Zuiderzeemuseum

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zuiderzeemuseum
Entree van het buitenmuseum
Entree van het buitenmuseum
Opgericht 1 juli 1950
Locatie Wierdijk 12-22, 1601 LA Enkhuizen
Type Binnen- en buitenmuseum
Aantal bezoekers 294.201 (2016)[1]
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

Het Zuiderzeemuseum is een cultuurhistorisch museum in de Nederlandse stad Enkhuizen, waar de cultuur en de maritieme geschiedenis van de voormalige Zuiderzee (nu het IJsselmeer, Markermeer en de Waddenzee) in beeld worden gebracht. Het bestaat uit een binnenmuseum en een buitenmuseum. Het Rijksmuseum Zuiderzeemuseum werd in 1948 opgericht om de cultuur rond de voormalige Zuiderzee van voor 1932 vast te leggen en tegenwoordig zijn er ook tentoonstellingen over het IJsselmeer. Rond 1993 is het museum verzelfstandigd onder de naam: Stichting Rijksmuseum Zuiderzeemuseum.

Geschiedenis[bewerken]

De aanzet tot het stichten van het Zuiderzeemuseum was een tentoonstelling die rond 1930 gehouden werd in het Wilhelminaplantsoen in Enkhuizen. In deze Zuiderzeevisscherij-tentoonstelling werden huisjes van karton opgezet en er liepen originele bewoners in klederdracht rond uit de echte dorpen van rond de Zuiderzee.[2] Door de oorlogsdreiging en de Tweede Wereldoorlog werden de plannen voor een Zuiderzeemuseum opgeschort.

Op 27 mei 1947 werd de Vereniging Vrienden van het Zuiderzeemuseum opgericht en op 16 januari 1948 werd het Koninklijk Besluit getekend waarmee officieel de start werd gegeven om het binnenmuseum van het Zuiderzeemuseum mogelijk te maken.[3] Als huisvesting verkregen de vrienden van het Zuiderzeemuseum voor een symbolisch bedrag van een gulden de pakhuizen van zaadhandel Sluis en Groot aan de Wierdijk. Het Rijk nam deze gebouwen over, restaureerde ze en onderhoudt ze sindsdien. De gebouwen van het binnenmuseum zijn eigendom van de Rijksgebouwendienst. De panden in het buitenmuseum van de Dienst Domeinen.

De eerste directeur van het museum was Siebe Jan Bouma. In zijn periode als directeur van het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem (1942-1948) was hij al bezig met de plannen voor een museum waar het leven rond de voormalige Zuiderzee in herinnering zou kunnen worden gehouden. Met die gedachte is Bouma actief op zoek gegaan naar panden en voorwerpen die in een museum tot zijn recht zouden kunnen komen. Bouma kon de aangelegde verzameling niet volledig meenemen naar Enkhuizen toen hij daar directeur werd. Er werd een beschrijving opgesteld van wat Bouma wel en niet mee mocht nemen uit Arnhem. Panden die hij op het oog had of al waren aangekocht bleven in Arnhem. Alle andere verzamelde objecten mochten mee.

Op 1 juli 1950 werd het Binnenmuseum van het Zuiderzeemuseum geopend. Het Peperhuis was het eerste van de rij panden die later volgden. Bouma keek toen al verder en wilde graag dat er op termijn ook een buitenmuseum gerealiseerd zou worden. Vlak nadat het genoemde Koninklijk Besluit was ontvangen, begon er al een correspondentie op gang te komen met gemeenten die langs de voormalige Zuiderzee liggen en waarvan bekend was dat er panden uit het stadsbeeld zouden gaan verdwijnen. In de gemeente Kampen lag het buurtje Brunnepe, dat aan de voormalige bewoners van Schokland beschikbaar was gesteld toen die het eiland uiterlijk in mei 1859 moesten verlaten, en vooral naar de plaatsen Kampen, Volendam en Vollenhove waren verhuisd. Kampen wilde uit oogpunt van stadssanering die woningen afbreken. Voor Bouma was dit een kans om panden te verwerven.

Het Binnenmuseum[bewerken]

Bioscoopjournaal uit 1977 over een tentoonstelling over de walvisvaart in het Zuiderzeemuseum

Het binnenmuseum bestaat uit onder andere een schepenhal met dertien echte schepen die op de Zuiderzee hebben gevaren, waaronder drie grote vissersboten en onder meer de boeier Sperwer, waarmee Merlin Minshall zijn huwelijksreis maakte over de Donau en later als spion voor de Engelsen in dienst van Ian Fleming trad als geheim agent 007. Hij was de inspiratiebron voor de verhalen over James Bond. Verder zijn er in de andere zalen van het Binnenmuseum tijdelijke en vaste tentoonstellingen te zien die op een of andere manier met de Zuiderzee te maken hebben. Zo zijn er scheepsmodellen, klederdrachten, schilderijen en gebruiksvoorwerpen te zien van het Zuiderzeegebied. In het verleden was er ook walvisvaarttentoonstelling. Deze collectie is echter overgedragen aan Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam.

