Karl May

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Voor de gelijknamige stripreeks, zie Karl May (stripreeks).
Karl May
Het huis waar Karl May geboren is.
Villa Shatterhand.
Het graf van Karl May.

Carl Friedrich May (Ernstthal, 25 februari 1842Radebeul, 30 maart 1912), meestal Karl May genoemd, was een Duitse schrijver, die wereldwijd bekend is geworden door zijn verhalen over Winnetou en Old Shatterhand in het Wilde Westen en in mindere mate de verhalen van Kara Ben Nemsi en Hadji Halef Omar in het Midden-Oosten.

Levensloop[bewerken]

Karl May werd geboren in Hohenstein-Ernstthal, als vijfde kind van de wever Heinrich May en zijn echtgenote Wilhelmina Weise. Kort na zijn geboorte werd hij blind door vitaminegebrek. Negen van de dertien andere kinderen in het gezin stierven op jeugdige leeftijd. Gedurende zijn blinde kinderjaren vertelde zijn grootmoeder hem veel sprookjes, waardoor zijn fantasie zich ontwikkelde. Op vier- of vijfjarige leeftijd werden hem na medisch onderzoek de juiste voedingsmiddelen (vitamine A & D) toegediend, waarna hij kon zien.

Op 29 september 1856 begon hij een opleiding tot leraar in Waldheim, Saksen. Hier werd hij in 1860 veroordeeld wegens diefstal van zes kaarsstompjes.

In 1861 legde May het leraarsexamen af. Hij werd als leraar aangesteld bij de fabrieksschool in Altchemnitz. Hier werd hij op 26 december wegens diefstal (een horloge, dat hij van een kamergenoot overdag mocht lenen, nam hij voor het weekend mee naar huis, waarna de kamergenoot aangifte deed) veroordeeld tot een vrijheidsstraf. Hij verloor zijn betrekking en zijn lesbevoegdheid.

Toen hij zich in 1865 voor een vermogend arts uitgaf, werd hij betrapt en tot vier jaar tuchthuis veroordeeld; hij kwam voortijdig vrij in 1868. Hij beging hierna in verschillende betrekkingen nieuwe diefstallen, waarvoor hij van 1870 tot 1874 in het tuchthuis in Waldheim gevangenisstraf uitzat. Hij kwam weer op het rechte pad toen hij de katholieke lekencatecheet Kochbar ontmoette.

In de periode 1875-1878 had May een aanstelling als redacteur van de colportageweekbladen Der Beobachter an der Elbe en Frohe Stunden. Deze bladen waren het eigendom van uitgever Heinrich Gotthold Münchmeyer. May begon toen enkele zelfgeschreven verhalen te publiceren. In 1880 huwde hij met Emma Pollmer, met wie hij al enkele jaren samenwoonde.

De jaren 1881-1887 vormden een hoogtepunt in zijn bestaan als schrijver. In het katholieke gezinsblad Deutscher Hausschatz verschenen de eerste versies van zijn reisavonturen als De doodskaravaan, Door Koerdistan en Naar Istanbul. Ook begon hij in deze periode aan zijn vijf grote Münchmeyerromans, waaronder De liefde van de Ulaan, De wraakjacht rond de aarde, De verloren zoon, Duitse harten, Duitse helden en De weg naar het geluk. Deze laatste vier verschenen onder diverse pseudoniemen. De reden hiervoor was dat ze een bepaalde mate van erotiek bevatten, wat in die tijd ongepast was. Münchmeyer beschouwde dit als een noodzakelijk middel voor de losse huis-aan-huis verkoop van zijn bladen, maar ze waren strijdig met Mays idealen van liefde voor de natuur, voor mensen, God en vrede.

In 1888 kreeg May een vaste aanstelling als medewerker aan het Stuttgarter tijdschrift Der gute Kamerad. Vanaf 1892 verschenen zijn reisvertellingen in steeds grotere oplagen. De meeste van zijn Amerikaanse romans kenmerken zich door een christelijke, romantische inslag. Door de goede verkoop van zijn boeken ging het hem voor de wind.

