Etty Hillesum

Esther (Etty) Hillesum (Middelburg, 15 januari 1914 – Auschwitz, Polen, ca. 30 november 1943), geboren in een joods-Nederlandse familie, kreeg bekendheid door de publicatie van haar dagboek, 38 jaar nadat zij in Auschwitz werd vermoord. In haar dagboek verwoordde ze haar persoonlijke, innerlijke ontwikkeling te midden van de turbulentie van de Tweede Wereldoorlog en de absurditeiten van de Holocaust. Het boek is niet alleen een sterk persoonlijk document, maar geeft ook enig inzicht in de wijze waarop de anti-Joodse maatregelen en deportaties in die jaren op Joden zelf zijn overgekomen.

Biografie

Jeugd

Hillesum werd geboren in Middelburg maar woonde sinds 1924 in Deventer en ging hier naar het stedelijke gymnasium. Haar vader was eerst in Middelburg leraar klassieke talen en werd later rector op van het gymnasium in Deventer. Etty's moeder Rebecca was geboren in Rusland, maar vluchtte in 1907 met kaalgeschoren hoofd en soldatenkleren naar Amsterdam vanwege een grote jodenvervolging (pogrom). Ondanks dat haar overgrootvader opperrabbijn was in Zwolle, kreeg ze tijdens haar jeugd weinig van dit geloof mee. De familie liet zich in 1937 uitschrijven als lid van de Joodse gemeente.

In 1932 ging ze in Amsterdam rechten studeren. Deze studie sloot ze op 4 juli 1939 met succes en volgende hierna een studie Slavische talen in Leiden. Deze studie voltooide ze niet. Tot haar vertrek naar Kamp Westerbork voorzag ze in haar levensonderhoud door privé-lessen Russisch te geven. Etty had twee broers: Mischa, die een begaafd pianist was en Jaap (Jacob), die arts was.

Dagboek

In 1941 ontmoette ze de 54-jarige uit Duitsland gevluchte ex-bankier genaamd Julius Spier en ontstond een liefdesrelatie. Spier was handlijnkundige en had een kleine praktijk in zijn woning aan de Courbetstraat. Hij was verloofd met Hertha Levi, die in Engeland op hem wachtte. Op advies van Spier begon Etty op 9 maart 1941 met het schrijven van een dagboek. Het doel was dat ze hiermee door de oudere en nieuwere delen te vergelijken inzicht zou krijgen in haar persoonlijke ontwikkeling. In dit dagboek beschreef ze haar gevoelens, alledaagse ervaringen en gedachten. Haar minnaar werd in dit dagboek vermeld met de letter S.

Inmiddels had zij al verschillende malen Joodse studenten geholpen en in juli 1942 kreeg ze een baan als administratief medewerkster bij de Joodsche Raad, de Joodse organisatie die in opdracht van de Duitsers de Joodse gemeenschap in Nederland moest besturen. Etty's broer Jaap bemiddelde voor het verkrijgen van dit werk. Na enige tijd kwam ze terecht op de afdeling 'Sociale Verzorging Doortrekkenden' in Westerbork. Omdat de medewerkers van de raad zelf Joods moesten zijn voelde ze zich in eerste instantie zeker bij deze baan. Vanwege het werk genoot ze een uitzonderingspositie en mocht vrij het doorgangskamp in en uit. In het kamp, dat ze in haar dagboek als "de hel" omschrijft, probeerde ze haar Joodse volksgenoten die wachtten op transport naar Polen te helpen. In augustus 1942 moest ze zelf verplicht verhuizen naar deportatiekamp Westerbork. Doordat haar uitzonderingsbewijs nog geldig was reisde zij zonder problemen nog een aantal malen naar Amsterdam. Vanuit zowel Amsterdam als Westerbork beschreef ze haar ervaringen in tientallen brieven. In 1943 werden twee brieven illegaal uitgegeven onder de misleidende titel "Drie brieven van den kunstschilder Johannes Baptiste van der Pluym (1843-1912)".

Ze besloot niet onder te duiken en ging op 6 juni 1943 opnieuw naar Westerbork. In juli 1943 verloor ze haar uitzonderingspositie en werd hierdoor een gewoon kampbewoonster. Op 7 september 1943 werd zij met haar ouders en haar broer Mischa door de nazi’s getransporteerd naar concentratiekamp Auschwitz, waar ze op 30 november 1943 op 29-jarige leeftijd omkwam. Haar dagboek eindigt op 6 september 1943 met het bericht van een vriend. Eind september belandde ook haar broer Jaap in Westerbork, hij overleed tijdens een gevangenentransport.

