Hans Lodeizen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Hans Lodeizen
Lodeizen
Lodeizen
Algemene informatie
Geboren 20 juli 1924, Naarden
Overleden 26 juli 1950, Lausanne
Beroep dichter
Werk
Bekende werken Het innerlijk behang
Uitgeverij G.A. van Oorschot
Dbnl-profiel
Portaal  Portaalicoon   Literatuur

Hans Lodeizen (Naarden, 20 juli 1924 - Lausanne, 26 juli 1950) was een vernieuwende Nederlandse dichter, die op zeer jonge leeftijd stierf. Hij was de auteur van één bundel gedichten en een hoeveelheid nagelaten werk. Hij geldt min of meer als voorloper van de generatie van vijftig, een groep 'experimentele' dichters onder wie Lucebert en Gerrit Kouwenaar. Weliswaar vertoont Lodeizen een zekere verwantschap met deze naoorlogse dichters, maar zijn werk was toch bovenal hoogst individueel, heel oorspronkelijk en persoonlijk, met een sterke eigen toon. Het overleefde verschillende latere stromingen en bleef lang na de jaren vijftig bijzonder geliefd bij generaties jonge lezers, voor wie hij vaak de eerste dichter was met wie ze kennismaakten en in wie ze zich konden herkennen. Lodeizens enige bij zijn leven gepubliceerde bundel Het innerlijk behang [1] werd tot aan 1990 vijftien keer herdrukt, wat op zichzelf al zijn immense populariteit weerspiegelt.[2] In 1962 verschenen Lodeizens Gedichten als een uitgebreidere verzameluitgave. Daar kwam later nog zijn Nagelaten werk bij, dat vijf keer werd herdrukt, alvorens in 1996 een definitieve, wetenschappelijke editie Verzamelde gedichten verscheen.[3]

Leven en werk[bewerken]

Het gedicht Wij zullen het leven... van Hans Lodeizen op een muur in Leiden

Johannes August Frederik Lodeizen was de oudste zoon van mr. A.F. Lodeizen, de vermogende, in Wassenaar woonachtige president-directeur van een multinational, de bekende internationale handelsmaatschappij Müller & Co. Hans ging naar Het Haagsche Lyceum. Toen bleek dat hij de vijfde klas moest doubleren, liep hij van huis weg. Na een week kwam hij weer thuis. Hij slaagde voor zijn eindexamen in 1943 en ging in Leiden rechten studeren. Niet lang daarna ging hij over op biologie en liep college te Amherst, Massachusetts in de VS. Daar trof hij de dichter James Merrill en andere jonge talenten. Lodeizen leed echter aan leukemie en keerde voortijdig terug naar Europa, om de laatste maanden van zijn leven te verblijven in een sanatorium in Lausanne.

In de laatste ruim twee jaar van zijn leven schreef Lodeizen zo'n 500 gedichten.[4] Bij zijn leven verscheen er van hem slechts één bundel, Het innerlijk behang, in maart 1950 uitgegeven (met het jaartal 1949) door uitgeverij Van Oorschot in de poëziereeks De Vrije Bladen, en enkel na tussenkomst van de dichter en criticus Adriaan Morriën. Eerder, in april 1948, had de redactie van het literaire tijdschrift Het woord bij monde van Koos Schuur negen gedichten van Lodeizen geweigerd. Na het overlijden van de dichter vond zijn werk echter snel ingang en erkenning, mede doordat de generatie van '50 in hem een geestverwant en voorloper zag. Postuum werd aan Lodeizen in 1951 de Jan Campertprijs toegekend. (De jury bestond uit F. Bordewijk, Martinus Nijhoff en dr. J. Hulsker.)

Karakteristieken[bewerken]

