Censuur (informatie)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De United States Air Force censureert nieuwsberichten die informatie van WikiLeaks bevatten op haar computers[1]
Envelop uit 1962 met postzegel, portzegel, To-Pay-stempel en met een stempel van het Irish Film Censor's Office
Afbeeldingen die gecensureerd zijn omdat er geen panoramavrijheid in het respectievelijke land geldt
Boeken verbrand door de nazi's (Yad Vashem).

Censuur is het gebruiken van de macht van de staat, of ander controlerende macht, een bepaalde groepering, of van bepaalde individuen, om informatie achter te houden of de expressie aan banden te leggen.

Over het algemeen heerst de opvatting dat censuur voor "criminalisering" zorgt, van bepaalde acties, of van de (al dan niet suggestieve) communicatie van zulke acties. In moderne zin bestaat censuur uit elke poging om informatie, gezichtspunten of methoden van uitdrukking zoals kunst of schuttingtaal te verbannen. Het doel van censuur is om de status quo te handhaven, om de ontwikkeling van een maatschappij, of een afwijkende mening van een individu of een groep mensen, te onderdrukken. Censuur wordt onder meer aangetroffen in georganiseerde religies, clubs, sociale groepen en regeringen. Als voorstanders van vrijheid van meningsuiting zijn er ook dergelijke groepen die tegen censuur zijn.

Censuur kan worden onderscheiden in preventieve censuur, waarbij niet zonder toestemming vooraf gepubliceerd mag worden, en repressieve censuur, waarbij na publicatie een verbod of andere maatregelen tegen de publicatie worden getroffen.

Censuur kan enerzijds gebruikt worden om te voorkomen dat de macht van een bepaalde instantie wordt ondermijnd, maar anderzijds ook met het idee de burger te beschermen. Dit laatste argument is in de geschiedenis vaak door overheden misbruikt als rookgordijn voor het eerste. Een bekende uitspraak van Thomas Jefferson, de derde president van de VS, is: "It is error alone which needs the support of government. Truth can stand by itself."

In Nederland werd bijvoorbeeld film tot 1977 nog gecensureerd door een Centrale Commissie voor de Filmkeuring, maar is die preventieve censuur door de overheid tegenwoordig bij wet verboden (artikel 7 van de Nederlandse Grondwet). De Belgische Grondwet van 1830 was een van de eerste en de meest rechtlijnige om de vrijheid van meningsuiting te beschermen (artikel 19) en elke voorafgaande censuur door de overheid te verbieden (artikel 25). Het is veelal wel mogelijk dat mensen die bepaalde uitingen doen achteraf worden vervolgd. Desondanks zijn er in afgelopen decennia diverse voorvallen geweest in westerse landen waarin de staat het uiten van bepaalde meningen geblokkeerd heeft: In 2004 is bijvoorbeeld in het kader van terrorismebestrijding de Arabische zender Al-Manar zowel in de VS als in Frankrijk van de satelliet gehaald. De meeste westerse landen stellen het in twijfel trekken van de Holocaust strafbaar, sommige landen ook boeken of emblemen van de nazi's. Mensen zoals Noam Chomsky, vinden dit in strijd met de vrijheid van meningsuiting.

Censuur vanwege politieke motieven[bewerken]

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in alle door de nazi's bezette landen boeken van joodse auteurs via boekenverbrandingen vernietigd. Ook films, muziek en andere artistieke uitingen waarin mensen van andere rassen dan het blanke positief werden afgeschilderd werden gecensureerd. Alle moderne kunst werd als Entartete Kunst beschouwd en doorverkocht aan andere landen. Sinds het einde van deze oorlog zijn in Duitsland nog steeds grotendeels alle boeken en andere uitingen van nazisme verboden, waaronder boeken van bekende nazi's zoals Mein Kampf.

Ook andere dictaturen censureren vaak journalisten, oppositieleden en kunstenaars die kritiek leveren op het regime of verzet zouden kunnen inspireren. De staat controleert hierbij de pers en media. Schrijver Aleksandr Solzjenitsyn werd in 1974 uit Rusland verbannen omdat zijn boeken de Sovjet-Unie bekritiseerden. Bekend zijn de pogingen van Stalin om de geschiedschrijving te wijzigen, hiertoe werd zijn rivaal Trotski van foto's verwijderd (Trotski met bril):

Sinds de jaren 1980 en 1990 bestaat er ook het fenomeen van politiek correctheid waarbij racistische, seksistische of andere discriminerende elementen worden gecensureerd uit films, televisieseries en andere media. Vaak worden hierbij ook kunstwerken gecensureerd die gemaakt werden in een tijd waarin deze zaken niet als aanstootgevend werden gezien. Een bekend voorbeeld zijn de vele Amerikaanse films uit het interbellum waarin gelachen wordt met stereotype voorstellingen van Afro-Amerikanen en andere niet-blanke rassen.

In het begin van de 21e eeuw is de politieke correctheid gaandeweg verdrongen door de nieuwe politieke correctheid. Deze nieuwe politieke correctheid brengt ook zijn eigen vorm van censuur met zich mee, waarbij kritiek op (extreem)rechtse politiek wordt geweerd. Zo werd de Willem Arondeuslezing van de historicus Thomas von der Dunk in het Provinciehuis van Noord-Holland in Haarlem afgelast wegens een te kritische politieke toonzetting[2].