De familie Smelik had de dagboeken in bewaring en deed vele tevergeefse pogingen om er een uitgever voor te interesseren. Tenslotte werden Etty's dagboeken, of althans een groot deel ervan, gebundeld en in 1981 uitgegeven door Jan Geurt Gaarlandt van uitgeverij De Haan onder de titel Het verstoorde leven - Dagboek van Etty Hillesum. Het boek werd onmiddellijk veel gelezen en is in de meeste belangrijke talen vertaald.

Etty Hillesum Lyceum

De Deventer organisatie voor voortgezet onderwijs heet het Etty Hillesum Lyceum. Deze organiseert jaarlijks de Etty Hillesumlezing in samenwerking met onder meer de Saxion Hogescholen en het Etty Hillesum Centrum. Op 17 november 2006 was de spreker Haci Karacaer, directeur van Milli Görüş Nederland; zijn indringende en persoonlijke pleidooi tegen een mentaliteit van hokjesgeestdenken en voor het belang van bruggenbouwen verscheen dezelfde dag in het Opinie-katern van NRC Handelsblad onder de titel Terug bij af.

Etty Hillesum centrum

'Het Verstoorde Leven'
Etty Hillesum monument (1985) te Deventer van Arno Kramer

In Deventer staat sinds 5 mei 1996 ook het Etty Hillesum centrum. Dit hanteert als centrale leus een van de uitspraken van Etty: De omstandigheden, de goede en de slechte, moet men aanvaarden, wat niet belemmert dat men zijn leven eraan kan wijden de slechte te verbeteren…. Het centrum organiseert lezingen, exposities, concerten, en andere activiteiten rond thema’s als vrede, mensenrechten, bezinning en maatschappelijke inzet veelal in het teken van verdraagzaamheid en risico's van vreemdelingenhaat.

Bibliografie

Primaire bronnen

• The original handwritten letters and diaries of Etty Hillesum. Amsterdam: Jewish Historical Museum, 1941-43.
• Twee brieven uit Westerbork van Etty. Introduction by David Koning. The Hague: Bert Bakker/Daamen N.V., 1962.
• Het Verstoorde leven: Dagboek van Etty Hillesum 1941-1943. Edited with an introduction by Jan Geurt Gaarlandt. Haarlem: De Haan, 1981.
• Het Verstoorde leven is translated in at least fourteen languages: England: Etty - A Diary (1983) Germany: Das denkende Herz der Baracke (1983) Denmark: Et kraenket liv (1983) Norway: Det tenkende hjerte (1983) Sweden: Det förstörda livet (1983) Finland: Päiväkirja, 1941-1943 (1984) America: An Interrupted Life (1984) Brasil: Una Vida Interrompida (1984) Italy: Diario 1941-1943 (1985) Argentina: Una Vida Interrompida (1985) Israël: Chajjiem Kerotiem; Jomana sjel (1985) Japan (1985) and Hungary. France: Une Vie Bouleversée. Journal 1941-1943, translation par Philippe Noble. Editions du Sieul. Paris, 1985.
• Het denkende hart van de barak. Brieven van Etty Hillesum. Edited with an introduction by Jan Geurt Gaarlandt. Haarlem: De Haan,1982.
• In duizend zoete armen: Nieuwe dagboekaantekeningen van Etty Hillesum. Edited with an introduction by Jan Geurt Gaarlandt. Haarlem: De Haan, 1984.
• Etty: A Diary 1941-1943. Introduction by Jan Geurt Gaarlandt, translation by Arnold J. Pomerans. London: Johathan Cape, 1983.
• An Interrupted Life: The Diaries and Letters of Etty Hillesum 1941-1943. Introduction by Jan Geurt Gaarlandt, translation by Arnold J. Pomerans. New York: Pantheon Books,1984.
• Letters from Westerbork. Introduction by Jan Geurt Gaarlandt, translation by Arnold J. Pomerans. New York: Pantheon Books,1986.
• Letters from Westerbork. Introduction by Jan Geurt Gaarlandt, translation by Arnold J. Pomerans. London: Johathan Cape,1987.
• An Interrupted Life and Letters from Westerbork. New York: Henry Holt,1996.
• An Interrupted Life: The Diaries and Letters of Etty Hillesum. Preface by Eva Hoffman, London: Persephone Books,1999.
• Etty: The Letters and Diaries of Etty Hillesum 1941-1943.Edited with an introduction by Klaas A. D. Smelik, translation by Arnold J. Pomerans. Ottawa, Ontario: Novalis Saint Paul University - William B. Eerdmans Publishing Company, 2002.
• Etty: De nagelaten geschriften van Etty Hillesum 1941-1943. Edited, introduced and annotated by Klaas A. D. Smelik. Amsterdam: Uitgeverij Balans, 1986.

