Theo van Gogh (regisseur)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Theo van Gogh
Theo van Gogh in 2004
Theo van Gogh in 2004
Volledige naam Theodoor van Gogh
Geboren 23 juli 1957
Overleden 2 november 2004
Geboorteland Vlag van Nederland Nederland
Jaren actief 1981 - 2004
Beroep filmregisseur
acteur
filmproducent
scenarist
columnist
Films o.a. Terug naar Oegstgeest, 06, Submission
Onderscheidingen
Gouden Kalf beste regie 1996
Gouden Kalf beste televisieserie 1997
Gouden Kalf beste televisiedrama 2003
(en) IMDb-profiel
Moviemeter-profiel
Portaal  Portaalicoon   Film

Theodoor (Theo) van Gogh (Den Haag, 23 juli 1957Amsterdam, 2 november 2004) was een Nederlands regisseur, acteur, scenarioschrijver, columnist, programmamaker en televisiepresentator.

Levensloop[bewerken]

Van Gogh werd geboren als zoon van Anneke en Johan van Gogh, een ambtenaar van de Binnenlandse Veiligheidsdienst en een achterkleinzoon van de kunsthandelaar Theo van Gogh, de broer van de schilder Vincent van Gogh. Via zijn moeder stamde hij af van de Amsterdamse wethouder Floor Wibaut. Theo werd vernoemd naar zijn vaders oudere broer Theo, die in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers gefusilleerd werd wegens verzetsactiviteiten. Hij groeide op in Wassenaar.

Van Gogh studeerde rechten in Amsterdam met het idee advocaat te worden. Na het afbreken van zijn studie meldde hij zich tweemaal bij de Nederlandse Filmacademie, maar werd beide keren afgewezen. Hij sprokkelde wat geld bij elkaar en maakte in 1982 als autodidact zijn regiedebuut met de speelfilm Luger.

Van Gogh maakte voor de PvdA in 1989 de verkiezingscampagnefilm, waarin lijsttrekker Wim Kok te horen en te zien was. Van Gogh was lid van het Republikeins Genootschap[1] en stemde bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2003 op Ayaan Hirsi Ali. Haar kritiek op de islam werd door hem gesteund. Samen met Hirsi Ali maakte hij de film Submission (uitgezonden in het televisieprogramma Zomergasten), over het verband tussen de manier waarop een deel van de moslims de Koran interpreteert en vrouwenmishandeling.

Van Gogh had een zoon uit een relatie met de actrice Heleen Hartmans.

Regisseur[bewerken]

Van Gogh stond vooral bekend als een acteursregisseur. Hoewel hij zich in columns en debatten regelmatig provocerend opstelde, was hij op de set volgens zijn acteurs beminnelijk.[bron?] Van Gogh zei dat die houding voortkwam uit opportunisme: acteurs deden volgens hem beter hun best als je aardig voor ze was. Evengoed lag hij in een later stadium regelmatig overhoop met zijn (oud-)medewerkers en acteurs. Zo was hij gebrouilleerd met onder anderen acteurs Thom Hoffman en Gerard Thoolen, cameraman Tom Erisman en actrice Renée Fokker.

Tot 1993 wisselde Van Gogh zelfgeschreven werk af met literatuurverfilmingen. Daarna volgde een aantal relatiefilms, geschreven door Theodor Holman, Justus van Oel en Kim van Kooten, en kortere films voor televisie. Ook maakte hij de thrillers Baby Blue en 06/05 die werden geschreven door Tomas Ross. Ross schreef over zijn jarenlange samenwerking met Van Gogh het boek Take Care! (2005), waarin hij ingaat op het lastige karakter van de filmmaker, maar ook op diens opvattingen over hoe films gemaakt moeten worden.

Voor Blind Date (1996) en In het belang van de staat (1997) kreeg hij een Gouden Kalf. Voor de laatste film kreeg Van Gogh in 1999 op het San Francisco International Film Festival ook een "Certificate of Merit".[bron?] Als acteur was hij onder meer te zien in De Noorderlingen (1992). Daarnaast werkte hij voor televisie en schreef hij columns.

De meeste van zijn films waren low-budgetproducties, soms bekostigd uit eigen zak.[bron?] Geen van zijn films trok veel publiek. Zijn duurste film, 06/05 – over de moord op Pim Fortuyn – werd gemaakt met geld van internetbedrijf Tiscali. Ook deze film werd echter geen commercieel succes. Zijn best bezochte film is nog steeds 06, die een schamele 30.000 bezoekers trok. Evengoed bleek het de bestbezochte Nederlandse film van dat jaar[bron?]; een historisch dieptepunt in de Nederlandse filmhistorie.