In 1899-1900 ondernam hij zijn eerste reis naar de Oriënt. Ook maakte hij een reis naar Amerika (1908), vanwaar hij veel originele souvenirs uit het dagelijks leven van verschillende indianen meenam. Op 4 maart 1903 liet hij zich scheiden van zijn vrouw, en huwde op 31 maart met zijn secretaresse Klara Plöhn. Hij ging zichzelf als groot literator zien, maar zijn latere werk (Babel en Bijbel, Naar het land van de zilveren leeuw, Vrede op aarde) vond geen erkenning.

In 1904 werden de vroegere veroordelingen van May bekend bij het publiek, waardoor hij veel sympathie verloor. Er ontstond zelfs een hetze tegen hem, culminerend in, bijvoorbeeld, Lebius' brochure Karl May - ein Verderber der deutschen Jugend. Tijdens processen tegen het publiceren van zijn Münchmeyerromans onder zijn eigen naam verloor hij veel van het geld dat hij met schrijven had verdiend. Toen hij in 1912 overleed, was hij een gebroken man.

Na zijn dood richtte zijn vrouw Villa Bärenfett (Villa Berenvet) in met souvenirs van hun Amerikareis. Het was een van de uitgebreidste tentoonstellingen van originele 19e-eeuwse Indiaanse attributen in Europa. Deze villa is, evenals Villa Shatterhand, te bezichtigen in Radebeul, Duitsland.

Werken[bewerken]

Algemeen[bewerken]

De werken van May worden meestal ingedeeld in:

  • Reisverhalen
  • Jeugdverhalen
  • Colportageromans (ook Münchmeyerromans genoemd)
  • Overige

De werken van May worden niet gerekend tot de literatuur (in engere zin), maar tot de lectuur (Duits: Trivialliteratur) en May wordt dan ook wel als volksschrijver aangeduid. In Nederland worden zijn werken als jeugdlectuur beschouwd, en vele volwassenen kwamen er niet voor uit dat zij ook May lazen[1].

Enkele kenmerken die men in zijn werken vindt:

  • De personages zijn duidelijk verdeeld in "de goeden" en "de kwaden"
  • Duitse personages horen vrijwel altijd bij "de goeden"
  • Uitgebreide landschapsbeschrijvingen
  • De minimale rol van vrouwen en liefde
  • Sterke aanwezigheid van het Christendom, in latere werken grenzend aan bekeringsdrang
  • De bovenmenselijke vaardigheden en kennis van de helden uit de verhalen
  • De helden hebben ongeveer altijd gelijk
  • De helden zijn meestal in staat hun vijanden te vergeven
  • Een held is niet iemand die zijn uiterste best doet een held te wezen
  • De personages verblijven zelden lang op dezelfde plaats; ze zijn vrijwel voortdurend onderweg
  • Veelvuldige gevangenneming en bevrijding van zowel de "goeden" als de "kwaden"
  • Totale afwezigheid van materiële zorgen

Pseudoniemen[bewerken]

De werken van May werden uitgebracht onder de volgende namen en pseudoniemen: Karl May (of Dr. Karl May), Carl May, Capitain Ramon Diaz de la Escosura, M. Gisela, Hobble-Frank, Karl von Hohenthal, D. Jam, Prinz Muhamêl Lautréaumont, Ernst von Linden, P. van der Löwen, Emma Pollmer (de naam van zijn eerste vrouw) en Richard Plöhn.

De verhalen[bewerken]

De meeste verhalen spelen zich af in de negentiende eeuw, tussen 1860 en 1880.

De namen van de personages zijn in enkele gevallen verschillend per uitgave of bewerking. De meest bekende zijn:

Uit de verhalen die spelen in Noord-Amerika
Apache-opperhoofd Winnetou (met zijn zilverbuks, en zijn paard Iltshi) en zijn blanke bloedbroeder Old Shatterhand (met zijn paard Hatatitla, Henrybuks en berendoder), en verder: Dick Hammerdull en Pitt Holbers, Hobble-Frank, Intshu Tshuna, Lange Davy en Dikke Jemmy, Nsho-Tshi, Old Death, Old Firehand, Old Surehand, Old Wabble, Ribanna, Sam Hawkens / Sam Barth, Dick Stone, Will Parker, Sans-Ear, Santer, Tangua, Tante Frolic / Tante Droll.
Uit de verhalen die spelen in de Oriënt
Kara Ben Nemsi (met zijn paard Rih) en Hadji Halef Omar, en verder: Krüger Bey, Lord Lindsay.