Secundaire bronnen

• Gaarland, J. Geurt, ed. Men zou een pleister op vele wonden willen zijn: Reacties op de dagboeken en brieven van Etty Hillesum. Amsterdam: Balans, 1989.
• Oord, Gerrit van, ed. L’esperienza dell’Altro: Studi su Etty Hillesum. Rome: Sant’Oreste, 1990.
• Brenner, Rachel Feldhay. Writing as Resistance: Four Women Confronting the Holocaust: Edith Stein, Simone Weil, Anne Frank, Etty Hillesum. Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 1997.
• Costa, Denise de. Anne Frank and Etty Hillesum: Inscribing spirituality and sexuality. Vertaling naar het Engels door Mischa F. C. Hoyinck en Robert E. Chesal. New Brunswick, New Jersey en Londen: Rutgers University Press, 1998.
• Brandt, Ria van den & Smelik, Klaas A.D. Etty Hillesum in facetten. Nijmegen: Uitgeverij Damon, 2003.
• Coetsier, Meins G. S. Heaven in Hell: A Voegelinian Exploration of the Life and Writings of Etty Hillesum
• Charles Juliet, Dominique Sterckx et Claude Vigée, Etty Hillesum, « histoire de la fille qui ne savait pas s’agenouiller ». Préface de Liliane Hillesum. Paris : Arfuyen, 2007.
• Brandt, Ria van den & Smelik, Etty Hillesum Studies: Etty Hillesum in context. Assen: Gorcum, 2008. (ISBN 978-0-8262-1797-4)
• Coetsier, Meins G. S. Etty Hillesum and the Flow of Presence: A Voegelinian Analysis. Columbia Missouri: University of Missouri Press, 2008. (ISBN 978-0-8262-1797-4)
• Coetsier, Meins G. S. 'God? ... Licht in het duister: Twee denkers in barre tijden: de Duitse filosoof Eric Voegelin en de Nederlands- Joodse schrijfster Etty Hillesum,'in Etty Hillesum Studies: Etty Hillesum in context, red. Ria van den Brandt en Klaas A.D. Smelik, Assen: Gorcum, 2008. (ISBN 978-0-8262-1797-4)
• Patrick Woodhouse, Etty Hillesum: A life transformed. London, Continuum, 2009, 166 pp.
• Yves Bériault, o.p., Etty Hillesum témoin de Dieu dans l'abîme du mal, Montreal, Médiaspaul, 2010, 192p.
• Catherine Chalier, Etty Hillesum, Rejoindre la vie que je portais en moi, in: Le désir de conversion, Seuil, Paris, 2011, pp. 229-276.
• Marie-Hélène Du Parc Locmaria, Tant souffrir et tant aimer selon Etty Hillesum, Éditions Salvator, Paris, 2011, 256p.

Film

• Film "THE CONVOY (Etty Hillesum)", A. Bossuroy 2009

Version FR, EN, DE, PL, ES, IT: Documentary Film

Zie ook

• Rainer Maria Rilke
• Jung
• Kamp Westerbork
• Auschwitz

Externe links

• JHM
• The girl that learned to kneel: the mystical aspects of the life and thought of Etty Hillesum
• Etty Hillesum and the Flow of Presence (University of Missouri Press)
• Etty Hillesum and the Flow of Presence: A Voegelinian Analysis (engl.)
• Etty - a one-woman play adapted from Etty Hillesum's diaries
• The Etty Hillesum Research Centre, Ghent University, Belgium
• Etty Hillesum Congress 2008, Ghent University, Belgium
• EVS
• FPA - Flow of Presence Academy
• Etty Hillesum op Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland
• Profiel bij de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (dbnl)
• Etty Hillesum centrum

Referenties