Censuur vanwege religieuze motieven[bewerken]

Doorheen de geschiedenis zijn veel boeken, toneelstukken en wetenschappelijke werken verboden geweest vanwege religieuze motieven. Het Vaticaan had zelfs tot diep in de 20ste eeuw een index waarop alle boeken belandden waarvan de ideeën in strijd waren met de leer van de katholieke kerk. Deze Index librorum prohibitorum werd in 1968 door paus Paulus VI opgeheven. In 1989 werd Salman Rushdies boek De Duivelsverzen door de Iraanse ayatollah Khomeini verboden via een fatwa op verdenking van blasfemie, waardoor de auteur gedwongen werd onder te duiken. Sinds de controverse over de Jyllands-Posten-cartoons waarin de profeet Mohammed werd afgebeeld vermijden ook andere media angstvallig afbeeldingen van de profeet. Een aflevering van de animatieserie South Park, 201 werd in 2010 verboden omdat ze Mohammed als personage opvoerden.

Censuur vanwege seks en geweld[bewerken]

Sommige zaken worden gecensureerd omdat ze seksuele thema's hadden, zoals Lady Chatterley's Lover dat decennialang niet verkrijgbaar was in Groot-Brittannië. Ook beelden van naaktheid (borsten, billen, geslachtsdelen) worden in veel landen onzichtbaar gemaakt via zwarte balkjes of vaaggemaakte beelden. Dit gebeurde bijvoorbeeld tijdens de heruitzending van het "Nipplegate"-incident rond popzangeres Janet Jackson in 2004.

Op televisie en radio, vooral in Engelstalige landen, worden scheldwoorden, krachttermen of seksueel getinte woorden en begrippen vaak met een pieptoon onverstaanbaar gemaakt. Dit gebeurt onder meer bij talkshows waar mensen elkaar beginnen uit te schelden, zoals The Jerry Springer Show, of in videoclips. Eind jaren 80 ontstonden de PMRC-stickers met "Parental Advisory: Explicit Lyrics", waarop kopers gewaarschuwd worden als een muziekalbum controversiële thema's of woorden gebruikt.

Soms worden videobeelden, foto's of geluidsfragmenten zelf niet gecensureerd, maar knipt men hele scènes weg of wordt bepaald materiaal gewoon niet uitgezonden of gepubliceerd. Scènes met hevig geweld of mensen die voor de camera sterven, worden geëxecuteerd of worden vermoord worden zelden getoond. In 1989 werd bijvoorbeeld de executie van de Roemeense dictator Nicolae Ceauşescu en zijn vrouw Elena weliswaar gefilmd, maar de meeste zenders toonden enkel de beelden vóór en na de executie.

Media die zich richten op kinderen worden hevig gecontroleerd. Zo wordt in veel kinderprogramma's ongepast gedrag dat kinderen zouden kunnen imiteren gecensureerd, zoals roken of geweld. Videospelletjes zijn ook vaak het onderwerp van censuur, vanwege het hevige geweld.

Censuur vanwege smaad[bewerken]

Boeken kunnen soms ook gecensureerd worden op beschuldiging van smaad of laster. Zo werd in 1999 Herman Brusselmans' boek "Uitgeverij Guggenheimer" in België verboden omdat modeontwerpster Ann Demeulemeester vond dat Brusselmans haar te zwaar beledigd had. In 2008 werd een nummer van het blad Humo uit de handel gehaald vanwege een humoristisch bedoelde fotomontage rond politiefunctionaris Fernand Koekelberg.

Militaire censuur[bewerken]

Militaire censuur is een verhaal apart. De militaire censor controleert brieven van soldaten naar het thuisfront, om te voorkomen dat geheime informatie openbaar wordt en/of bij de vijand terecht komt. Zo mag een militair vaak niet vertellen waar hij precies gelegerd is. Ook wordt angstvallig negatief nieuws onderschept om te vermijden dat het moreel van de bevolking of de soldaten zelf wordt ondermijnd. Zo werd tijdens de Golfoorlog (1991) in Irak weinig gefocust op de mensenslachtoffers die sneuvelden, maar wel op de hoogtechnologische wapens die werden ingezet.

Zelfcensuur[bewerken]

Een bijzondere vorm van censuur is zelfcensuur. Een artiest censureert zelf bepaalde of volledige delen uit zijn eigen werk. Het bekendste voorbeeld is Stanley Kubrick die van 1973 tot zijn dood in 1999 de film A Clockwork Orange in Engeland volledig verbood, evenals alle merchandising en distributie. De film inspireerde namelijk een groot aantal copycat-moorden en verkrachtingen en Kubrick was bang dat hij hiervan ook ooit het slachtoffer kon worden.

Trivia[bewerken]

In 2007 probeerde de Motion Picture Association of America publicatie van het DeCSS programma tegen te gaan. DeCSS is software die de inhoud van een dvd kan ontcijferen die versleuteld is met het Content Scrambling System (CSS). Programmeur Phil Carmody herschreef toen DeCSS zodat de code een priemgetal opleverde[3], wat de nodige ophef gaf over "censuur van een priemgetal". De MPAA is echter een private organisatie.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties