Klomp

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Klomp
Bioscoopjournaal uit 1925 over de productie van klompen
Geluid van een man die rustig voorbij loopt op klompen
Ongelakte klompen van wilgenhout
Klompenmakerswerkbank
De klomp in verschillende productiestadia
Machinale productie: buitenzijde
Machinale productie:binnenzijde
De grootste klomp ter wereld uit één stuk hout in Enter

Een klomp is een houten schoeisel dat reeds sinds de oudheid bestaat en tijdens de Middeleeuwen in grote delen van Europa gedragen werd door vooral arbeiders en boeren. Een andere oude benaming is holleblok of holsblok. Trippe en platijn zijn houten zolen met lederbanden die uit de Middeleeuwen stammen. De tripklomp is een laag uitgesneden klomp met een leertje over de wreef die vooral door vrouwen en kinderen werd gedragen.

Ongeverfde klompen werden met zand of schelpgruis schoongeschuurd en in sommige gebieden witten vrouwen daarna hun klompen meestal op de vrijdagen met krijtwit. Ze droegen deze gewitte klompen in huis en wanneer ze naar de kerk gingen.

Het lopen op klompen vereist een speciale techniek. Iemand die nog nooit op klompen heeft gelopen, kan er veel moeite mee hebben en al snel zijn of haar klompen verliezen. Door bij het optillen van de voet de tenen te krommen wordt de klomp vastgehouden. Mensen die vaak op klompen lopen doen dit onbewust. Het lopen op klompen doet aanvankelijk pijn aan de wreef, maar dat went snel.

Nederland[bewerken]

In vele landen bestaat vaak het beeld dat Nederland bewoond wordt door mensen die op klompen lopen. Tegenwoordig ziet men klompen alleen nog op het platteland. In de souvenirindustrie worden dan ook veel klompen gemaakt, niet alleen van hout, maar ook van bijvoorbeeld Delfts blauw aardewerk.

Klompen worden meestal van populierenhout of wilgenhout gemaakt. Kenners beschouwen klompen als een warme en veilige vorm van voetbedekking. Traditioneel worden klompen in een gele kleur gelakt, soms met eenvoudige versieringen die van plaats tot plaats verschillen. Vaak doen de versieringen aan schoenveters denken, alsof men de klomp op een schoen wil doen lijken.

Door de week droeg men doorgaans ongeschilderde klompen. Bij de kerkgang was dat anders: mansklompen waren zwart geschilderd en vrouwsklompen naturel gelakt met een bloemmotief. Klompen uit de souvenirindustrie zijn vaak met molens of tulpen beschilderd.

Ook waren er klompen met scherpe metalen punten onder de klomp bevestigd, waarmee men op het ijs kon lopen zonder uit te glijden.

Maten[bewerken]

De maat van een klomp wordt doorgaans in centimeters aangegeven. Ook de gewone schoenmaat komt echter steeds meer voor, zoals op de afbeelding te zien is.

Klederdrachten[bewerken]

Bij de Staphorster klederdracht wordt door de vrouwen witte klompen gedragen.

De klompen op Marken waren vroeger vaak donkerbruin geverfd met daarop geschilderde rode of roze roosjes met licht- en donkergroene blaadjes. Daartussen werd dan de naam van de draagster geschilderd. De aanstaande bruidegom maakte tijdens het varen bruidsklompen voor zijn bruid met kerfwerk bestaande uit toverknopen of drievoudige krakelingen, die alleen tijdens de bruidstijd gedragen werden. Daarna stonden ze op een bankje voor het pronkbed.

Vlaanderen[bewerken]

In Vlaanderen wordt soms nog de benaming holleblokken gebruikt om klompen voor mannen aan te duiden, waarbij met klompen dan met name klompen voor vrouwen worden bedoeld. De 19e-eeuwse Vlaamse schrijver Ernest Claes gebruikte in zijn boek De Witte van Zichem de term echter ook voor vrouwenklompen: "Hij hoorde de holleblokken van moeder weg kletsen [...]."

In België dragen de gilles tijdens het carnaval van Aalst en Binche traditioneel klompen.

Andere landen[bewerken]

In Zweden hebben klompen vaak een leren bovenkant die op een houten zool is gespijkerd. Deze Zweedse klompen hebben meestal geen hiel, waardoor ze gemakkelijk kunnen worden aan- en uitgetrokken. Van dit model zijn witte klompen afgeleid die veel in ziekenhuizen en vergelijkbare instellingen worden gedragen.

Klompenfabricage[bewerken]

Voor het produceren van een klomp wordt een blok zachthout (wilgen- of populierenhout) in enkele fasen bewerkt.

  • Stap 1: de buitenkant van de klomp hakken en schaven tot de ruwe vorm te zien is.
  • Stap 2: de holte voor de voet boren.
  • Stap 3: na enige droogtijd, de buitenkant afwerken.
  • Stap 4: de binnenkant afwerken.
  • Stap 5: de klomp eventueel beschilderen.

Het met de hand vormgeven van een klomp kost ca. een half uur per klomp. Met behulp van twee eenvoudige machines is die tijd terug te brengen tot ca. vijf minuten. De ene machine bewerkt de buitenkant van de klomp, de andere de binnenkant. De machine die de buitenkant vormgeeft werkt zoals een machine die sleutels kopieert: een mal van de klomp draait rond, terwijl een voeler de omtrek aftast. Een frees volgt de bewegingen. Er is één mal voor een paar klompen in een bepaalde maat. Om linker- en rechterklompen te fabriceren wordt de beweging ofwel direct, ofwel in spiegelbeeld gevolgd. Dat wordt bij deze machine gedaan door de draairichting van de klomp ten opzichte van de mal om te keren.

