Sinterklaas
|
Sinterklaas of Sint-Nicolaas is de hoofdfiguur van het gelijknamige jaarlijkse volksfeest (oorspronkelijk een kinderfeest) dat op 5 december (pakjesavond) in Nederland en op 6 december (de eigenlijke katholieke naamdag van Sint Nicolaas) in België en in enkele (voormalige) Nederlandse koloniën wordt gevierd.
Sinterklaas en zijn helper, Zwarte Piet, komen volgens de overlevering in de nacht van 5 december in Nederland en 6 december in België langs de schoorsteen naar binnen om in alle huizen geschenken te brengen voor de kinderen die er wonen. Deze moderne traditie van Sinterklaas als kinderfeest komt waarschijnlijk voort uit het prentenboekje Sint Nicolaas en zijn knecht (1850) van de onderwijzer Jan Schenkman (1806 - 1863).
Feesten met veel overeenkomsten, maar ook duidelijke verschillen, worden op kleine schaal in Luxemburg (Kleeschen), Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk, Duitsland, Polen (Św. Mikołaj), Hongarije, Oekraïne, Indonesië, Suriname, Slovenië (Sv. Miklavž), Roemenië, Tsjechië (Mikuláš) en Slowakije gevierd.
Inhoud |
Tradities
|
Schoen zetten
In Nederland zet men vanaf de 15e eeuw de schoen. In eerste instantie gebeurde dat in de kerk en was de opbrengst voor de armen. Uit archiefstukken blijkt dat vanaf 1427 in de Sint Nicolaaskerk in Utrecht schoenen werden gezet op 5 december, pakjesavond. Rijke Utrechters legden wat in de schoenen en de opbrengst werd verdeeld onder de armen op 6 december, de officiële sterfdag van de Heilige Nicolaas.
Uit de 16e eeuw bestaan beschrijvingen van het schoen zetten door kinderen in de huiskamer. Kunstschilder Jan Steen heeft in de 17e eeuw de Sinterklaasochtend op twee schilderijen vastgelegd. Daarop is ook goed te zien wat de kinderen in hun schoen kregen. Vaak was dat snoepgoed zoals speculaas, kruidnoten, pepernoten, borstplaat, chocoladeletters, taaipoppen, marsepein en speelgoed. Dit zijn eeuwenoude lekkernijen die in traditionele vormen worden gemaakt. Als drank werd chocolademelk en warme bisschopswijn geschonken. Opvallend is dat vooral jongens een roe of zakje zout in de schoen vonden.
Tegenwoordig is het Sinterklaasfeest een familiefeest en zetten kinderen hun schoen klaar vanaf het moment dat de Sint in het land is aangekomen.
- Traditioneel wordt de schoen bij de haard gezet, want Zwarte Piet komt vanaf het dak door de schoorsteen naar binnen.
- In woningen zonder schoorsteen wordt de schoen veelal voor de verwarming in de woonkamer, bij de voordeur of bij de achterdeur gezet.
De volgende dag vinden de kinderen dan wat lekkers in hun schoen. Het wordt op prijs gesteld als de kinderen ook wat terugdoen, en dus leggen ze vaak een tekening, een wortel, hooi of suikerklontjes bij de schoen.
Pakjesavond
Een pakjesavond was voor de Tweede Wereldoorlog geen algemeen verschijnsel. De crisisjaren speelden daarin een grote rol. De toenemende welvaart na de oorlog bood echter meer ruimte voor een geefcultuur, een geschenkenfeest in het kader van het oer-Hollandse Sinterklaasfeest. Het schoentje zetten (in West-Friesland stoeltje zetten; een gebruik identiek aan schoentje zetten, waarbij de schoen vervangen werd door een stoel)[1] op pakjesavond was in veel gezinnen vlak na de Tweede Wereldoorlog gebruikelijk. Dit ceremonieel was omgeven door een sfeer van geheimzinnigheid.[2]
Sinterklaas transformeerde echter gaandeweg van onzichtbare magische brenger van wonderbaarlijke gaven tot een opa-achtige kindervriend, die de kinderen met zijn zwarte pieten thuis met een zak vol cadeautjes bezocht.
Ouders gaven hun kinderen in eerste instantie veel zelfgemaakte cadeaus en later gekochte cadeautjes. Ook grote bedrijven zoals de Hoogovens, Shell en anderen, maar ook volksbonden zorgden ervoor dat de kinderen van hun werknemers of leden met Sinterklaas iets kregen.
Pakjesavond is er al lang niet meer alleen voor kinderen. Volwassenen geven elkaar, meestal anoniem, geschenken, al dan niet voorzien van een Sinterklaasgedicht of verpakt als 'surprise'. Vaak wordt door middel van lootjes trekken anoniem bepaald voor wie men een cadeautje moet kopen.
Pakjesavond is vooral een Nederlands fenomeen. In België kent men zoiets niet. Daar wordt gebruikelijk de ochtend van de zesde december uitgekozen als pakjesochtend. Liedjes worden hier gezongen op de avond dat kinderen hun schoentje zetten.
Sinterklaasliedjes
 Zie ook de Categorie met Sinterklaasliedjes op Wikisource. |
Het zingen voor Sinterklaas is een van de belangrijkste gewoonten die met dit folkloristische feest verbonden zijn. De liederen, hoewel terug te vinden op geluidsdragers en in boeken, worden in de eerste plaats auditief doorgegeven van ouder op kind.
Sinterklaasliederen gaan dan ook al generaties mee en zijn weinig aan mode onderhevig - hoogstens kan men zeggen dat liederen, of coupletten, waarin in de eerste plaats gewaarschuwd wordt voor bijvoorbeeld de straf die Zwarte Piet kan uitdelen, na de Tweede Wereldoorlog langzaam in onbruik geraakt zijn.