Versies[bewerken]

May heeft zeer veel geschreven: zijn bibliografie in het Karl-May-Handbuch beslaat 23 bladzijden[2]. Van een aantal van zijn werken zijn bewerkingen gemaakt, zowel door hemzelf als door anderen. Er zijn werken verschenen onder verschillende titels. Sommige werken zijn verspreid over meerdere banden uitgegeven, maar verschillende uitgaven waren verschillend in aantallen banden, indeling en titels. Het is ook voorgekomen dat een werk een nieuwe titel kreeg, waarna een ander werk de oude titel als nieuwe titel kreeg, bv. Old Surehand III dat later Old Surehand II ging heten. Ook hergebruikte May regelmatig (delen van) oude verhalen in nieuwe. Van de werken zijn meerdere vertalingen gemaakt, en sommige vertalingen zijn later weer bewerkt en heruitgegeven. Dit alles heeft als gevolg dat het niet eenvoudig is een overzicht te maken van de boeken van Karl May. Ook over de Duitse en Nederlandse uitgaven zijn veel artikelen en boeken geschreven: een lijst met titels in het Karl-May-Handbuch beslaat 20 bladzijden[2]. Overigens betekent het "bewerkt zijn" van een werk van May in een aantal gevallen dat het (soms sterk) ingekort is; een eufemistische omschrijving dus.

Uit een voorwoord[3]:

Bij de bewerking dezer uitgave zijn wij van de stelling uitgegaan, dat de jeugd, die gaarne de boeken van Karl May leest, een vlot geschreven boek weet te waardeeren. Daarom hebben wij gemeend, hier en daar bij de vertaling verkorting te moeten toepassen, door weg te laten wat, hetzij als specifiek Duitsche woordspeling, hetzij als betrekking hebbend op specifiek Duitsche toestanden, voor den Nederlandschen jeugdigen lezer onbegrijpelijk is. Bovendien kwam het ons wenschelijk voor, de vaak te lange landschapsbeschrijvingen e.d. en de vele in het origineel voorkomende herhalingen, die o.i. slechts storend werken, of in het geheel niet of beknopt weer te geven.

Uitgevers van Nederlandstalige edities[bewerken]

ca. 1940, Indiaan te paard met lans

In de loop van de tijd zijn May's werken in het Nederlands uitgegeven door minstens 55 uitgeverijen. De voornaamste worden hier genoemd, met de periode waarin de werken werden uitgegeven[4].

  • W.H.J. van Nooten, Haarlem, gaf in 1890 De oude dood uit als eerste Nederlandstalige boek van May.
  • Van Goor Zonen, Gouda, 1895 - 1903
  • Uitgevers-maatschappij "Nederland", 's-Gravenhage, 1895 - 1907
  • H.J.W. Becht, Amsterdam, 1904 - 1984. Latere edities zijn geïllustreerd door Hans G. Kresse.
  • A.G. Schoonderbeek, Laren, 1919 - 1945 (gerekend tot de mooist uitgegeven Karl May-boeken)
  • Frany (een soort huismerk van de HEMA), 1930 - 1948 (in twee verschillende uitgaven)
  • Hollandsch Uitgeversfonds, Amsterdam , 1928 - 1942
  • Onbekende uitgever, reeks meestal omschreven als "Indiaan te paard met lans", 1935 tot in jaren 1940
  • Uitgeversfonds Het Boekhuis, Ledeberg (Gent) (later Het Boekhuis, Antwerpen), 1934 - 1955
  • Prisma-boeken, Het Spectrum, Utrecht, 1962 - 1967, twee reeksen van elk 25 pockets, met een groot aantal herdrukken van de populairste boeken was deze reeks een groot succes. In latere jaren werden delen uit de reeksen opnieuw uitgegeven.
  • Skarabee, Laren, ca. 1970
  • Omega Jeugdboekerij, Amsterdam, 1976 - 1982, bewerkingen tot kinderboeken, fraai geïllustreerd
  • W&L boeken (Loeb), Amsterdam, 1983 - 1986, 18 delen die de Duitstalige Gesammelte Werke vrij precies volgen
  • Kadmos, Utrecht/Weert, 1988 - 1992, een productie voor Boek en Plaat
  • Rebo Producties ("Remainder Books"), 1991

De uitgaven van "Frany" en "Hollandsch Uitgeversfonds" lijken nogal op elkaar.