De machine voor het bewerken van de binnenkant werkt op hetzelfde principe, maar bij deze machine zit de frees aan de kop van een lange, beweegbare as en zijn klomp en mal vast gemonteerd. De klompenmaker kan de as in alle richtingen bewegen. Om linker- en rechterklompen te maken worden de horizontale bewegingen die de voeler maakt al dan niet omgekeerd.

Veel machines maken tegelijkertijd de linker- en rechterklomp.

In Nederland houden anno 2008 nog maar een handjevol klompenfabrieken zich dagelijks bezig met productie van traditionele houten klompen. Enkele daarvan zijn: Klompenmakerij Nijhof in Enter, Klompenfabriek Nijhuis B.V. in Beltrum, Klompenfabriek Traa in Liempde, Klompenmakerij & Museum Roesink in Borne, Klompenfabriek van de Laar in Sint-Oedenrode, Klompenmakerij en schoenmode van der Meulen in Eenrum en Scherjon’s klompenmakerij en klompenmuseum in Noordbergum.

Zilveren Klomp & Zilveren Effer[bewerken]

Jaarlijks vindt er een landelijke keuring plaats tijdens de klompenmakers contactdag in Sint-Oedenrode. Op de keuring worden de klompen op pasvorm, model en kwaliteit gekeurd. De winnaar van de machinaal gemaakte klompen wint de Zilveren Klomp en de winnaar van de handmatig gemaakte klompen de Zilveren Effer. Het uitreiken van de Zilveren Klomp en de Zilveren Effer wordt respectievelijk sinds 1930 en 1997 gedaan.

Trivia[bewerken]

  • De oudste afbeelding van een klomp is te zien op een 15e-eeuws altaarstuk van Derick Baegert in de kerk S. Johannes Baptista (Propsteikirche) te Dortmund.
  • De woorden saboteur en sabotage hebben ook een verband met de klomp. Het Franse woord voor klomp is namelijk sabot. Arbeiders die ontslagen waren omdat de werkgever een machine had aangeschaft, gooiden een klomp in de machine waardoor de machine vastliep.
  • Nederlandse uitdrukkingen en gezegden waarin de klomp voorkomt.
  • De grootste klompenfabriek ter wereld (Klompenfabriek Nijhuis BV) staat in Beltrum (gemeente Berkelland, Gelderland)
  • Klompenmaken kan nog worden gezien op jaarmarkten en bij een aantal klompenmakers en musea die in het toeristenseizoen actief zijn. Er zijn in Nederland nog maar enkele klompenmakers die fulltime bezig zijn met het maken van klompen.
  • De grootste klomp ter wereld, gemaakt uit één stuk hout, is te vinden in het Twentse dorp Enter en dient als kenmerk van de klompenmakerij. Ook is in Enter een klompenmuseum te vinden. De grootste klomp ter wereld is 403 cm lang, 171 cm breed en 169 cm hoog en is sinds 26 juni 1991 opgenomen in het Guinness Book of Records. De op één na grootste klomp uit één stuk hout is ook te vinden in Enter.
  • Er zijn twee plaatsen in Nederland die De Klomp heten:
    • De Klomp; een kleine woonkern en een station in de gemeente Ede in de Nederlandse provincie Gelderland. Het gehucht heeft zijn naam ontleend aan de vroeger hier gelegen opslagplaats van turf. Een stapel turf, een turfmijt, heette ook wel turfklamp. Kortweg: klamp, verbasterd tot (de) Klomp.
    • De Klomp; een plaats in de gemeente Weesp in de Nederlandse provincie Noord-Holland
    • In Enschede is een straat die De Klomp heet.
  • Klompen zijn vandaag de dag nog steeds modieus, de zogeheten Crocs worden echter niet van hout gemaakt. De klomp was de inspiratie voor deze crocks, een klompvormige schoen volledig gemaakt van felgekleurd plastic.
  • Door de starre houten zool voelt de drager oneffenheden van de ondergrond niet. Men zegt dan ook wel "iets met zijn klompen (aan) kunnen voelen" (of iets op zijn klompen aanvoelen) als iets overduidelijk is.
  • De bekendste alternatieve toepassing van een klomp is het innen van bruggeld bij bruggen en sluizen. De brug- of sluiswachter laat een klomp aan een touw zakken zodat de schipper er de betaling in kan doen. In Friesland worden de bruggelden van gemeentelijke bruggen nog steeds op deze manier naar binnen 'gehengeld'.
  • In 2011 kreeg de Ghanese koning Nana Okrukata V een paar klompen cadeau van de Nederlandse stichting Akwadaa en raakte hier zo enthousiast over dat hij 10.000 klompen bestellen voor zijn politieke partij, de New Patriotic Party (NPP). Dit haalde in heel Nederland het nieuws.
  • In de najaarscollectie van Viktor & Rolf van 2007 waren klompen op hakken te zien.

Museum[bewerken]

Externe link[bewerken]

Afbeeldingen[bewerken]

Icoontje WikiWoordenboek Zoek klomp op in het WikiWoordenboek.
Zoek dit woord op in WikiWoordenboek