Het zingen van Sinterklaasliedjes kwam in de zeventiende eeuw al voor, maar zoals het geval is met de meeste nu bekende volksliedjes is het huidige repertoire aan Sinterklaasliedjes in de negentiende eeuw vastgelegd en gepopulariseerd door de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman. Van zijn hand is ook een van de bekendste Sinterklaasliedjes: Zie ginds komt de stoomboot. De melodie hiervan is wel gebaseerd op een ouder Duits lied. Andere liedjes, zoals Zie de maan schijnt door de bomen hebben een originele melodie.
Germaanse tradities
| Zie ook Germaanse mythologie en Noordse mythologie |
Het rijden over de daken gaat waarschijnlijk terug op de Noordse oppergod Odin, die deze kunst ook beheerste (zie ook Wilde Jacht en Schimmelrijder). Nicolaas' uiterlijk zou ook overeenkomen met het uiterlijk van Odin. Odin reed op een schimmel, de achtbenige Sleipnir, waarmee hij door de lucht vloog.
Meer Sinterklaastradities lijken af te stammen van Germaanse tradities. Tijdens het Germaanse zonnewendefeest vroegen jonge meisjes aan Wodan een afbeelding van hun nog onbekende toekomstige geliefde[bron?]; tegenwoordig zijn dat de speculaaspoppen ('vrijers'). Het gooien van cadeaus in schoorstenen zou afstammen van Germaanse offerplaatsen (vuurplaatsen).
De cadeautjes voor het paard van Sinterklaas, die voor de kachel worden gezet zodat ze door de schoorsteen meegenomen kunnen worden, verwijzen naar de offers die aan de god werden geschonken. (Vreugde)vuren werden vervangen door een vuur open haard en tegenwoordig worden de schoentjes zelfs voor de radiator van de centrale verwarming gezet. Slechte kinderen worden door Zwarte Piet of Sinterklaas in de zak gestopt en meegenomen naar Spanje.
De gebruiken hebben overeenkomsten met kersttradities in verschillende landen, zoals de oger Grýla die met de Jólasveinar rond midwinter naar de mensenwereld komt en beloningen en straffen (zoals het meenemen van stoute kinderen, zij worden opgegeten door de Kerstmiskat) uitdelen. De schoenen voor de schoorsteen zetten komt in meerdere landen voor, tijdens het kerstfeest worden sokken voor de schoorsteen gehangen. In Griekenland worden juist de schoenen verbrand (zie ook Kallikantzaros).
Kleding
De kleding van Sinterklaas is duidelijk afgeleid van die van een bisschop, inclusief de pontificalia, maar bevat enkele opvallende afwijkingen daarvan, en Sinterklaas is daardoor duidelijk te onderscheiden van een echte bisschop. Opgemerkt dient te worden dat de kleding van Sinterklaas vaak om praktische redenen eenvoudiger is uitgevoerd dan hier beschreven.
Wat bij Sinterklaas doorgaans een tabberd of tabbaard wordt genoemd, is in de katholieke liturgie de soutane of toog/toga: een lang priesterkleed dat bij bisschoppen paars is. De eigenlijke soutane heeft 33 knoopjes,("33" verwijst naar het aantal levensjaren van Christus) maar bij Sinterklaas is deze vaak eenvoudiger uitgevoerd. Wanneer de Sint gaat paardrijden, draagt hij vaak een tot broekrok vermaakte tabberd. Over de tabberd draagt de Sint een albe. De albe is met kant afgezet en eindigt tussen knieën en enkels. Op de albe draagt de Sint over zijn schouders een rode stola. Om deze op zijn plaats te houden, draagt Sinterklaas vaak een cingel (koord met kwastjes aan het einde) om zijn middel. Een van de grootste en opvallendste paramenten is de rode koormantel. Deze mantel draagt Sinterklaas over alle andere kledingstukken heen. Het is een wijde rode lap die vanaf de schouders tot bijna op de grond hangt en aan de voorkant met een ketting en twee haakjes wordt vastgemaakt. De mantel heeft meestal ook nog een kap met mooie gouden franjes eraan. De mantels van Sinterklaas zijn allemaal met goud en band versierd. De binnenkant is goudgeel of wit.
Op zijn hoofd draagt Sinterklaas een rode mijter. Deze wijkt zowel qua vorm als kleur enigszins af van de mijters die bisschoppen thans dragen: rode mijters worden in de Katholieke Kerk niet gedragen. Meestal zijn ze wit of een andere basiskleur met een bij de gelegenheid passende versiering. Ook de kromstaf is van oorsprong een waardigheidsteken van een bisschop dat afkomstig was van de Etrusken. De staf van Sinterklaas heeft wel een duidelijk andere vorm dan die van een bisschop: de krul is groter en steekt aan beide zijden van de staf uit. De krul is een symbolische slang, teken van wijsheid en oneindigheid, die uitloopt in een verticale lijn naar beneden, de afdaling van geest of wijsheid naar aardse sferen.
Verder draagt hij meestal zwarte schoenen, lange witte handschoenen, soms paarse. Om zijn ringvinger draagt hij een gouden bisschopsring met een robijn erin. Deze hoort traditioneel om de rechterringvinger, maar vaak draagt Sinterklaas hem links zodat hij met het handen geven niet zo in de weg zit.
