bioloog, grondlegger van de evolutietheorie (overleden 1882)
14 - Jan Goeverneur, Nederlands schrijver (overleden 1889)
20 - Albertus Jacobus Duymaer van Twist (1809-1887), Nederlands politicus; gouverneur-generaal van Nederlands Indië (overleden 1887)
24 - Edwin von Manteuffel, Pruisisch aristocraat en veldmaarschalk (overleden 1885)

maart

1 - Jan Pieter Heije, Nederlands arts en dichter (overleden 1876)
15 - Joseph Jenkins Roberts, Liberiaans staatsman (overleden 1876)
20 - Johannes Tavenraat, Nederlands kunstschilder (overleden 1881)
24 - Joseph Liouville, Frans wiskundige (overleden 1882)
27 - Georges-Eugène Haussmann, Frans stedenbouwkundige (overleden 1891)
31 - Edward FitzGerald, Engels schrijver en vertaler (overleden 1883)

april

6 - Charles van Beveren, Vlaams kunstschilder (overleden 1850)

juni

4 - Columbus Delano, Amerikaans politicus (overleden 1896)
26 - Jacobus Hoefnagels, Vlaams politicus (overleden 1888)

juli

31 - Alphonse della Faille de Leverghem, Vlaams politicus (overleden 1879)

augustus

6 - Alfred Tennyson, Engels dichter (overleden 1892)
9 - Elisabeth Haanen, Nederlands kunstschilder (overleden 1845)

september

4 - Sterling Price, Amerikaans generaal (overleden 1867)

oktober

7 - Johann Heinrich Blasius, Duits bioloog (overleden 1870)
15 - Aleksej Koltsov, Russisch schrijver en volksdichter (overleden 1842)
27 - Petrus Norbertus Donders, C.Ss.R., Nederlands, zalig verklaarde priester (overleden 1887)

november

3 - James Richardson, Brits ontdekkingsreiziger en missionaris (overleden 1851)
27 - Fanny Kemble, Brits schrijfster, actrice en abolitionist (overleden 1893)

december

16 - Pieter Philip van Bosse, Nederlands politicus (overleden 1879)
19 - Pierre-Joseph van Beneden, Belgisch paleontoloog en zoöloog (overleden 1894)

Overleden

januari

16 - John Moore (47), Brits generaal en politicus

maart

7 - Johann Albrechtsberger (73), Oostenrijks organist, componist en theoreticus

mei

31 - Joseph Haydn (77), Oostenrijks componist

juni

4 - Nicolai Abraham Abildgaard (65), Deens schilder en architect

november

26 - Nicolas-Marie Dalayrac (56), Frans componist

december

21 - Tiberius Cavallo (60), Italiaans natuurkundige en natuurfilosoof

Bronnen, noten en/of referenties

↑ Oman, Charles (1902). A History of the Peninsular War: Jan. – Sep. 1809, p. 115. Vol. 2. Oxford: Clarendon Press.
↑ Gallaher, John G. (2000).The Iron Marshall, p. 185. Greenhill Books. ISBN 1-85367-396-X.
↑ Southey, Robert (1828). History of the Peninsular War, p. 418. Vol. III (New, in 6 volumes ed.). London: John Murray.
↑ Glover, Michael (1974). The Peninsular War 1807–1814: A Concise Military History, pp. 96–97. Penguin Books. ISBN 9780141390413.
↑ Gill, John H. (2009). 1809 Thunder on the Danube: Fall of Vienna and the Battle of Aspern, pp. 129–133. Vol. 2: Napoleon's defeat of the Habsburgs. London: Frontline Books. ISBN 9781848325104.
↑ Clodfelter, Michael (2008). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casaulty and Other Figures, 1494–2007, p. 171. McFarland. ISBN 9780786433193.
↑ Gates, David (2001). The Spanish Ulcer: A History of the Peninsular War, p. 177. Da Capo Press. ISBN 978-0-7867-4732-0.
↑ Chrisholm, Hugh (1911). Charles Karl Ludwig, p. 936. Encyclopædia Britannica: Vol. 5 (11th ed.). Cambridge University.
↑ Palmer, Alan; Palmer, Veronica (1992). The Chronology of British History, pp. 243–244. London: Century Ltd. ISBN 0-7126-5616-2.
↑ Novitsky, Vasily F. (1911). The Walcheren expedition (in Russian), pp. 228–229. Vol. 5. Moscow: Ivan Sytin.
↑ M.A. Schenkeveld-van der Dussen (red.) Nederlandse Literatuur, een geschiedenis (p. 413)

Zie de categorie 1809 van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

[1] Oman, Charles (1902). A History of the Peninsular War: Jan. – Sep. 1809, p. 115. Vol. 2. Oxford: Clarendon Press.

[2] Gallaher, John G. (2000).The Iron Marshall, p. 185. Greenhill Books. ISBN 1-85367-396-X.

[3] Southey, Robert (1828). History of the Peninsular War, p. 418. Vol. III (New, in 6 volumes ed.). London: John Murray.

[4] Glover, Michael (1974). The Peninsular War 1807–1814: A Concise Military History, pp. 96–97. Penguin Books. ISBN 9780141390413.

[5] Gill, John H. (2009). 1809 Thunder on the Danube: Fall of Vienna and the Battle of Aspern, pp. 129–133. Vol. 2: Napoleon's defeat of the Habsburgs. London: Frontline Books. ISBN 9781848325104.

[6] Clodfelter, Michael (2008). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casaulty and Other Figures, 1494–2007, p. 171. McFarland. ISBN 9780786433193.

[7] Gates, David (2001). The Spanish Ulcer: A History of the Peninsular War, p. 177. Da Capo Press. ISBN 978-0-7867-4732-0.

[8] Chrisholm, Hugh (1911). Charles Karl Ludwig, p. 936. Encyclopædia Britannica: Vol. 5 (11th ed.). Cambridge University.

[9] Palmer, Alan; Palmer, Veronica (1992). The Chronology of British History, pp. 243–244. London: Century Ltd. ISBN 0-7126-5616-2.

[10] Novitsky, Vasily F. (1911). The Walcheren expedition (in Russian), pp. 228–229. Vol. 5. Moscow: Ivan Sytin.

[11] M.A. Schenkeveld-van der Dussen (red.) Nederlandse Literatuur, een geschiedenis (p. 413)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]