Museumpark Orientalis

Museumpark Orientalis
Hoofdgebouw
Locatie
Locatie(s)	Heilig Landstichting in Berg en Dal
Adres	Profetenlaan 2
Thema en expositie
Type	Openluchtmuseum
Status en tijdlijn
Opgericht	1911
Rechtsvorm	stichting
Personen en statistieken
Eigenaar	Stichting Heilig Landstichting
Erkenning en lidmaatschap
Lid van	Erfgoed Gelderland
Gebruikt	Heilig Landstichting (rijksmonumentcomplex)
Tijdschrift en links
http://www.museumparkorientalis.nl
Portaal    Kunst & Cultuur

Beth Juda

Calvarieberg, met omgeving

Museumpark Orientalis is een openluchtmuseum in het Gelderse dorp Heilig Landstichting (gemeente Berg en Dal). Het ligt in een bosrijke en heuvelachtige omgeving.

Het museum focust op zowel cultuur in brede zin als religie. Er wordt aandacht besteed aan de achtergronden en de tradities van de drie abrahamitische religies (grote monotheïstische godsdiensten uit de Oriënt ofwel het Midden-Oosten): jodendom, christendom en islam. Ook voor het Oude Egypte is enige aandacht. Het bevat verschillende dorpjes, pleinen, stadsstraten, akkers en oosterse planten en dieren. Een aantal van de bouwwerken in het museumpark staat tegenwoordig op de lijst van rijksmonumenten vanwege hun bijzondere (oriëntaalse) architectuur.

De term Museumpark verwijst naar het parkachtige terrein waarin veel is tentoongesteld. De toevoeging Orientalis verwijst naar de Oriënt, een van de centrale thema's in de tentoonstellingen, en de oriëntatie op actuele vraagstukken van de samenleving.

De naam en exacte opzet van de instelling zijn in de loop der tijd enkele malen veranderd. Ten grondslag aan onder meer dit museum lag de begin 20e eeuw opgerichte Heilig Land Stichting, die ook het naar hen vernoemde dorp liet bouwen als een rooms-katholiek devotiepark. Van 1968 tot 2007 heette het museum Bijbels Openluchtmuseum en sindsdien Museumpark Orientalis. Financiële en ideologische problemen bedreigden het voortbestaan van het museumpark in het begin van de 21e eeuw. In 2012 werd, na een aantal moeilijke jaren waarin Orientalis grotendeels gesloten was, na renovatie een beperkte doorstart gemaakt. In de praktijk betekent dat de openingsmaanden van maart tot en met oktober zijn, en dat van half december tot begin januari het Feest van Licht gehouden wordt.

Geschiedenis

Oorsprong

De Heilig Landstichting — waar onder meer het huidige museumpark uit is voortgekomen — werd in 1911 opgericht door de Waalwijkse kapelaan Arnold Suys (1870-1941). De voorloper van het huidige museumpark fungeerde als devotiepark en pelgrimsoord voor gelovigen die niet in staat waren om zelf naar het Heilige Land te gaan. Suys benaderde een aantal kloosterordes om rondleidingen in het park te verzorgen.

Na enkele jaren bleven alleen de paters Montfortanen over, zij gaven uitleg bij verschillende nagebouwde plaatsen waar het leven van Jezus Christus zich had afgespeeld. De gebouwen uit die eerste tijd zijn sinds 2003 rijksmonument, hieronder is het huis van de landheer, de nagebouwde traditionele synagoge, het Sanhedrin en een oud-Grieks huis. De kunstenaar Piet Gerrits was verantwoordelijk voor het ontwerp en de bouw van deze objecten.

Om het park te bekostigen werd een gedeelte van de beschikbare grond verkocht, waar het kerkdorpje Heilig Landstichting werd gesticht. Verder werd hier de R.K. begraafplaats Heilig Land Stichting ingericht. Deze behoorde oorspronkelijk ook tot het park, maar ligt nu buiten de omheining van het museumpark. Op de begraafplaats ligt nog een gedeelte uit het oorspronkelijke park, zoals de Hemelvaartskoepel en een calvarieberg met kruisweg.