Oorsprong
Nicolaas van Myra
| Zie Nicolaas van Myra voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Veel tradities in het huidige Sinterklaasfeest gaan terug tot Nicolaas van Myra, hoewel er ook elementen van feesten en vereringen van voor de tijd van het christendom in herkenbaar zijn. Nicolaas van Myra is geboren in Patara te Lycië dat tegenwoordig in Turkije ligt, maar in het jaar 280 bij het toenmalige Byzantijnse Rijk hoorde. Later werd hij als Lyciër bisschop van Myra, de hoofdplaats van Lycië, en nam o.a. deel aan het Grieks(talig)e Concilie van Niceae. Hij stierf op 6 december 342. Na de inval van de moslims in het gebied, werden de stoffelijke resten van de heilige in 1087 gestolen en naar Bari gebracht.[3]
Als oosters kerkheilige werd de Heilige Nicolaas oorspronkelijk alleen in het oosten van Europa geëerd, in het bijzonder in Griekenland en Rusland. Omdat Nicolaas de schutspatroon van de zeevaarders was had hij ook in de kustnaties een grote aanhang. In de 13e eeuw werd zijn naamdag vastgesteld op 6 december. Vanaf dat moment verspreidde zich de Nicolaasverering over heel Europa. De viering liep in de middeleeuwen samen met het kinderbisschopsspel. Op 6 december werd in die tijd een bisschop met aanhang gekozen uit de kinderen van een stad. Zij werden tot 28 december (Onnozele Kinderen) van voedsel en geschenken voorzien. Andere kinderen kregen geld en een vrije dag om op 6 december feest te kunnen vieren. De waarschijnlijk oudste vermelding daarover komt uit Dordrecht, 1360: "op St. her Nyclaes dach I L. gr. aen die schoelers voer het oerlof". In 1363 gaf de heer van Gouda, Jan van Blois, te Dordrecht "den scoelnaers tot hoere hoechtijt van St. Nyclaes en horen bisscop 5 L. 4 S.". In 1403 is er sprake van het uitdelen van "honic, claescoeck en taert aen die kynders, op hunne patroen St. Nyclaes".[4][5]
Na de Reformatie probeerden calvinistische predikanten het Sinterklaasfeest af te schaffen, omdat het te veel heidense en vooral paapse (katholieke) elementen zou bevatten. Het Sinterklaasfeest was in grotere steden inderdaad een woelig volksfeest met kermis dat vaak tot opstootjes en openbare dronkenschap leidde. Het was echter zo populair dat dit streven weinig succes heeft gehad, zelfs niet bij het strengst protestantse volksdeel.
Modern kinderfeest
Sinterklaas als kindervriend laat zich voor een deel verklaren uit de wonderen die aan de Heilige Nicolaas worden toegeschreven. Zo zou hij drie arme meisjes een bruidschat hebben gegeven zodat zij konden trouwen. Drie jongens, die door een herbergier waren vermoord, wekte hij weer tot leven.
De herkomst van de folkoristische Sinterklaas is volgens de huidige Nederlandse traditie niet langer Klein-Azië of Italië, maar Spanje. Dat is niet altijd zo geweest.
De eerste keer dat Sinterklaas en Spanje in een adem genoemd worden is in het volgende vers, waarin Sinterklaas naar Amsterdam reist en vervolgens in Spanje sinaasappelen en granaatappelen gaat halen. Spanje is in dit vers nog niet Sinterklaas' herkomst:[6][7]
.jpg)
 |
Sancte Claus, goed heylig man! Trek uwe beste Tabaert aen, |
 |
John Pintard, oprichter van New-York Historical Society, drukte het in 1810, maar het lied was waarschijnlijk al ouder.[8] Het is in ieder geval gebaseerd op een heel oud 4-regelig rijmpje "Sinter Klaas, o Heil'ge Man. Trek je beste Tabbaart an; En wilje me dan wat geven, Zo dien ik je al men leven." (1655) maar daar wordt Spanje nog niet in genoemd.[9][10]
De onderwijzer Jan Schenkman (1806-1863) is waarschijnlijk de eerste die Sinterklaas uit Spanje liet komen. Hij gebruikte de inmiddels fameuze beginregels "Zie, ginds komt de stoomboot/ Uit Spanje weer aan!" in zijn vele malen herdrukte boekje "Sint Nicolaas en zijn knecht" uit 1851.[11] Schenkman introduceerde ook de stoomboot waarmee hij naar ons land kwam.
Ook Jan Pieter Heije (1809-1876) zette zijn stempel op het Sinterklaasfeest met het lied Zie de maan schijnt door de boomen dat voor het eerst gepubliceerd werd in 1843 in de bundel Kinderliederen.
Sinterklaas was in de 19e eeuw aanvankelijk nog een strenge pedagoog die er geen been in zag een kind dat stout geweest was een pak ransel te geven of voor straf in de zak te stoppen om meegenomen te worden naar Spanje. Deze scherpe randen sleten er in de loop der jaren steeds meer af. Stoutigheden stonden in de moderne vorm van het feest nu genoteerd in het grote boek en het kind moest de goedheiligman beloven niet meer in herhaling te vallen. Bij Sinterklaas moeten komen bleef een spannende aangelegenheid. Lijfstraffen waren passé, maar meegenomen worden naar Spanje behoorde theoretisch nog tot de mogelijkheden
Zwarte Piet
| Zie Zwarte Piet voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Oorspronkelijk had Sinterklaas geen helper. In 1850 introduceerde de onderwijzer Jan Schenkman in zijn leesboekje "Sint Nicolaas en zijn Knecht" drie nieuwe zaken, die allemaal zijn blijven hangen in de Sinterklaas-folklore: een knecht voor Sinterklaas, de intocht en de stoomboot. De knecht heeft in het boekje nog geen naam, en was gekleed als een page. In 1859 werd voor het eerst een artikel gedrukt waarin hij Pieter wordt genoemd,[12] en in 1895 was Zwarte Piet al in zwang geraakt.[13] Gaandeweg de twintigste eeuw bedacht men dat als één Zwarte Piet leuk is, meerdere Zwarte Pieten leuker zouden zijn. In 1939, gedurende de mobilisatie voor de Tweede Wereldoorlog, vierden Nederlandse soldaten het Sinterklaasfeest met twee Pieten.[14] Na de Tweede Wereldoorlog organiseerden Canadese militairen in Nederland een Sinterklaasviering met een massa Zwarte Pieten.[15] Sindsdien wordt Sinterklaas vergezeld door vele Pieten, tegenwoordig vaak met voor ieder een eigen taak. Terwijl Sinterklaas altijd statig en gedistingeerd is, gedragen de Pieten zich als acrobaten en grappenmakers die vaak kwajongensstreken uithalen.
Bezwaren
Daar kwam de groote Nik'laas aan,
Die had een' inkt pot voor zich staan,
Zoo groot, ja, grooter dan de maan.