Overzicht van Nederlandse titels[bewerken]

Hieronder een overzicht van een deel van de in het Nederlands verschenen werken van May. Als uitgangspunt is de 50-delige reeks Prismapockets van uitgeverij Het Spectrum genomen, aangezien dat de reeks is met zowel de meeste titels als de grootste verspreiding en bekendheid. Het overzicht is niet volledig en bevat wellicht fouten.

Nr. Titel Originele of verwante Duitse titel(s) Elders uitgegeven als Opmerkingen
De verhalen over het Wilde Westen (spelen tussen 1860 en 1880)
1 Winnetou, het grote opperhoofd Winnetou I Winnetou, het opperhoofd der Apachen
Winnetou, het grote Apache opperhoofd
met Sam Hawkens, Nscho-Tschi en Santer
2 Old Shatterhand Winnetou II Winnetou en Old Shatterhand
3 De zoon van de berejager Unter Geiern (ook bekend als
Der Sohn des Bärenjägers en
Der Geist des Llano estakado)
Het geheim van de witte bizon
De gieren van het rotsgebergte
4 De Zwarte Mustang, met:
- Sans-Ear de woudloper
- De Zwarte Mustang
Winnetou III
Halbblut (ook bekend als Der Schwarze Mustang)
De vloek van het goud met Sans-Ear en Hobble Frank
5 De oase in de Llano Estacado Old Surehand I De Llano Estacado
Old Surehand
De bevrijding van Old Surehand
met Old Wabble en "Bloody Fox"
6 Het geheim van Old Surehand Old Surehand II De Duivelskop van het Rotsgebergte
Afrekening aan de Duivelskop
met Dick Hammerdull en Pitt Holbers; Old Wabble's dood
7 De schat in het Zilvermeer Der Schatz im Silbersee met Old Firehand, tante Frolic en lord David Lindsay.
bijzonderheid: het verhaal wordt niet verteld door Old Shatterhand
8 Winnetou en de goudzoekers Weihnacht Het goud van Winnetou met "Carpio"
9 De Oliekoning Der Ölprinz De Petroleumkoning
Bandieten en landverhuizers
Winnetou als overwinnaar
10 De rotsvesting in Sonora Die Felsenburg
Krüger Bei
De Landverhuizers
De zonen der Mimbrenjo's
11 Winnetou bij de bedoeïenen Krüger Bei en
Satan und Ischariot
Old Shatterhand als detective
Het graf van de Comanche
met "de Meltons"
12 De dood van Winnetou, met:
- Het slot in het Oerwoud
- De dood van Winnetou
Satan und Ischariot
Winnetou III
Old Shatterhand als detective
Winnetou's dood / De zonen der Mimbrenjo's I
13 De boodschap van Winnetou Winnetous Erben
(ook bekend als Winnetou IV)
Winnetou's testament
De zonen der Mimbrenjo's II
speelt in 1908
Delen 14 en 15 vormen samen één verhaal, dat speelt in Zuid-Amerika
14 Aan de Rio de la Plata Am Rio de la Plata
15 De Koningin van Gran Chaco In den Kordilleren
De verhalen over de Oriënt, de originele reeks met Kara Ben Nemsi
16 Kara Ben Nemsi, de held uit de woestijn Durch die Wüste
(ook bekend als Durch Wüste und Harem)
Kara-ben-Nemsi, de held uit het avondland