Het Buitenmuseum[bewerken]

Op 6 mei 1983 opende Koningin Beatrix het Buitenmuseum, dat werd toegevoegd aan het Zuiderzeemuseum.[4] De locatie waar het is opgebouwd werd vóór 1970 gebruikt als opslagterrein van de Zuiderzeewerken inzake de aanleg van de dijk naar Lelystad. Het bestaat uit een dorp, aangelegd naar situaties van dorpen rond de Zuiderzee met voornamelijk authentieke (en enkele gekopieerde) panden uit het voormalig Zuiderzee- en Waddengebied. Het eerste pand dat werd opgebouwd was de Gasthuiskapel uit Den Oever die in de situatie van de kerk in Oosterend op Texel werd herbouwd. Het eerste pand dat al in 1948 in eigendom kwam van het Zuiderzeemuseum was het dijkhuis uit Hindeloopen waar anno 2016 een café in is gevestigd langs de dijk van het Buitenmuseum. Het interieur van dit dijkhuis heeft vele jaren in het Binnenmuseum tentoongesteld gestaan met daarin Hindelooper klederdracht die onder de klederdrachten rond de Zuiderzee een eigen stijl heeft. Verder worden er in het buitenmuseum diverse oude ambachten gepresenteerd en biedt het plaats aan een haventje dat is aangelegd naar de situatie zoals die op het eiland Marken was voor de vergroting aldaar. De scheepswerf langs deze haven is een van de kopieën in het museum. Het origineel staat in Arnhem in het Nederlands Openluchtmuseum. Het huis Siberië langs deze haven is een kopie van wat op Marken aan de haven staat, het is in vergelijking met de situatie daar 180 graden gedraaid.

1rightarrow blue.svg Zie ook: Lijst van bouwwerken in het Zuiderzeemuseum

De indeling[bewerken]

Het buitenmuseum is opgedeeld in vijf verschillende wijken, een klein industriegebied met kalkovens, een natuurgebied en waterwerken. [5] [6] De verschillende gebieden staan op de plattegrond hiernaast weergegeven. Voor de wijken zijn verschillende oude steden en dorpen aan de Zuiderzee als voorbeeld gebruikt.[7] Veel van de gebouwen in de verschillende wijken komen tevens uit het dorp of de stad die de wijk uitbeeld.