Hij sprak: ‘Komt kind'ren, hoort mij aan,
En laat dien moor met vrede gaan!
Het is zijn schuld toch waarlijk niet.’
Dat hij zoo zwart als steenkool ziet’
Vertaling: W.P. Razoux
Het Sinterklaasfeest heeft in Nederland na de Reformatie moeten opboksen tegen protestantse bezwaren tegen de katholieke heiligenverering. Rond 1600 werd het bijvoorbeeld in Delft verboden zijn feestdag te vieren en vaardigden sommige steden een verbod af op schoenzetten, of openbare verkoop van Sinterklaaslekkernijen. Ook de kerkhervormer Maarten Luther verzette zich tegen het feest. Hij vond dat het geven van geschenken meer paste bij het kerstfeest.[16] Nog in 1895 sprak de burgemeester van Sluis zich uit tegen de viering op openbare scholen, maar in de 20e eeuw kreeg het feest steeds meer de wind in de zeilen.
In de tweede helft van de twintigste eeuw kwam de discussie op gang of de knecht van Sinterklaas, Zwarte Piet, een racistische bijklank zou hebben. Zwarte Piet werd door de onderwijzer Jan Schenkman geïntroduceerd in 1850 in het boekje "Sint Nicolaas en zijn Knecht". Hij heeft zich er nooit over uitgelaten en de publicatie is er niet duidelijk over, dus wat werkelijk zijn idee was zal wel nooit bekend worden. Wel is het zo dat hij het publiceerde op het moment dat de tijdgeest aan het veranderen was; de slavernij stond onder druk of werd al afgeschaft. Hij heeft zich mogelijk laten inspireren door publicaties uit zijn tijd. Zo publiceerde Heinrich Hoffmann vijf jaar eerder Struwwelpeter, waarin een zwarte jongen door een figuur Nikolas, die uiterlijke overeenkomsten vertoont met Sinterklaas, beschermd wordt voor pesterijen van blanke kinderen. Een ander verhaal dat hem kan hebben beïnvloed, werd in het tijdschrift Timotheus gepubliceerd, en ging over een gewezen slavenbezitter, een edele en voorname oude man met witte haren, die zich op zijn ziekbed verzoent met zijn bediende, de zoon van een van zijn ex-slaven, en oproept tot afschaffing van de slavernij. Desalniettemin kan er in de loop der tijd een racistisch element in de rol van Zwarte piet zijn geslopen. Aanvankelijk hanteerde Sinterklaas de roede, maar met de introductie van Zwarte Piet werd het straffen van kinderen hoe langer hoe meer zijn taak. Tegenwoordig speelt Zwarte Piet alleen nog maar een vermakende rol.[17]
Varianten op Sinterklaas
Nederlandse en Belgische varianten
Het Sinterklaasfeest wordt in geheel België en Nederland gevierd, met uitzondering van Grouw (Grou) in Friesland, waar men op 21 februari Sint Piter viert.
In de Nedersaksische dialecten van noordoost-Nederland wordt Sinterklaas Sunterklaos, Sunderklaos of Sunneklaos genoemd, zoals in het aangrenzende noord-Duitsland. In het Limburgs heet hij Sinterklaos.
Op de Waddeneilanden wordt naast Sinterklaas ook nog een ander feest gevierd. Hier viert men rond 5 december Sunterklaas of Sunneklaas; vooral op Ameland een traditioneel feest, dat stamt uit vroegere tijden. Van oudsher is dat het feest van het geesten verjagen. In de straten lopen de mannen gemaskerd en verkleed als 'Sunneklazen', 'Klaasomes', 'Sunderums' of 'Sunterklazen' rond. Vrouwen en kinderen moeten binnenshuis blijven. Wie buiten komt krijgt 'slaag'. De uitdaging is, om toch buiten te lopen en de mannen te ontwijken. Op Texel wordt, precies een week na het Sinterklaasfeest, het feest Ouwe Sunderklaas gehouden. Verkleed en gemaskerd voeren de dorpsbewoners op straat toneelstukjes op, waarin gebeurtenissen van het achterliggende jaar op de hak worden genomen.
Ook in Vlaanderen heeft het Sinterklaasfeest concurrentie: in sommige streken, in de regio van Aalst en in de Westhoek (Ieper, Veurne en Poperinge) en in de regio van het Waasland Beveren wordt Sint-Maarten vereerd, op 11 november. De bijbehorende legende is die van Martinus van Tours. Zie ook Sint-Maarten; overlapping met Sinterklaasfeest.
In de kleine gemeente Westouter (deelgemeente van Heuvelland) wordt 'Den Engel' gevierd. De afkomst hiervan is nogal onduidelijk, maar zou te maken hebben met het verblijf van Engelse soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog.
Sinterklaas in andere landen
Het Sinterklaasfeest wordt in verschillende vormen in heel Europa gevierd van Frankrijk tot Bulgarije en van Italië tot Oekraïne. In het Noord-Franse Lotharingen wordt het Sinterklaasfeest gevierd op 6 december. Sint Nicolaas is de beschermheilige van deze streek. De hulp van Sinterklaas heet Père Fouettard (de zweepvader) en is een roodharige man met een woeste rode baard en een grote mantel met hoofdkap. Père Fouettard heeft drie kinderen afgeslacht en Sinterklaas heeft deze kinderen weer tot leven gebracht, waarna Père Fouettard de hulp van Sinterklaas werd. Père Fouettard strafte stoute kinderen met de zweep (tegenwoordig geeft hij in dat geval een zweepje aan het kind).
In het Duitstalige deel van Zwitserland heet hij St. Nikolaus of Samichlaus of Santiglaus en zit hij op een ezel. De hulp heet Schmutzli. Er worden rijmpjes opgezegd in plaats van liedjes gezongen en hij komt niet uit Spanje, maar uit het bos. In Oostenrijk viert men het feest van Nicolo, z'n helpers heten krampussen en zien eruit als duivels.