Kara-Ben-Nemsi
17 Door het woeste Koerdistan Durchs wilde Kurdistan
Reise-Abenteuer in Kurdistan
In Koerdistan
Door Koerdistan
Tussen rovers en bloedwrekers
18 Van Bagdad naar Istanboel Von Bagdad nach Stambul
(ook bekend als Die Todes-Karavane)
Van Bagdad naar Stamboel
19 In de rotskloven van de Balkan In den Schluchten des Balkan In de schuilhoeken van de Balkan
20 Door het land der Skipetaren Durch das Land der Skipetaren
21 De bandiet der Albaanse bergen Der Schut en Im Sudan De strijd in de Albaanse bergen
Overige verhalen over de Oriënt
22 Mensenjagers aan de Nijl Menschenjäger
(ook bekend als Der Mahdi I: Am Nile
en als Im Lande des Mahdi I)
Mensenjagers
23 In het land van de Mahdi Der Mahdi
(ook bekend als Der Mahdi II: Im Sudan
en als Im Lande des Mahdi II)
24 De laatste slavenjacht Im Sudan,
tweede vertelling uit Der Schut,
zesde vertelling uit Der Löwe der Blutrache.
(Ook bekend als Die letzte Sklavenjagd)
Het einde van de slavenjager
25 De smokkelaars van de Tigris Bei den Trümmern von Babylon
(ook bekend als Im Reiche des silbernen Löwen II)
Kara ben Nemsi en de smokkelaars van de Tigris
Kara ben Nemsi in de toren van Babel
Nr. Titel Originele of verwante Duitse titel(s) Elders uitgegeven als Opmerkingen
Delen 26 t/m 30 vormen samen één verhaal, naar het Duitse Waldröschen; De wraakjacht rond de aarde.
26 Slot Rodriganda Schloß Rodriganda
27 De piramide der Azteken Die Pyramide des Sonnengottes
28 Juarez van Mexico Benito Juarez
29 Kanselier en prairiejager, met
- Spoorzoeker Giersnavel
- Woudroosje
Trapper Geierschnabel
30 De stervende Keizer Der sterbende Kaiser
Delen 31 t/m 34 vormen samen één verhaal, naar het Duitse Die Liebe des Ulanen.
31 De weg naar Waterloo Der Weg nach Waterloo vele verschillende titels
32 De kluizenaar in de Sahara Das Geheimnis des Marabut
33 De spion van Ortry Der Spion von Ortry
34 Titanen vechten het uit Die Herren von Greifenklau
Overige verhalen. Delen 35 en 36 vormen samen één verhaal, evenals delen 46 en 47.
35 De admiraal van de Sultan Zepter und Hammer De wraak van den Khedive
36 De schat van de Maharadja Die Juweleninsel
37 De woestijnrovers van Noord-Afrika, met
- De jacht op de paardendief
- De koningin der woestijn
Der Krumir
tweede deel uit Deutsche Herzen, deutsche Helden
38 De slavenkaravaan Die Sklavenkarawane In de Soedan
39 Piraten aan de stille Zuidzee Am Stillen Ozean
Ein Abenteuer auf Ceylon
Die Rache des Ehri
Der Kiang Lu
40 De woudloper Der Waldläufer
41 De kaperkapitein, met ook:
- Het toverwater (18e eeuw)
- De eenzame Ridder (15de eeuw)
Robert Surcouf / Halbblut
Das Zauberwasser
Ritter und Rebellen / Sutemin der Einsame
Surcouf de kaperkapitein