Vanaf de jaren 30

In 1932 werd onder leiding van het architectenduo Giacomo en Jan Stuyt, als spirituele aanvulling op het op wereldlijke vrede gerichte Vredespaleis in Den Haag, begonnen met de bouw van wat de grootste Heilig Hartbasiliek van Europa had moeten worden. Hierin zou plaats zijn geweest voor 17.000 gelovigen. Suys werkte voor de verwezenlijking hiervan in het begin samen met Jeanne-Cécile Vroomans-Leclerq. De twee kregen echter al snel onenigheid waarna hun samenwerking eindigde. De bouw van de basiliek stagneerde definitief in de crisistijd halverwege de jaren 30 en werd ook na de Tweede Wereldoorlog niet meer hervat. Dit was het gevolg van geldgebrek en omdat de algemene belangstelling voor dergelijke grote gebedshuizen inmiddels sterk was afgenomen. Slechts een atrium met een voorportaal en een deel van het transept zijn hiervan uiteindelijk gerealiseerd. Dit wordt heden ten dage gebruikt als het hoofdgebouw van het wel gerealiseerde Museumpark Orientalis, waar sinds 2012 de tentoonstelling Toen God nog schreef centraal staat.

In 1938 hield De Jonge Werkman, een katholieke organisatie van jonge arbeiders, opgericht in 1931, haar eerste congres op het terrein van het devotiepark. Achtduizend jongeren bezochten dit congres dat opgeluisterd werd met een toneelspel, met als podium de kathedraal in opbouw, het huidige binnenmuseum. In deze tijd trok het park jaarlijks nu zo'n 54.000 bezoekers.

De plek maakte ook deel uit van dagtrips in de jaren '50 en '60. Bezoekers van het museum werden in groepjes langs de bezienswaardigheden rondgeleid door monniken, die gekleed waren in bruine pij en sandalen.

Het karakter van de plaats als devotieplek veranderde in deze tijd geleidelijk; echte processies werden er niet meer gehouden. Het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) had tot gevolg dat de Katholieke Kerk als instituut enigszins van opzet veranderde, en dit was ook van invloed op het devotiepark. Vanaf deze tijd zette bovendien de ontkerkelijking steeds duidelijker in. Vanaf de jaren 60 raakten het dorp en het park steeds meer in verval. Er was inmiddels te weinig geld om het park nog goed te onderhouden. Op verzoek van bisschop Bluyssen kwam een aanbevelingscommissie in 1968 tot het advies om de Heilig Land Stichting te moderniseren en met name de joodse oorsprong van het christelijke geloof nadrukkelijker te belichten. Het museumpark werd vanaf die tijd minder evangeliserend van aard en richtte zich meer op de totale cultuur uit de tijd. Daarna veranderde de oorspronkelijke naam Heilig Landstichting naar Bijbels Openluchtmuseum. Ook werd in de jaren erna begonnen aan de reconstructie van een Via Orientalis (die nu de Romeinse stadsstraat heet), een straat zoals deze in de Romeinse tijd aangetroffen kon worden in het Midden-Oosten. Dit gebeurde onder leiding van de architect H.C. van de Leur. Onder Bernhard Kiewe en Jan van Laarhoven – die vanaf 1 oktober 1988 directeur van het park was – is het park in de loop van de jaren 80 omgevormd tot een cultuurhistorisch museum en alsnog opgeknapt

Tussen 1985 en 1998 lag er een enkelsporige tramlijn door het park met een lengte van 1,7 km en een spoorbreedte van 1250 mm. Een kleine remise was er bij de eindhalte Jericho.

Verscheidene katholieke bouwwerken en evangelische voorstellingen uit de eerste tijd van het openluchtmuseum hebben hun oorspronkelijke karakter verloren of zijn verplaatst naar de nabijgelegen begraafplaats. Een groot deel van het bestuur van de stichting achtte de rol van het christendom te nadrukkelijk aanwezig en wenste een nieuwe opzet met een interreligieus karakter.