In de Duitse stad Bremen vieren de kinderen op 6 december het feest van Sünnerklaas. Een Zwarte Piet is er niet bij. De kinderen lopen van winkel tot winkel, waarbij ze liedjes zingen en rijmpjes opzeggen. Daarvoor krijgen ze cadeautjes. Vroeger waren deze liedjes in het Nederduits, maar sinds de jaren 60 van de 20ste eeuw verdween deze traditie en zongen ze voortaan in het Duits.
In Tsjechië verkleden kinderen zich in trio's als Sinterklaas, de duivel en een engel, en gaan ze op de avond van 5 december van deur tot deur om liedjes te zingen voor de bewoners. Hun beloning is snoepgoed.
De manier waarop Sinterklaas aankomt, verschilt in de verschillende landen. Maar het is bijna altijd in een of andere vorm van een processie van een heilige, zoals die bekend is uit het katholieke geloof. De oudste intocht per boot is die van Bari, die sinds 1087 jaarlijks plaatsvindt. In de Duitse gemeente Blomberg is Sinterklaas sinds 1965 al een begrip. Deze zogenaamde Blombergse Sinterklaas is overgewaaid uit Nederland. In de grensgebieden wordt op sommige plekken ook het Sinterklaasfeest gevierd.
-
Uitbeelding van Nicolo in Salzburg (met krampussen en engel)
-
Dr. Nigelaüs / Samichlaus (met staf) en Knecht Ruprecht (met roe)
-
Nikolaus (met staf) en krampus (met zak en roe), 1896
-
Traditionele rondrit door de stad op ezel, 6 december, Fribuourg
-
Sinterklaas redt de drie schooljongens
-
Père Fouettard (met zak en ketting), 1953
-
Sinterklaas en Zwarte Pieten op Montessorischool in Malang, Tropenmuseum, 1935
Intocht
| Zie Intocht van Sinterklaas voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
De intocht van Sinterklaas met zijn gevolg is het officiële sein voor kinderen dat ze vanaf dat moment hun schoen mogen klaarzetten - en als ze zoet zijn geweest er ook de volgende ochtend iets in mogen verwachten.
Landelijk
De landelijke intocht heeft plaats half november op de eerste zaterdag na Sint-Maarten (11 november). Deze intocht wordt rechtstreeks uitgezonden op televisie. Sinds 1985 maakt Sinterklaas voor zijn landelijke intocht meestal gebruik van de 'Pakjesboot 12', in het dagelijks leven het stoomschip Hydrograaf.
Op 20 november 1993 waren Sinterklaas en de Pieten in Ravenstein voor de landelijke intocht in Nederland. Dit was de laatste intocht die niet op de eerste zaterdag na Sint Maarten was en tevens de laatste intocht met Frits Lambrechts als Hoofdpiet. Echter, er waren bruggen te laag, zodat de Pakjesboot 12 niet kon passeren: de Pakjesboot 13 bracht Sinterklaas en de Pieten succesvol aan land.
Ook in 2001 moest een ander schip worden ingezet. Op 17 november 2001 bleek dat bruggen in Maastricht te laag waren om Pakjesboot 12 te laten passeren. Uiteindelijk werd de Pakjesboot 14 ingezet om het gezelschap aan land te brengen.
In België komt Sinterklaas omstreeks dezelfde dag aan. Ook hier altijd na de andere kindervriend Sint-Maarten. Sinterklaas en zijn hele gevolg komen elk jaar aan in Antwerpen, wat rechtstreeks wordt uitgezonden op één of Ketnet onder de naam Hij komt, hij komt ... De intrede van de Sint. In 2003 had de intocht per uitzondering plaats in Oostende.
Sedert begin jaren 90 van de 20ste eeuw heeft het paard van Sinterklaas in Nederland een naam: Amerigo. In de jaren 50 en 60 van de 20ste eeuw zijn er ook al verschillende namen voor het paard gebruikt, onder meer "Majestueuzo" en "Bianca". In Vlaanderen heet het paard Slecht Weer Vandaag.
-
Intocht in Ravenstein
-
Sint komt aan land in Gennep
Plaatselijk
De plaatselijke intochten zijn meestal dezelfde middag als de landelijke intocht, maar in het zuiden van Nederland en in België vaak ook de zondag daaropvolgend. Vaak komt hij dan te paard, maar ook andere vervoermiddelen zijn niet ongewoon.
De allereerste intocht van Sinterklaas vond plaats in 1888 in Venray[18]. In Amsterdam wordt al sinds 1934 een jaarlijkse intocht van Sinterklaas gehouden.
Uittocht
In sommige plaatsen in Nederland wordt sinds begin 21e eeuw ook een uittocht van Sinterklaas gehouden op 6 december. Dit is onder andere het geval in Scheveningen en Hoek van Holland.
Televisie
Sinterklaas behoort inmiddels tot de standaardpersonages op de televisie. Er zijn over de jaren talloze Sinterklaasprogramma's gemaakt en ook in de bioscoop is de goedheiligman niet ongezien.
Nederland
Lange tijd was er op de Nederlandse televisie een standaardgroepje dat verscheen in (bijna) alle Sinterklaasprogramma's: Sint Bram van der Vlugt, Hoofdpiet en Wegwijspiet. Eind jaren 90 begonnen steeds meer zenders Sinterklaasprogramma's die, naast de standaardcast, ook andere karakters prominent in het verhaal betrokken. Gevolg is dat het standaardgroepje steeds minder te zien was, en er anno 2008 een grote variëteit aan Pieten is. Hieronder een lijst van de bekendste karakters en acteurs.