Behalve films voor het witte doek en voor televisie regisseerde Van Gogh ook televisieprogramma's, zoals de tv-registratie van Eric van Sauers' cabaretvoorstellingen en het AVRO-interviewprogramma Krachtstroom van Yoeri Albrecht en Lennart Booij. Voor AT5 en RTL 5 regisseerde hij De Woestijn Leeft, een satirisch architectuurprogramma, met Max Pam en Jeroen Henneman als vertellers, en in 2001 voor het Humanistisch Verbond de serie De Bovenwereld, waarin paranormale verschijnselen op een satirische manier worden behandeld.

Gijs van de Westelaken (die de laatste drie bioscoopfilms van Van Gogh produceerde), kondigde in 2005 zijn Triple Theo-project aan: de Amerikaanse herverfilming van drie Van Gogh-films. Steve Buscemi heeft in 2007 een remake gemaakt van Interview. Blind date van Stanley Tucci ging op 19 september 2008 in première op het filmfestival Film by the Sea in Vlissingen met in de hoofdrol Patricia Clarkson. De derde geplande verfilming (die van 06) leidde tot Somewhere tonight (Michael Di Jiacomo, 2011, met John Turturro in de hoofdrol), dat echter slechts zeer beperkte overeenkomsten met het origineel had.

Controverses[bewerken]

Theo van Gogh was als publicist betrokken bij verschillende controverses vanwege zijn provocerende uitspraken. Mede hierdoor werd hij als columnist meer dan eens ontslagen of vertrok hijzelf na een conflict met de hoofdredacteur van dienst.[2]

De joodse historica Evelien Gans schreef in haar boek 'Gojse nijd & joods narcisme' (1994) dat van Gogh antisemitische stereotypen hanteerde. Van Gogh reageerde hierop door haar in het universiteitsblad Folia te beledigen met seksuele en antisemitische toespelingen (o.a. "Ik vermoed dat mevrouw in haar vochtige dromen vaak een beurt krijgt van dokter Mengele").[3]

Als columnist van het tv-programma Business Class werd Van Gogh in 2002 al na twee afleveringen ontslagen, nadat hij ex-LPF-fractieleider Mat Herben had beschuldigd van het aannemen van steekpenningen rondom de aankoop van de Joint Strike Fighter en vervolgens weigerde om dit te rectificeren.[4]

In 2000 was Van Gogh te gast bij het tv-programma Het zwarte schaap, waar werd ingegaan op veel van de controverses rondom zijn persoon. In deze aan hem gewijde aflevering verklaart Van Gogh zijn uitspraken als uitingen in het kader van vrijheid van meningsuiting.[5] Daarin omschreef zichzelf als 'predikant van de nihilistische gemeente'.

Bedreigingen[bewerken]

Van Gogh ontving regelmatig bedreigingen, die hij ook wel publiceerde op zijn website De Gezonde Roker.[bron?]

Aangiften en rechtsvervolging[bewerken]

Wegens belediging van Joden[bewerken]

Theo van Gogh (1984)

In met name de jaren tachtig, maar ook daarna is door verschillende personen en organisaties aangifte gedaan tegen Van Gogh vanwege groepsbelediging of godslastering. Tussen 1984 en 1993 zijn dientengevolge zeven rechtszaken jegens hem gevoerd. In het merendeel van deze zaken werd Van Gogh vrijgesproken, maar in 1990 werd hij door het Gerechtshof in een strafzaak veroordeeld tot een geldboete van duizend gulden wegens een belediging in een artikel over Leon de Winter, welke veroordeling door de Hoge Raad in stand werd gelaten. Deze zaak betrof de uitspraken van Van Gogh in een een essay gepubliceerd in 1984 in het filmblad Moviola waarin hij onder meer de publicist Leon de Winter beschuldigde vanwege diens "exploitatie van de Holocaust voor eigen gewin", omdat hij misbruik zou maken van zijn Joodse identiteit en de verschrikkingen van de Holocaust om belangstelling te wekken (rijk en populair te worden) voor een boek waarvan hij mede-auteur was. Van Gogh zelf nam ondanks deze veroordeling zijn uitspraken zoals: "Copulerende gele sterren in de gaskamer" en "'Wat ruikt het hier naar caramel? Vandaag verbranden ze alleen suikerzieke joden" op in zijn bundel De Weldoener, en hij verklaarde: "Ik blijf het stuk publiceren tot het jaar 2040 en betaal elke keer duizend gulden boete."[6] Het kwam Van Gogh op verwijten van antisemitisme te staan.[7] Na een klacht van Ronny Naftaniel en Sonja Barend, en wederom een aangifte door Richard Stein van de Stichting Bestrijding Antisemitisme (Stiba) kwam het tot een rechtszaak die jaren duurde. Volgens Van Gogh zou hij ditzelfde stuk blijven publiceren.[8]