  • De Markerhaven is waar men linksboven op de plattegrond binnenkomt in het museum via de stadsingang. Het is een verkleinde weergave van de Marker Buurterhaven die in 1840 is aangelegd. Rondom de haven staan woningen uit Marken, Volendam en Monnickendam. Veel huizen zijn naar het Marker-type op palen of werven gebouwd. Voor de komst van de afsluitdijk stroomde Marken namelijk een paar keer per jaar over. Verder bevinden zich in de Markerhaven een replica van de Marker hellingschuur en een replica van het woonhuis Siberië.
  • Voor de Kerkbuurt rechts naast de Markerhaven is het Friese Hindeloopen als voorbeeld gebruikt. Het is een kerkkringdorp met de kapel uit Den Oever als centrum. Het erf rondom de kerk is gebaseerd op de situatie in Oosterend op Texel. Rondom de kapel staan een postkantoor uit Den Oever, een school uit Kollum, een drukkerij, een houtdraaierij en een fotosalon. Als hoofdtoegang is er een smal straatje ontworpen naar het model van de Vuldersstraat in Harderwijk die loopt van de klapbrug tot de kapel. In deze straat bevinden zich onder andere een snoepwinkel, een mandenmakerij en een smederij. Tevens zijn er in de andere straatjes nog een kuiperij, een kapsalon en een zeilmakerij te vinden.
  • Aan de rand van de Kerkbuurt ligt de stadsgracht wat kan worden gezien als de winkelstraat van steden en dorpen uit de twintigste eeuw. De stadsgracht is aan de kant van de Kerkbuurt opgebouwd naar Noord-Hollands voorbeeld met een stedelijke uitstraling en aan de andere kant naar Fries voorbeeld met landelijk karakter. Aan de stadse kant staan onder andere een slagerij, een origineel kaaspakhuis uit Landsmeer, een banketbakkerij en een apotheek met de bekende gapers. Aan de landelijke kant staan een aantal woningen, een boerenleenbank en verderop de stoomwasserij.
  • Onder de stoomwasserij in het Friese gedeelte van de stadsgracht ligt het Vissersdorp. De structuur van het vissersdorp is bijna identiek aan het Groningse Zoutkamp. Een aantal originele gebouwen uit Zoutkamp staan zelfs op hun oorspronkelijke plek in het museumdorp. Ten westen van het dorp ligt het buurtje Urk. Hier staan naast Urker woningen ook woningen uit Paesens, Moddergat, Vollenhove, Kampen en Monnickendam. In deze buurt kan men levende geschiedenis uit het Urk van 1905 zien. Daarnaast zijn er nog een borstelmakerij en een touwslagerij.
  • Rechts van het vissersdorp ligt de polder naar voorbeeld van de polders rondom het Friese Stavoren. Polders liggen gewoonlijk onder de zeespiegel waardoor er een continue strijd tegen het water is. In de polder bevind zich dan ook een molen die wanneer het slootwater te hoog komt te staan, het water weg kan pompen. In de negentiende en twintigste eeuw vervoerde boeren hun producten vanaf de akkers via veldschuiten. Dergelijke veldschuiten varen regelmatig rond in de museumgrachten waarbij bezoekers een rondje mee kunnen varen. Tevens is er in de polder een vissershuisje met een visrokerij.
  • Links van het vissersdorp liggen de kalkovens. In deze ovens worden schelpen tot kalk verbrand. De kalkovens zijn aan het water geplaatst voor de aanvoer van schelpen uit de Noordzee en de Waddenzee, maar ook zodat het bluswater nabij is. Wanneer de schelpen zijn verbrand wordt de kalk die overblijft namelijk naar het leshuis naast de grote schoorstenen gebracht om hier geblust te worden. Dit gebluste kalk wordt vaak in cement gebruikt. Naast het leshuis bevind zich het aankomst-/vertrekpunt van de veerboot voor de bezoekers die op de Houtribdijk of bij het station van Enkhuizen hebben geparkeerd.
  • Onder kalkovens bevinden zich de Waterwerken. Waterwerken bestaat uit 3 eilandjes in het water en een plein met een speeleiland. De eilandjes en het speeleiland zijn vernoemd naar de voormalige Zuiderzee-eilandjes Schokland, Urk, Wieringen en Pampus. De eilandjes zij via kleine roeibootjes te bereiken en op de eilanden zijn er verschillende activiteiten. Op het speeleiland kunnen de kleine kinderen naar dobbers vissen, op Urk kan men picknicken en omdat Pampus een voormalig verdedigingswerk van de Stelling van Amsterdam was, zijn hier waterkanonnen geplaatst.
  • Links naast de waterwerken is er een natuurgebied aangelegd. Middenin dit natuurgebied ligt een replica van een West-Friese boerderij uit de bronstijd uit 1500-800 voor onze jaartelling. Er bevind zich in het natuurgebied ook een kooikershuisje. In de punt is een picknickplaats ingericht met uitzicht op het Ijsselmeer.

Ambachten[bewerken]

In het buitenmuseum van het Zuiderzeemuseum zijn veel verschillende soorten ambachten van vroeger te vinden. Ambachten die nog zeer weinig of helemaal niet meer uitgevoerd worden. Met deze ambachten laat het Zuiderzeemuseum zien hoe het leven vroeger voor de bewoners was en hoe dit verschilt ten opzichte van het leven nu. Meerdere ambachten worden getoond in het museum, zoals: een visrokerij, een stoomwasserij, een slagerij, een drukkerij, een smederij, een mandemakerij, een kuiperij en een zeilmakerij. Op zaterdag 1 juli 2017 was het taandag in het Buitenmuseum. De taanketel in het Buitenmuseum is afkomstig van de Hoornse Visserij Vereniging de De Eensgezindheid waar iedere visser lid van was.[8]

Galerij[bewerken]

Tentoonstellingen (selectie)[bewerken]

Het Zuiderzeemuseum kent naast de vaste tentoonstellingen zoals de Schepenhal en de Reis rondom de Zuiderzee ook wisselende tentoonstellingen.

  • 2009-2010 Zuiderzee in kaart
  • 2010-2011 Huis|Stijl
  • 2011-2012 NIJVER|heden
  • 2012-2012 Jaar van het Water
  • 2013-2015 Nederland in 7 overstromingen - De Zuiderzee (in samenwerking met de NTR)[9]
  • 2014-2017 Designroute
  • 2014-2014 Ruik de tijd
  • 2015-2015 Reis je rijk
  • 2016-2016 Wild van Water
  • 2016-2017 10 Years of Thomas Eyck
  • 2017 Handgemaakt

Bijzonderheden[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bibliografie[bewerken]

  • Minshall Merlin - De avonturier (Guilt edged) uitgegeven bij Hollandia BV. Baarn 1976
  • Uit het Peperhuis., orgaan van de vrienden van het Zuiderzeemuseum (vele jaargangen)
  • Gidsjes voor binnen- en buitenmuseum uit verschillende jaren.