Ook was er tot aan 2008 maar één echte televisiesint. "Er is geen ruzie of zo, maar het is nu beter taken te verdelen en er een duobaan van te maken," zegt Van der Vlugt, die in 1986 het stokje overnam van de legendarische Adrie van Oorschot. "Meer dan veertig jaar geleden is de afspraak gemaakt dat het wijs is op televisie één sint te laten zien. Maar dat is niet meer vol te houden. In die tijd had je een handvol omroepen, nu een veelvoud." [19]
Bij de publieke omroep is nog steeds één televisiesint. Vanaf 2011 nam Stefan de Walle deze rol over van Bram van der Vlugt. De Sint had geen gelukkige start. Bij de intocht droeg hij zijn mijter achterstevoren. Bij het tv-programma Pau!l van Paul de Leeuw verscheen toch nog Van der Vlugt. En de sinterklaasaflevering van Sesamstraat, waar een half jaar aan was gewerkt, verviel omdat een liveverslag van het verhoor van Wouter Bos door de parlementaire enquêtecommissie De Wit voorrang kreeg.
De bekendste Nederlandse Sinterklaasprogramma's zijn Het Sinterklaasjournaal en De Club van Sinterklaas. Het Sinterklaasjournaal is een journaal waarin alle gebeurtenissen omtrent Sinterklaas zouden worden uitgezonden, plus kort nieuws en een weersvoorspelling. Het Sinterklaasjournaal wordt uitgezonden op Nederland 1 (2001 - heden) en bij Z@pp op Nederland 3
De Club van Sinterklaas is een dagelijkse soapserie rondom Sinterklaas en de Zwarte Pieten. De voormalige jaarlijkse show Het Feest van Sinterklaas sloot aan op deze serie. De Club van Sinterklaas en het feest werden aanvankelijk uitgezonden op Fox Kids (1999 - 2004), later Jetix geheten (2005 - 2008). Sinds 2009 zendt RTL 4 de serie uit (2009 - heden). Het feest ging naar SBS 6 en werd tevens in dat jaar voor het laatst georganiseerd. Wel kwam RTL 4 met een eigen feest rondom de serie en genaamd Het Club van sinterklaas Feest.
Acteurs
Jan Gajentaan was vanaf 1950 de Amsterdamse sinterklaas en tevens de eerste "nationale" televisiesinterklaas. Zijn eerste televisie-optreden was 22 november 1952. Vanaf dan zou hij elk jaar, tot en met het jaar 1959 Sinterklaas zijn voor tv. Alle jaren kwam hij aan in Amsterdam. In 1960 werd zijn rol overgenomen door Dick van Bommel (de landelijke intocht op televisie was dat jaar die van Rotterdam), maar de twee opvolgende jaren zou Gajentaan weer Sinterklaas zijn. In 1963 werd zijn rol (in Amsterdam) overgenomen door Gerard de Klerk. Vanaf 1964 was de landelijke intocht elk jaar in een andere plaats, en werd Adrie van Oorschot de landelijke sinterklaas.
(1) voor de commerciële omroepen
Vlaanderen
Sinds 1993-1994 wordt in Vlaanderen het programma Dag Sinterklaas uitgezonden. Deze reeks eindigt op 5 december met de laatste episode waarin de Sint vertrekt om het snoep en speelgoed te brengen en daarna verder reist naar Spanje. De acteur Jan Decleir speelt hierin de hoofdrol, Vlaamse kinderen groeien dan ook op met dit beeld van de Heilige. Deze speelt ook mee in de Nederlandse film Het Paard van Sinterklaas.
Acteurs
| Rol | Acteur | Periode | Bekend van |
|---|---|---|---|
| Sinterklaas | Jan Decleir | 1993, 2003 - heden | Dag Sinterklaas Hij komt, hij komt ... De intrede van de Sint Sinteressante dingen |
| Zwarte Piet | Frans Van der Aa | 1993, 2003 - heden | Dag Sinterklaas Hij komt, hij komt ... De intrede van de Sint Sinteressante dingen |
| Ramon Iglesias | Pieter Embrechts | 2003 - 2005, 2007 - 2008, 2010 - heden | Hij komt, hij komt ... De intrede van de Sint |
| Conchita Garcia | Els Dottermans | 2004 - heden | Hij komt, hij komt ... De intrede van de Sint Sinteressante dingen |
| Kapitein Paelinckx | Adriaan Van den Hoof | 2003, 2005 - 2007, 2009 - heden | Hij komt, hij komt ... De intrede van de Sint Sinteressante dingen |
| Kapitein Verscheepen | Tom Van Dyck | 2004 - heden | Hij komt, hij komt ... De intrede van de Sint Sinteressante dingen |
| Professor Van den Uytleg | Lucas Van den Eynde | 2006 - heden | Hij komt, hij komt ... De intrede van de Sint Sinteressante dingen |
Sinterklaas door de eeuwen heen
| Tijdslijn | Verhaal | Bron |
|---|---|---|
| 270 | Geboorte van St. Nicolaas | |
| 340 | 6 december. Sterfdag van St. Nicolaas | |
| 342/343 | 6 december St. Nicolaas wordt heilig verklaard. Sterfdag van St. Nicolaas | |
| 1087 | Zeelieden roofden de heilig verklaarde botten van St. Nicolaas uit Myra om ze in het Italiaanse Bari in een speciaal aan Nicolaas gewijde kerk onder te brengen. De stad Bari is eeuwenlang in Spaanse handen geweest |
Jaqueline Storm. Televisier "persoonlijk profiel, Sint Nicolaas; huwelijksmakelaar en kindervriend" |
| 1318 | Culemborg krijgt op 6 december stadsrechten. Het originele document vermeldt op "Nycolausdach" | Aad Struijs. "Sint start zegetocht in Hattem en musea" |
| 1360 | Een van de oudste berichten over een Sinterklaasviering stamt uit 1360. In Dordrecht kregen de kinderen een dag vrij en een fooitje uit de stadskas om pret te maken. | Mathilde van Hoorn, met medewerking van Nederlands centrum voor Volkscultuur, Utrecht. Gepubliceerd in Libelle 48 |