Het debuut van Lodeizen kenmerkt zich volgens criticus Rein Bloem "door een romantisch verlangen en de ontoereikendheid ervan. Het besef van 'deze wereld is niet de echte' doet wel een greep naar werelden van de droom, maar bereikbaar blijken deze niet. Deze melancholie heeft Lodeizen in een beperkt aantal motieven (tuin, haven, zee) uitgewerkt in een vrije versvorm, qua beeldspraak verwant met de vroege surrealistische poëzie van Paul Éluard."
In Het Literatuurboek (uitgegeven door Waanders in 2003) presenteert de Koninklijke Bibliotheek een overzicht van de Nederlandse literatuur in meer dan vierhonderd artikeltjes. Voor het jaar 1949 kiest zij de bundel van Lodeizen en geeft daarbij de volgende karakteristiek: " 'De moeheid in een bootje', 'de buigzaamheid van het verdriet', daar kan iedereen zich iets bij voorstellen, ook al zou je de beeldspraak van de dichter niet helemaal begrijpen. De verzen van Hans Lodeizen zijn van een bedrieglijke eenvoud, bijvoorbeeld deze: 'op een heel warme zomerdag / hij had / alle vormen van verdriet / in zijn lichaam verdronken / maar angst / met hoed en parapluie / wachtte in de vestibule'. De verzen lijken op onaffe schetsen maar zijn niettemin hecht doortimmerd."[5]
Het taalgebruik van Lodeizen wordt volgens een andere toelichting -- bij een tekstfragment dat als muurgedicht is aangebracht te Nunspeet -- gekenmerkt als "meerduidig en associatief. Ook het romantisch-sprookjesachtige en het ontsnappen aan de werkelijkheid door een 'vlucht' in de natuur vindt men in het gekozen fragment terug. Droom en werkelijkheid gaan moeiteloos in elkaar over. De vrije, rijmloze versvorm kan als vernieuwend beschouwd worden; tegelijkertijd staat Lodeizen in de traditie van het symbolisme zoals men dat tegenkomt in het werk van bijvoorbeeld Leopold en Boutens."[6]
Het associatieve karakter bij Lodeizen noemt Rein Bloem voor de Nederlandse poëzie omstreeks 1950 verrassend nieuw, al vindt hij het te ver gaan om in hem een voorloper te zien van de Vijftigers. Lodeizens poëzie was te veel een dagboek, een verslag van een ontoereikend bestaan (mede door zijn homoseksualiteit), dat volgens Bloem ook later zijn zeggingskracht en ontroering volledig behouden blijkt te hebben.

Illustratief voor dit alles zijn met name een paar handenvol gedichten die tot Lodeizens meest bekende zijn gaan behoren, bijvoorbeeld 'Als ik nu ga zal het zachter ...' [7] en 'Voor vader', Lodeizens laatste gedateerde gedicht, als verjaardagscadeautje voor zijn vader geschreven[8], en opgenomen in de bundel Het innerlijk behang en andere gedichten.[9]

Biografieën[bewerken]

  • Koen Hilberdink, die eerder promoveerde op een biografie van Paul Rodenko, publiceerde in 2007 zijn biografie van Hans Lodeizen.[10] In 2002 haalde hij het nieuws met de vondst van twintig brieven van Gerard Reve aan de vader van Lodeizen.
  • Een eerdere biografie van de dichter door Gerard Bes was al in 2001 verschenen.[11][12]

Bibliografie[bewerken]

  • Het innerlijk behang (1949), [= De Vrije Bladen / Cahiers van 'Libertinage' , 20e jrg., schrift 5 (oktober 1949; verschenen in maart 1950)], Amsterdam: G.A. van Oorschot, 74 blz..
  • Het innerlijk behang en andere gedichten, samengesteld door L.A. Ries (1952), 185 blz., 15e druk 1989.
  • Gedichten (1952), samengesteld door J.C. Bloem, Jan Greshoff en Adriaan Morriën.
  • Nagelaten werk (1969); 6e druk 1988
  • Verzamelde gedichten (1996), redactie, verantwoording en annotatie door Wiljan van den Akker, Redbad Fokkema en Mirjam van Hengel, Amsterdam: G.A. van Oorschot, 682 blz.; tweede druk 2007.

Literatuur[bewerken]

  • Peter Berger (1986), 'Hans Lodeizen 1924-1950', in: Anton Korteweg en Murk Salverda (red.), 't Is vol van schatten hier..., (2 dln). Amsterdam / 's-Gravenhage: De Bezige Bij / Nederlands Letterkundig Museum en Documentatiecentrum. Ook op: [16]
  • Gerard Bes (2001), Hans Lodeizen 1924-1950. Liever liefde dan gedichten.
  • Rein Bloem (1972), 'De derde beproeving', in: Merlyn 2-3, p.73-83.
  • Hugo Brems (2001), in De brekende sleutel.
  • Bzzlletin 90 (november 1981), speciaal Lodeizen-nummer.
  • Koen Hilberdink (2007), Hans Lodeizen. Biografie.
  • Paul Rodenko (1954), Over Hans Lodeizen.
  • Frans C. de Rover (1978), Over Het innerlijk behang van Hans Lodeizen.
  • Frans C. de Rover (1980), 'Hans Lodeizen', in Kritisch lexicon van de Nederlandstalige literatuur na 1945.
  • Willem Sinninghe Damsté & Rob Molin (1980), Hans Lodeizen. Grote Ontmoetingen 40, Literaire Monografieën; Gottmer, Nijmegen; Orion, Brugge.