Wegens godslastering[bewerken]

In 1995 deed de Bond tegen vloeken aangifte van godslastering tegen Van Gogh naar aanleiding van een column van Theodor Holman vanwege de term 'christenhonden', waarna Van Gogh in zijn eigen column in HP/De Tijd Jezus aanduidde als 'die rotte vis van Nazareth'. De Bond vond dat hij zich daarmee schuldig maakte aan godslastering. De officier van justitie stelde geen vervolging in en het Gerechtshof oordeelde, in een artikel 12-procedure, dat van Goghs uitingen "ruw en krenkend" waren, maar nog wel binnen de vrijheid van meningsuiting vielen. De Bond tegen het Vloeken zette de zaak door tot bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg, maar deze verklaarde de zaak niet-ontvankelijk.[6]

Moslims namen weliswaar aanstoot aan de aperte beledigingen van Theo van Gogh, maar waren daarentegen woedend over de Deense spotprenten van de profeet Mohammed, in 2005. Moslims of islamitische organisaties hebben geen zaken aanhangig gemaakt.[9] De film 'Submission I' van 2004, die door hem geregisseerd was, toonde de onderwerping van vrouwen in de Islam. Op de lichamen van de vrouwen waren gekalligrafeerde Koranteksten geschilderd.

Moord[bewerken]

Plaats waar Theo van Gogh vermoord is
1rightarrow blue.svg Zie Moord op Theo van Gogh voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op dinsdagmorgen 2 november 2004 rond negen uur 's ochtends werd Van Gogh vermoord. Hij fietste door de Linnaeusstraat in Amsterdam-Oost/Watergraafsmeer, op weg van huis naar zijn kantoor, toen hij door Mohammed Bouyeri, ook te fiets, met een HS 2000-pistool werd beschoten.

Van Gogh werd door een aantal kogels getroffen. Ook twee omstanders werden geraakt. Van Gogh vluchtte naar de overkant van de weg en viel daar op het fietspad op de grond. Hierna liep Bouyeri naar Van Gogh toe en schoot nogmaals meerdere kogels af op de liggende Van Gogh.[10][11] Van Gogh werd door in totaal acht kogels getroffen. Daarna sneed Bouyeri met een groot mes de keel van Van Gogh door. Vervolgens stak de toen 26-jarige dader het mes tot aan de ruggengraat in Van Goghs borst. Van Gogh overleed ter plekke. Met een kleiner fileermes stak Bouyeri een brief met een doodsbedreiging gericht aan Ayaan Hirsi Ali op het lichaam van Van Gogh.[12]

De inhoud van die brief gaf aanleiding tot het leggen van een verband tussen Van Gogh's film 'Submission' (waarvoor Hirsi Ali de tekst had geschreven) en de moord.[13]

Filmografie[bewerken]

Acteur[bewerken]

Van Gogh trad als acteur op in de volgende films.

Televisiepersoonlijkheid[bewerken]

Radio[bewerken]

Zanger[bewerken]

  • Een verdeeld genoegen (jaren tachtig) - Van Gogh zingt eigen teksten, op piano begeleid door Willem van Ekeren.
  • Leen uw oor aan van Gogh (1984) - Van Gogh zingt eigen teksten, begeleiding door Rainer Hensel.

Schrijver[bewerken]

Van Gogh was columnist voor een reeks van kranten en tijdschriften. Begin jaren tachtig publiceerde hij voor het eerst in Moviola, een tijdschrift dat werd uitgegeven door Ger van Wulften in samenwerking met Gied Jaspars. Hierna schreef hij voor uiteenlopende media. Aan het einde van zijn leven publiceerde Van Gogh zijn opiniestukken in het dagblad Metro en op zijn eigen website De Gezonde Roker.

Van Gogh schreef columns voor onder andere:

Bibliografie[bewerken]

Externe links[bewerken]