| 1399 | Aantekening in de Deventer rentmeestersrekening dat op "Sente Nycolausavont" de schepenen een maaltijd krijgen, die ruim drie gulden kost. | Henk Krosenbrink. Tubantia "Sinterklaas kwam pas laat in het oosten aan". |
| 1400 | Aantekening in de Deventer rentmeestersrekening dat de "bouwluden" op St. Nicolausdagh betaald zijn. | Henk Krosenbrink. Tubantia "Sinterklaas kwam pas laat in het oosten aan". |
| 1427 | Uit archiefstukken blijkt dat vanaf 1427 in de Sint Nicolaaskerk in Utrecht schoenen werden gezet op 5 december, pakjesavond. Rijke Utrechters legden wat in de schoenen en de opbrengst werd verdeeld onder de armen op 6 december, de officiële sterfdag van de Heilige Nicolaas | |
| 1503 | Aantekening in de rentmeestersrekening van Bredevoort "donredags nae Nicolai " | Henk Krosenbrink. Tubantia "Sinterklaas kwam pas laat in het oosten aan". |
| 1616 | Blijspel/Gedicht Moortje van G.A. Bredero | |
| 1655 | In Utrecht verbood de vroedschap (gemeentelijke overheid) het verkopen van de veel voorkomende speculaaspop "ruiter te paard" tussen 1 en 7 december. Men zag daarin de vervanger van Sint te paard. | D.P.J. de Jonge Tubantia."Sinterklaaslekkernijen door de euwen heen". |
| 1657 | Het was in Dordrecht zelfs niet toegestaan om Sinterklaas te vieren | Cultuurwijs.nl |
| 1662 | Arnhemse keur(wet) van 3 december 1662 waarin het zetten van de schoen en het bakken van Sinterklaaskoekjes werden verboden. Men maakte kinderen maar wijs, dat Nicolaas hen deze zaken gaf, vermeldt de keur en bovendien leidde dit feest maar af van de "ware Godesdyenst" | Henk Krosenbrink. Tubantia "Sinterklaas kwam pas laat in het oosten aan". |
| 1663-1665 | Het beroemde schilderij 'Het Sint Nicolaasfeest' (ca. 1665-68) van Jan Steen. | Rijksmuseum Amsterdam |
| 1783 | Het oudste bewijs van een openbaar optreden van Sinterklaas is te vinden in een kinderboek van 1783, waarin wordt verteld dat Sint Nicolaas in het wit te paard door Brabantse steden rijdt, toegejuicht door dankbare kinderen. De schrijver spot hiermee, omdat hij het bijgeloof vindt. | |
| 1822 | Voor het eerst wordt in Amerika over Sinterklaas geschreven. | |
| 1848 | Knecht van Sinterklaas: In het boek van Jan Schenkman voor het eerst opgevoerd "Sint-Nicolaas en zijn knecht". |
Aad Struijs "Sint was ooit een hele piet" |
| 1850 | Introductie door Jan Schenkman van de stoomboot die uit Spanje komt. Liedje "Zie ginds komt de stoomboot". | |
| 1880 | Boek Sinterklaasavond van Fanny | |
| 1888 | de eerste – tot nu toe – werkelijke intocht dateert uit 1888. Dat gebeurde in Venray. | |
| 1891 | In het boek "Het feest van Sinterklaas" van Lina wordt de knecht van Sinterklaas voor het eerst "Pieter" genoemd. | Hengelo’s dagblad (1994) en Jaqueline Storm. Televisier "persoonlijk profiel, Sint Nicolaas; huwelijks makelaar en kindervriend". |
| 1934 | De eerste intocht van Sinterklaas in Amsterdam | |
| 1952 | De intocht van Sinterklaas voor het eerst op televisie |
Trivia
- In 2011 was Stefan de Walle voor het eerst de tv-sint. Hij droeg tijdens de intocht de nieuw ontworpen mijter achterstevoren. Op Twitter en op het achtuur-Journaal werd hier aandacht aan besteed. De verklaring is dat niet de nieuwe sint, maar de mijterpiet in de war was. De nieuwe mijter is geen kokermijter meer, maar opnieuw een vijfhoek. Zowel op de voor- als achterzijde staat een kruis. Aan de voorzijde is dit kruis versierd met edelstenen.
- In Sint-Niklaas (België) bestaat een cultus rondom Sinterklaas. Symbool voor de stad zijn twee stadsreuzen. Het gewicht van de Sinterklaasreus is 100 kilo en de pop is zo'n 5 meter hoog. Zwarte Piet is kleiner.
- Bij wijze van grap heeft het Nederlands Normalisatie-instituut een norm gemaakt waarin op humoristische wijze is vastgelegd hoe Sinterklaas gevierd dient te worden, NEN 0512 genaamd.
- Het Belgische postbedrijf bpost heeft een aparte postcode ingesteld om kinderpost aan Sinterklaas beter te kunnen verwerken. Het gebruik ervan voorkomt dat de post eerst automatisch wordt doorgestuurd naar Spanje. Er hoeft geen postzegel op als de postcode '0612 Hemel' wordt gebruikt. Bpost bezorgt vervolgens een kleine attentie.
- In 2006 deed Bram van der Vlugt 20 jaar mee aan de Sinterklaasprogramma's. De bootreis naar Nederland in 2006 lijkt sprekend op zijn eerste reis in 1986, beide keren voeren ze verkeerd en beide keren waren ze met Pakjesboot 12.
- In november 2007 stelde het Nederlands Centrum voor Volkscultuur voor om van 5 december een nationale feestdag te maken, omdat het Sinterklaasfeest het meest populaire volksfeest van Nederland is.
Zie ook
|
|
Externe links
Jan Schenkman
- Jan Schenkman, de negentiende-eeuwse bedenker van het moderne Sinterklaasfeest
- Jan Schenkman en kinderboeken, Koninklijke Bibliotheek
- Tekst en illustraties van Jan Schenkmans Sint Nicolaas en zijn knecht, 1850
Overig
- Het Meertens Instituut over het Sinterklaasfeest
- Ter Gouw, Jan, De volksvermaken, 1871
- Sinterklaas, Amsterdam en de Sint-Nicolaaskerk op amsterdam.nl
- (en) St. Nicholas center Informatie over het Sinterklaasfeest wereldwijd
- Nederlands Normalisatie-instituut (NEN): NEN-0512 Sinterklaasnorm. Herziene versie, 2010.