Herinrichting en onenigheden vanaf 1993

Arabisch dorp

In 1993 werd, onder bisschop mgr. Ter Schure van Den Bosch, een derde monotheïstische religie aan de museumaandacht toegevoegd: de islam, waarvoor het museum opnieuw werd ingericht. De wijze waarop dit gebeurde leidde in 2002 tot een groot meningsverschil tussen het museumbestuur en het bisdom, dat op dat moment werd geleid door de in 1998 benoemde bisschop Hurkmans. Deze eiste van de directie van het museum dat Jezus Christus en diens evangelie weer meer centraal zouden komen te staan in het museum.

Hurkmans was ontevreden over de toegenomen aandacht voor andere religies en de afbreuk die dit zou doen aan de uniciteit van de christelijke boodschap en cultuur in Nederland. Ook de vermeende invloed van buitenaf die sponsoring uit het islamitisch sultanaat Oman met zich mee zou brengen, zette de relatie met het rooms-katholieke bisdom onder druk. De directie richtte daarom een nieuwe stichting op, die buiten het bisdom om besluiten kon nemen. Dit leidde tot een tijdelijke verbetering van de relaties, mede omdat de kerkleiding van het bisdom ook nog eens herinnerde aan de meerwaarde van het tot elkaar brengen van de verschillende Abrahamitische religies.

Naamswijziging (2007)

In 2007 veranderde het museum zijn naam naar Museumpark Orientalis. Ook werd nu besloten om de wintersluiting af te schaffen.

De provincie Gelderland wees aan het begin van dat jaar een subsidieverzoek af, en verschillende andere sponsoren wilden de garantie dat het bisdom niet alsnog sponsorgelden via het museum voor katholieke evangelisatieprojecten zou gaan gebruiken. Er werd besloten om een gerechtelijke uitspraak te laten bepalen of het bisdom – dat bij de oprichting van de toenmalige Heilig Land Stichting veel kapitaal had geïnvesteerd – ook nog zeggenschap had over het museum. In januari 2008 oordeelde de rechtbank van Arnhem dat de bisschop deze invloed niet bezat; op 29 april tekende de bisschop hoger beroep hiertegen aan, dat hij later weer introk. In 2009 oordeelde ook de kerkelijke rechtbank dat de bisschop het niet bij het rechte eind had. Ook al bij de oprichting van HLS in 1911 had het bisdom namelijk nooit zelf geld geïnvesteerd in het museum; het waren steeds leken geweest die hiervoor de financiële middelen hadden gegeven, niet het kerkelijk gezag. Volgens het burgerlijk én kerkelijk recht kon de bisschop zodoende geen aanspraak maken op eigendomsrechten.

Vanaf 2010

Op 7 september 2010 zijn op initiatief van het toen zittende bestuur van de Heilig Land Stichting de betrekkingen met het bisdom 's-Hertogenbosch genormaliseerd, nadat de nieuwe statuten op basis van de gerechtelijke uitspraken door de bisschop waren goedgekeurd.

Khadija Al-Lawati, de Omaanse ambassadrice van dat moment in Nederland (en deken van het corps diplomatique in Den Haag), maakte eind augustus 2007 bekend dat de Omaanse regering met een subsidie van 500.000 euro de herinrichting van het museumpark zou ondersteunen. Het sultanaat gaf er zodoende blijk van een initiatief te willen steunen voor een "intercultureel museum". Mede dankzij deze gift werd er in 2011 een museum-moskee gebouwd.

Exploitatieproblemen vanaf 2012

Museumpark Orientalis (2019)

Ooit trok het museumpark jaarlijks 80 duizend bezoekers, het worstelde inmiddels echter met een tekort van vele tonnen per jaar. Tussen 16 november 2009 en 5 mei 2012 was het museum alleen nog tijdens de zomerweekeinden en voor cultuurhistorische groepsrondleidingen op afspraak geopend. Voor 57 medewerkers (waarvan 20 in vaste dienst) werd ontslag aangevraagd. De planning was om na een restauratie het museumpark in 2012 te heropenen. In de zomer van 2011 opende prinses Máxima een museummoskee en een Arabisch dorp.