Documentaire[bewerken]

  • Incognito. Het korte leven van Hans Lodeizen.(1998). AVRO/Theorema films. Regie: Ronald Bos.

Varia[bewerken]

Muzikale bewerkingen[bewerken]

  • Op zijn cd 'Schout bij Nacht' uit 1995 zette zanger Jan Rot drie gedichten van Lodeizen op muziek: 'Brief van Boord', 'Zij waren altijd samen' en 'Vandaag'.
  • Ook de Nederlandse band De Kift verwerkte teksten van Lodeizen op muziek.

Vernoemingen[bewerken]

  • In Den Haag, Groningen en Almere bevinden zich straten met de naam Hans Lodeizenstraat.
  • In Oegstgeest is er een Hans Lodeizenlaan.

Zichtbare poëzie[bewerken]

  • In Leiden is het gedicht ‘We zullen het leven’ van Lodeizen aangebracht op de buitenmuur van een woning in de Haarlemmerstraat.
  • In Nunspeet is een fragment van het gedicht 'Als ik nu ga zal het zachter ...' op een buitengevel geplaatst.

Familierelaties[bewerken]

Op 23 juli 1791 werd in het Burgerboek van Dokkum ingeschreven: Fredrik Lodoijsen, afkomstig uit het toenmalige Duitse vorstendom Waldeck.[13] Hij is de stamvader van de familie Lodeizen, waartoe Hans behoort, evenals enkele artistieke personen uit de huidige generatie (Frank Lodeizen, Rifka Lodeizen en Chaim Lodeizen). De schilder Jan Lodeizen (1892-1980) was een leerling van H.P. Bremmer.[14]

Op 21 november 1852 huwde te Dokkum August Fredrik Lodeizen met Ymkjen ten Berg.[15] De combinatie van voornamen August Frederik komt in volgende generaties vaak terug, zo ook bij Hans (J.A.F.), zijn broer A.F. (geboren 1927), zijn vader Guus (A.F., geboren 1888), en de vader van Frank Lodeizen, August Frederik Daniel (Guus) Lodeizen (1906-1944).

De familienaam Lodeizen is zeldzaam. In 1947 waren er in Nederland 18 personen met die naam, in 2007 waren dat er 44.[16] Uiterst beperkt komt daarnaast de familienaam Lodijsen in Nederland voor. Er is ook een beeldend kunstenaar met die naam.[17]

Noten[bewerken]

  1. In deze eerste versie uitgegeven als literair cahier in de reeks van De Vrije Bladen, nadien met een groter aantal andere gedichten aangevuld.
  2. Zie voor enkele van zijn meest bekende gedichten [1].
  3. Bespreking door Anneke Reitsma (1996), Ons Erfdeel, jaargang 39, [2].
  4. T. van Deel (2001), recensie van de biografie door G. Bes, in Trouw, 03/11/01.
  5. Hoogtepunten van Nederlandse literatuur, [3].
  6. Stichting Muurgedichten Nunspeet [4].
  7. Zie [5].
  8. Reitsma (1996), [6].
  9. Zie voor de tekst [7].
  10. Deze biografie is besproken door Ewoud Kieft in de NRC [8].
  11. Zie hiervoor het artikel van Ron Rijghard in de NRC 26-10-2001, [9].
  12. Deze biografie is zeer kritisch besproken door T. van Deel in Trouw, 03/11/01: 'Het is Hans voor en Hans na', [10].
  13. Index Bugerboek Dokkum 1574-1798, [11].
  14. Vergelijk: [12].
  15. Blog van de Historische Vereniging Noordoost Friesland te Dokkum, [13].
  16. Nederlandse Familienamenbank, [14].
  17. Blijkens [15].

Externe links[bewerken]