42 De schrik van het Ertsgebergte Das Buschgespenst
43 Desperado's teksten uit
Kapitän Kaiman
Der Waldschwarze en
Halbblut
korte verhalen
44 Het masker van de blanke Radja Der Fremde aus Indien
45 De valse derwisj eerste deel uit Deutsche Herzen, deutsche Helden
Der Derwisch
Een Duitsche Sultane
De heerser van Tunis
46 De vorst der bleekgezichten derde deel uit Deutsche Herzen, deutsche Helden De vorst der bleekgezichten
47 In het dal van de dood
48 Wild-west in Siberië vierde deel uit Deutsche Herzen, deutsche Helden De engel van de bannelingen
49 Het testament van de Inka Das Vermächtnis des Inka Plot lijkt op 14/15
Een boek met teksten over de schrijver zelf
50 Karl May en zijn wereld teksten uit
Ich
Auf fremden Pfaden
Das Zauberwasser
Nr. Titel Originele of verwante Duitse titel(s) Elders uitgegeven als Opmerkingen

Overzicht van Duitse titels[bewerken]

Reisavonturen[bewerken]

  • Oriënt-reeks
    • Durch Wüste und Harem of Durch die Wüste (1892)
    • Durchs wilde Kurdistan (1892)
    • Von Bagdad nach Stambul (1892)
    • In den Schluchten des Balkan (1892)
    • Durch das Land der Skipetaren (1892)
    • Der Schut (1892)
  • Winnetou I–III (1893)
  • Orangen und Datteln (1893) of Sand des Verderbens
  • Am Stillen Ocean (1894)
  • Am Rio de la Plata (1894)
  • In den Kordilleren (1894)
  • Old Surehand I (1894)
  • Old Surehand II (1895), of Kapitän Kaiman
  • Im Lande des Mahdi I–III (1896), of Menschenjäger, Der Mahdi en Im Sudan
  • Old Surehand III (1897) of Old Surehand II
  • Satan und Ischariot I–III (1896/97) of Die Felsenburg, Krüger Bei en Satan und Ischariot
  • Auf fremden Pfaden (1897)
  • "Weihnacht!" (1897)
  • Am Jenseits (1899)
  • Im Reiche des silbernen Löwen I–II (1898) of Der Löwe der Blutrache en Bei den Trümmern von Babylon
  • Im Reiche des silbernen Löwen III–IV (1902/03) of Im Reiche des silbernen Löwen en Das versteinerte Gebet
  • Und Friede auf Erden! (1904)
  • Ardistan und Dschinnistan I–II (1909) of Ardistan en Der Mir von Dschinnistan
  • Winnetou IV (1910) of Winnetous Erben

Jeugdverhalen[bewerken]

  • Die Helden des Westens is de titel van een band met twee verhalen:
    • Der Sohn des Bärenjägers (1887) of Unter Geiern (deel 1)
    • Der Geist des Llano Estacado (1888) of Unter Geiern (deel 2)
  • Der blaurote Methusalem (1892) of Kong-Kheou, das Ehrenwort (1888/89)
  • Die Sklavenkarawane (1889/90)
  • Der Schatz im Silbersee (1890/91)
  • Das Vermächtnis des Inka (1891/92)
  • Der Ölprinz (1893/94)
  • Der schwarze Mustang (1896/97) of Halbblut

Colportageromans[bewerken]

Deze worden ook wel Münchmeyerromans genoemd. Enkele hiervan omvatten duizenden pagina's. Boekuitgaven daarvan zijn verdeeld over meerdere banden en de titels van die banden verschillen van uitgever tot uitgever. Hieronder de oorspronkelijke titels:

  • Der beiden Quitzows letzte Fahrten (1876/77)
  • Auf hoher See gefangen (1877/78) of Auf der See gefangen
  • Zepter und Hammer (1879/80)
  • Die Juweleninsel (1880–82)
  • Das Waldröschen (1882–84)
  • Die Liebe des Ulanen (1883–85)
  • Der verlorne Sohn (1884–86)
  • Deutsche Herzen – Deutsche Helden (1885–88)
  • Der Weg zum Glück (1886–88)
  • Das Buch der Liebe (1875-76)

Overige[bewerken]

Verdere werken van May zijn o.a. vertellingen, gedichten, opstellen, een toneelstuk, autobiografische teksten en enkele liederen met muziek.

Afgeleide werken[bewerken]

Er zijn ook bioscoopfilms en stripverhalen gemaakt die zijn gebaseerd op de verhalen van May. Zie de artikelen Winnetou en Old Shatterhand voor nadere gegevens. In de stripreeks Karl May komen beide personages voor.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Godfried Bomans, Het ruikt hier naar gas. Een poging tot begrip van Karl May. Elseviers Weekblad, 24 augustus 1963
  2. a b Gert Ueding, Karl-May-Handbuch, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart, 1987, ISBN 3 520 82701 8
  3. Karl May, Petroleumkoning, Hollands Uitgeversfonds, Amsterdam, ca. 1935
  4. J.C. Oosterbaan, Karl May, een ketting van boeken, Van Velzen b.v., Krabbendijke, 2000, ISBN 90 9013 535 9