Van 1 januari tot 5 mei 2012 was het museum gesloten. Aanleiding was het besluit van de provincie Gelderland om een subsidieverzoek voor zes miljoen euro af te wijzen, en geen krediet te verstrekken voor twee miljoen. Vervolgens maakte de gemeente Groesbeek bekend de mogelijkheden te willen onderzoeken om het park alsnog open te houden.^{[dode link]} De provincie Gelderland verstrekte daarop bijna tweehonderdduizend euro subsidie, om op basis van een beperkt activiteitenplan een doorstart mogelijk te maken.^{[dode link]} Op 5 mei 2012 heropende het park onder een nieuwe leiding. In het hoofdgebouw werd, vooral met vrijwilligers, een nieuwe tentoonstelling met de naam Toen God nog schreef gerealiseerd. Deze tentoonstelling was de inleiding op het buitenmuseum waar een reis door de wereld van de drie heilige boeken centraal staat. Voor het jaar 2013 stelde de provincie nog (eenmalig) een beperkte exploitatiesubsidie beschikbaar.

Per januari 2015 werden de woorden Heilig Land Stichting weer toegevoegd aan de in 2007 geïntroduceerde naam Museumpark Orientalis. Hiermee hoopte het museum meer naamsbekendheid te genereren, vooral buiten de eigen regio. Op 19 juli 2015 opende het park een pad met daaraan beeltenissen en uitleg van winnaars van de Nobelprijs voor de Vrede. Bij de opening daarvan maakte de directeur bekend dat het park nog steeds met financiële problemen kampte en dat sluiting misschien nodig was als er geen subsidie bij zou komen.

Bezienswaardigheden

Het museum bestaat uit:

• een binnenmuseum,
• het joodse Beth Juda met Syrische boerderij en synagoge
• de (islamitische) Arabische karavanserai met daarnaast het bedoeïenenkamp, als hart van het museum. Verder is er het Arabische dorp Bait al-Islam met moskee. Het bedoeïenenkamp ligt centraal omdat Abraham, een nomade, de stamvader is van de drie (Abrahamitische) monotheïstische godsdiensten die in het museumpark centraal staan.
• de vroegchristelijke en Romeinse stadsstraat met Mithras-ruimte en kerk.

In het binnenmuseum zijn wisselende tentoonstellingen te zien.

Het Jeruzalemhuis werd in september 2009 geopend. In dit huis is een maquette van de stad Jeruzalem ten tijde van het begin van de christelijke jaartelling te vinden. Vanaf 2013 wordt dit gebouw als Grieks huis gepresenteerd. Er is een tentoonstelling genaamd Het Houten Zwaard waaraan de vertoning van een gladiatoren-film is verbonden. De maquette van Jeruzalem bleef opgesteld.

In 2013 werd de 'Verborgen tuin' geopend. Museumpark Orientalis kreeg deze tuin aangeboden door de staat Israël, die de tuin in 2012 tentoonstelde op de Floriade in Venlo.

In de kersttijd is Orientalis geopend voor een kerststallenexpositie. Het museumpark heeft een van de grootste kerststallenverzamelingen van Nederland. Een groot deel is afkomstig uit de verzameling van Elisabeth Houtzager.

Varia

Nabij Museumpark Orientalis lag vanaf 1954 nog een ander bekend openluchtmuseum, het Afrika Museum. Dit is in 2023 gesloten.

Fotogalerij

• 
  Beth Juda
• 
  Bedoeïnentent
• 
  Dromedaris
• 
  Meer
• 
  Karavanserai (oosterse herberg)
• 
  Replica van een fictief Mithras heiligdom

Zie ook

• Begraaf- en Gedenkpark Heilig Land Stichting
• Trambedrijf van het Bijbels Openlucht Museum van de Heilig Land Stichting
• Romeins aquaduct Berg en Dal

Externe link

• Website van het museumpark

Mediabestanden

Zie de categorie Museumpark Orientalis van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Bronnen, noten en/of referenties

• Bijbels Openluchtmuseum worstelt met religieuze erfenis, Eugène Brussee, Katholiek Nieuwsblad, 8 nov 2002
• Museum verlaat RK-Kerk met nieuwe naam, ANP/IKON, 21 juni 2006