- Beeld en Geluid Wiki: Aankomst Sinterklaas
Bronnen, noten en/of referenties:
- Faber, Paul (red.), Sinterklaas overzee; avonturen van een reislustige heilige. Amsterdam, KIT Publishers, 2006, ISBN 90 6832 490X.
- Groot, A.D. de, Sint Nicolaas, patroon van liefde : een psychologische studie over de Nicolaus-figuur en zijn verering in vroeger eeuwen en nu. Amsterdam: Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij, 1949.
- Janssen, Louis, Nicolaas, de duivel en de doden; opstellen over Volkscultuur. Baarn, Ambo 1993, ISBN 90 263 1275X.
- Schenkman, Jan, Sint Nicolaas en zijn knecht. uitgeverij G. Theod. Bom, 1850, Amsterdam
- Verwijs, Eelco (1863) De Christelijke Feesten: I. Sinterklaas Den Haag: Martinus Nijhoff
- ↑ http://sinterklaasisjarig.nl/wiesinterklaas1.php
- ↑ http://www.lootjestrekken.nl/sinterklaas/lootjes/
- ↑ St. Nicholas Center
- ↑ Dossier Sinterklaas Koninklijke Bibliotheek
- ↑ Verwijs, Eelco (1863), pp. 26-27
- ↑ Prent met vers, gepubliceerd door John Pintard, 1810
- ↑ Knip, K. An orange for Christmas NRC Handelsblad - Wetenschap, pagina 13, 4 december 2010
- ↑ Verwijs (1863) pp.73-74: Eelco Verwijs noemt in zijn boek een aantal lokale varianten op het lied. In Amsterdam (en Deventer) gebruikte men net als in New York de regels "...Rijd er mee naar Amsterdam / Van Amsterdam naar Spanje / ..." Hij vermeldt er geen datum bij, maar het is waarschijnlijker dat de tekst verhuisd is van Nederland naar New York dan andersom. Aangenomen zou dus kunnen worden dat de tekst al voor 1810 moet hebben bestaan. In West-Vlaanderen zong men de volgende tekst: "Sinte Niklaes van Tolentyn / Breng mij mee wat lekkerding / Wy ryden meê naar Spanje / Om appelkens van Oranje / Om appelkens van Condé / Breng myn broerken ook wat meê." Nicolaas van Tolentino was wel een heilige van Spaanse oorsprong maar uit de 13e eeuw, en hij was geen bisschop.
- ↑ Benthem, H. van (2009) Sint-Nicolaasliederen: oorspronkelijke teksten en melodieën blz 61. Leidschendam: Kemper Conseil Publishing
- ↑ Verwijs (1863) pp. 76-78: De zinsnede "...Rijd er mee naar Amsterdam / Van Amsterdam naar Spanje..." komt overigens ook in andere Nederlandstalige volksliedjes voor, en in een Duits volkslied luidt het: "...Von Brabant nach Engelland / Von Engelland nach Spanien / Mit Aepfeln und Kastanien!" Zelfs in een Italiaans zonnelied komt iets dergelijks voor: " ...Ca voglio ire n' Franza / Da Franza a Lombardia / Dove sta Madamma Lucia"
- ↑ Nederlands Centrum voor Volkscultuur: Sinds wanneer komt Sinterklaas uit Spanje?
- ↑ Anoniem, (1859) Amsterdam, 3 december. St. Nikolaas De Tijd, 6 december, p. 1: "Menigeen laat hem vergezellen door een ander personaadje, een ... die onder den naam van "Pieter mijn knecht"niet minder populair is dan de Heilige Bisschop zelf, ..."'
- ↑ Anoniem, (1895) Stadsnieuws: Vandaag had het al flink gewaaid. Het nieuws van den dag Amsterdam: kleine courant, 6 december, dag, p. 6: "Maar gelukkig, Sinterklaas kan alles, ook met storm over de daken rijden en zijn paard ook en zwarte Piet ook en we hebben daarom alle hoop ..."
- ↑ Beeldbank WO2, foto nr. 108615, militairen vieren Sinterklaas in 1939.
- ↑ Sijs, Nicoline van der (2009) Cookies, Coleslaw, and Stoops Amsterdam: Amsterdam University Press p. 254
- ↑ (nl) Nieuwsbericht Sinterklaas
- ↑ Helsloot, John (2007) "Die ambivalente Botschaft des ersten "Zwarte Piet" (1850)" Arbeitskreis Bild Druck Papier, Tagungsband Amsterdam 2007, Band 12, pp. 29-44
- ↑ eerste intocht Sinterklaas in Venray, nieuwsarchief weekblad Peel en Maas, 8 december 1888
- ↑ Mark Langeslag: Televisiesint een duo-baan - Algemeen Dagblad, 13 november 2008
- ↑ http://www.ntr.nl/nieuws/790036/Ingelast+Sinterklaasjournaal
- ↑ http://www.rtl.nl/(/actueel/rtlnieuws/binnenland/)/components/actueel/rtlnieuws/2011/05_mei/21/binnenland/van-der-vlugt-stopt-met-sinterklaas.xml
 |
Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Sinterklaas op Wikimedia Commons. |
| Sinterklaas: |  Jan Gajentaan (1952 - 1964) · Adrie van Oorschot (1965 - 1985) · Bram van der Vlugt (1986 - 2010) · Stefan de Walle (2011 - heden) | .svg){kind=small} Jan Decleir |
| Hoofdpiet: | Piet Römer (1968 - 1983) · Frits Lambrechts (1984 - 1993) · Erik de Vogel (1994 - 1997) · Erik van Muiswinkel (1998 - heden) | Frans Van der Aa |
| Wegwijspiet: | Michiel Kerbosch (1981-2005) |
